Кіріспе

Исаның өмірінен бір эпизод

Исаның бейнесінің өзгеруі – Жаңа өсиетте сипатталған оқиға, онда Иса тау үстінде бейнесі өзгеріске түсіп, даналықпен жарқырайды. Синоптикалық Евангелияларда (Матфей 17:1–8 (NIV), ) осы оқиға баяндалады, ал Петірдің екінші хаты да оған сілтеме жасайды (Петір 1:16–18 (NIV)). Евангелияларда Иса үш апостолы – Петір, Яков және Иоаннмен бірге дұға ету үшін тауға көтеріледі (кейіннен бұл тау Бейнесі Өзгерген Тау деп аталады). Тау басында Иса жарқын сәулелермен нұрлана бастайды. Содан кейін Ескі өсиеттен Мұса мен Илияс пайда болады және ол олармен сөйлеседі. Екі тұлғаның да эсхатологиялық міндеттері болды: олар тиісінше Заң мен пайғамбарларды бейнелейді. Иса, Исаның шомылуындағыдай, Құдай Әкесінің дауысымен «Ұл» деп аталады. Көптеген христиан дәстүрлері, оның ішінде Шығыс православие, католик шіркеуі, лютеран және англикан шіркеулері бұл оқиғаны Бейнесі Өзгергеннің тойында еске алады, бұл маңызды мереке. Алғашқы грек тілінде Лұқа мен Марк оқиғаны сипаттау үшін «өзгерді» деген мағына беретін μετεμορφώθη (метеморфоте) сөзі қолданылған. Грек православиесінде бұл оқиға метаморфоза деп аталады.

Маңыздылығы

Исаның кейіпінің өзгеруі – Ізгі хабарларда баяндалған кереметтердің бірі. Томас Аквинский осыны «ең ұлы керемет» деп санаған, себебі ол крещение рәсімін толықтырып, жұмақтағы өмірдің толықтығын көрсеткен. Исаның кейіпінің өзгеруі – Исаның өміріндегі бес маңызды оқиғаның бірі, қалғандары – крещение, айқышқа іліну, қайта тірілу және көкке көтерілу. 2002 жылы Иоанн Павел II Папа тасбихта Жарық жұмбақтарын енгізді, олардың ішінде кейіптің өзгеруі де бар. Христиандық ілімдерде кейіптің өзгеруі – шешуші сәт, ал таудағы оқиға адам табиғатының Құдаймен кездесетін жері ретінде ұсынылады: уақыттық пен мәңгілік кездесетін орын, Иса осы екеуінің арасын байланыстыратын көпір ретінде әрекет етеді. Сонымен қатар, христиандар кейіптің өзгеруін Ескі өсиеттегі Ілияның қайта оралуы туралы пайғамбарлықтың орындалуы деп есептейді (Малахи 4:5–6). Пайғамбарлардың соңғысы Малахи, Ілияның сот алдында тәубеге шақыру үшін қайтып келетінін уағдалаған (Малахи 4:5–6). Ілияның өзі кейіптің өзгеруінде Мұсамен бірге Мәсіхтің келуін күткен барлық пайғамбарлардың өкілі ретінде пайда болады (Маттай 17:2–9; Марк 9:2–10; Лұқа 9:28–36). Исаның құтқару құрбаны – Ілияның қызмет еткен мақсаты еді. Сондай-ақ, Ілия кейіптің өзгеруінде Исамен кездескенде осы мақсат туралы айтқан.

Жаңа Келісім жазбалары

Синоптикалық Евангелияларда (Марқа 9:2–8, Лұқа 9:28–36) бейнесі өзгеру оқиғасы баяндаманың ортасында орын алады. Бұл – маңызды эпизод және тікелей одан бұрын Петірдің мойындауы: «Сен – Мәсіхсің» (Маттай 16:16, Марқа 8:29, Лұқа 9:20) келеді. Исаның бейнесінің өзгеруі оның кейбір шәкірттеріне Исаның Құдайдың Ұлы екенін одан әрі аян етеді. Евангелияларда Иса Петірді, Зебедей ұлы Жақыпты және Жақыптың інісі Жохан елшіні алып, есімдері айтылмаған тауға көтеріледі. Тау үстінде Исаның «көз алдында бейнесі өзгергені, беті күндей жарқырап, киімдері нұрға толы аппақ болғаны» айтылады. Сол сәтте пайғамбарлардың өкілі Илия және заңның өкілі Мұса пайда болып, Иса олармен сөйлесе бастайды. Лұқа олардың Исаның Иерусалимде аяқтауға тиіс (εξοδον) шығу туралы сөйлескенін айтады. Лұқа Исаның даналық күйде екенін де нақты көрсетеді, Лұқа 9:32 «Олардың даналығын көрді» дейді. Илия мен Мұса кетіп бара жатқанда, Петір Исадан: «Шәкірттерің үшін және екі пайғамбар үшін үш шатыр тігуге рұқсат берейік пе?» – деп сұрайды. Бұл Петірдің пайғамбарларды ұзақ уақытқа қалдыруға тырысқандығы ретінде түсіндіріледі. Бірақ Петір сөзін аяқтамай тұрып, жарқын бұлт пайда болады, ал бұлттан: «Бұл – Менің сүйікті Ұлым, Оған Мен разымын, Оны тыңдаңдар!» – деген дауыс естіледі. Шәкірттер қорқып жерге құлайды, бірақ Иса оларға жақындап, сескенбеуге айтады. Шәкірттер көздерін көтергенде, Илия мен Мұсаны көрмейді. Иса үш елшісімен таудан түсіп бара жатқанда, оларға: «Адам Ұлы қайта тірілгенше, көргендеріңді ешкімге айтпаңдар!» – деп бұйырады. Апостолдар Исаның «қайта тірілу» дегенінің не екендігін өзара сұрастырады. Синоптикалық Евангелиялардағы негізгі баяндамаға қосымша, 2 Петір 1:16–18-де апостол Петір өзін «Оның ұлылығының куәсі» деп сипаттайды. Жаңа өсиетте басқа жерде апостол Павелдің 2 Коринфтерге 3:18-дегі «сенушілердің өзгеруі» туралы айтуы, «Иеміздің даналығын айнадағыдай көру» арқылы адалдарды Құдайды тануға жетелейтін процестердің катализаторы ретінде қарастырылады. Матай 17-де шомылдыру рәсімінен өткен Жақияның есімі айтылса да, Жохан Евангелиясында бұл оқиға туралы ештеңе айтылмаған. Бұл ғалымдар арасында пікір-таластың тууына себеп болды, кейбіреулері Жохан Евангелиясының авторлығына күмәнданады, ал басқалары оның себебін түсіндіруге тырысады. Бір түсінік (бұл төртінші ғасырдағы Кесариялық Евсевийге дейін жетеді) – Жохан өзінің Евангелиясын синоптикалық Евангелиялармен қатар емес, оларды толықтыру үшін жазды, сондықтан олардың барлық баяндамасын қамтыған жоқ. Басқалары Жохан 1:14-те Исаның бейнесінің өзгеруіне сілтеме жасалғанын айтады. Бұл төртінші Евангелияда жоқ жалғыз оқиға емес, соңғы кешкі ас кезінде Евхаристияның құрылуы – автордың осы баяндама дәстүрлерін білмейтінін, олардың шындығына сенбегенін немесе оларды жоюды шешкенін көрсететін тағы бір маңызды мысал. Жалпы түсінік бойынша, Жохан Евангелиясы автордың теологиялық мақсаттарына сәйкес тақырыптық тұрғыдан жазылған және синоптиктерге қарағанда аз баяндама стиліне ие.

Маңыздылық

Христиандық теологияда трансфигурацияға, яғни бейнелеуге, оқиғаның көптеген элементтеріне сүйене отырып, зор маңыз беріледі. Христиандық ілімдерде трансфигурация – шешуші сәт, ал таудағы оқиға адам табиғатының Құдаймен кездесетін орны ретінде ұсынылады: уақыт пен мәңгілік кездесетін жер, Иса – аспан мен жер арасындағы байланыс көпірі. Трансфигурация Исаның Құдайдың Ұлы екенін көрсетеді (сияқты, оның шомылуында), ал "Оған құлақ салыңыз" деген сөз Оны Құдайдың елшісі және сөзін жеткізушісі ретінде анықтайды. Бұл айқындаманың маңыздылығын Илия мен Мұсаның қатысуы күшейтеді, себебі бұл апостолдарға Исаның Құдайдың "нағыз" дауысы екенін көрсетеді. Мұса мен Илияс емес, Мұсаның заңдары мен пайғамбарлардың сөздерінен гөрі, Оған құлақ салу керек, Оның құдайлығы мен Құдаймен туыстық қатынасы арқасында Мұса заңдарынан жоғары тұрады. 2 Петір 1:16–18 осы хабарды қайталайды: трансфигурацияда Құдай Исаға ерекше "қадір-қасиет пен даңқ" сыйлайды, және бұл Құдайдың Исаны жаратылыстағы барлық күштен жоғары қойып, Оны билеуші және соткер етуінің шешуші сәті. Трансфигурация Исаның (Маттай 22:32-дегідей) "Құдай – өлгендердің емес, тірілердің Құдайы" деген үйретімін де қайталайды. Мұса қайтыс болса және Илия ғасырлар бұрын аспанға көтерілсе де (2 Патшалар 2:11-дегідей), олар енді Құдайдың Ұлының қасында тірі, яғни өлімге бетке қараған және иман келтірген барлық адамдар да осылай қайта тіріледі дегенді білдіреді.

Тарихи дамуы

Тәні Мәсіхтің бейнесі өзгеруі туралы діни ілім шіркеу әулиелерінің назарына ерте заманнан бері түскен. 2-ғасырда әулие Ириней бейне өзгеруіне қызығушылық танытып: «Құдайдың даңқы – тірі адам, ал адамның нағыз өмірі – Құдайды көру» деп жазған. Оригеннің бейне өзгеруі туралы діни ілімі діни ата-бабалар дәстүріне әсер етіп, басқалардың діни жазбаларына негіз болды. Ориген елшілерге қайта тірілгенше көргендерін жасырмауды бұйырған соң, бейне өзгеруі мен қайта тірілудің байланысты екенін түсіндірді. Шөлдегі әулиелер аскеттік тәжірибенің жарығын айта келіп, оны Мәсіхтің бейнесі өзгеруінің жарығымен байланыстырды – бұл тақырыпты 4-ғасырда Евагрий Понтикус одан әрі дамытты. Сол кезде Ниссалық Григорий, ал кейін Ареопагит Псевдо-Дионисий «жарық туралы діни ілімді» дамытып, Византияның Тавор жарығы және теориясы сияқты медитативтік және мистикалық дәстүрлеріне әсер етті. Бейне өзгеруінің иконографиясы осы кезеңде дами берді, Сант-Аполлинаре базиликасының апсидасында 6-ғасырдың символдық бейнесі және Мысырдағы Синай тауындағы Әулие Екатерина монастырындағы белгілі суреті бар. Византиялық әулиелер өз жазбаларында көбінесе көрнекі метафораларды пайдаланды, бұл олардың қалыптасқан иконографияның ықпалында болғанын көрсетеді. Максим Исповедниктің кең көлемді жазбалары Әулие Екатерина монастырындағы католикон туралы ойларымен қалыптасқан болуы мүмкін. Бұл – жазуларда пайда болғанға дейін иконаларда бейнеленген діни идеяның бірегей жағдайы емес. 7-ғасырда Максим Исповедник елшілердің сезімдері Мәсіхтің нағыз даңқын қабылдау үшін өзгергенін айтты. Осыған ұқсас, 2 Коринфтерге 3:18-ге сүйене отырып, 13-ғасырдың соңына қарай «сенушінің бейнесі өзгеруі» түсінігі қалыптасты және әулие Григорий Палама «Құдай туралы нағыз білімді» Құдайдың Рухымен адамның бейнесі өзгеруі деп қарастырды. Сондықтан сенушінің рухани бейнесі өзгеруі Құдаймен жақын байланысқа жетудің тақырыбы болып қала берді. Христиандық сенімнің бір жалпылама түсінігі – Шығыс шіркеуі бейне өзгеруіне, ал Батыс шіркеуі айқышқа шегеленуіне баса назар аударады. Алайда, практикада екі тармақ та екі оқиғаға да мән береді, бірақ нақты айырмашылықтар сақталады. Мұндай айырмашылықтың мысалы – Мәсіхтің еліктеуінің қасиетті белгілері. Католик әулиелері, мысалы, Падре Пио немесе Франциск (олар стигмаларды Мәсіхтің еліктеуінің белгісі деп есептеген) Шығыс православиелік әулиелер ешқашан стигма туралы хабарламаған, бірақ Серафим мен Силуан сияқты әулиелер рақымның ішкі жарығымен өзгергендерін айтқан.

Мәсіхтің кейпі өзгеруі және қайта тірілуі

Оригеннің трансфигурацияны қайта тірілумен байланыстырған алғашқы түсінігі соңынан да теологиялық ойларға үлкен әсер етті. Бұл байланыс теологиялық және иконографиялық жағынан дамыды, бірақ олар көбінесе бір-біріне әсер етті. 6-9 ғасырлар аралығында Шығыста трансфигурацияның иконографиясы қайта тірілу иконографиясына әсер етті, кейде даналыққа ие болған Исаның қасында тұрған түрлі тұлғалар бейнеленді. Бұл көзқарас тек Шығыс шіркеуінде ғана емес, Батыста да ортағасырлық көптеген комментаторлар трансфигурацияны Исаның қайта тірілуінен кейін даңқталған денесінің алдын ала көрсетілуі деп қарастырды. Мысалы, 8 ғасырда бенедиктин монахы Амброзиус Аутперт өзінің уағыздарында Лұқа 24:39-дағы Еммаустағы кешкі ас туралы айтылған оқиғаны Матай 17:2-дегі трансфигурация туралы баяндамамен тікелей байланыстырып, екі жағдайда да Исаның "табиғаты емес, даналығы өзгерді" деді. Трансфигурацияның қайта тірілудің алдын ала көрсетілуі және күтуі ретіндегі тұжырымында бірнеше теологиялық компонент бар. Бір жағынан, ол шәкірттерді, демек оқырмандарды, Исаның даналығы мен хабары оның өлімі мен қайта тірілуінің контекстінде ғана түсінілуі керек екендігіне, өздігінен емес, ескертеді. Егер трансфигурация қайта тірілудің алдын ала көрсетілуі деп есептелсе, трансфигурация тауында жарқыраған Исаның Құдайдың Ұлы ретіндегі бейнесі, оған құлақ асу керек, Матай 28:16-20-дағы Исаның қайта тірілу көрінісінде айтқан: "Көкте де, жерде де маған барлық билік берілді" деген сөзімен байланыстыра отырып түсіндірілуі мүмкін.

Пайғамбарлардың болуы

Пайғамбарлардың Исамен бірге болуы және шәкірттердің оны қабылдауы теологиялық талқылаулардың нысаны болды. Ориген Мұса мен Ілияның "Заң мен пайғамбарларды" бейнелейтінін алғашқылардың бірі болып түсіндірді, бұл Торa (Пентатеух деп те аталады) және қалған Еврей Библиясына сілтеме жасайды. Мартин Лютер оларды сәйкесінше Заң мен Пайғамбарлар ретінде қарастырды, ал олардың Исаны тануы және онымен сөйлесуі Исаның "Заң мен пайғамбарларды" орындауының символы болып табылады (Матай 5:17–19, сондай-ақ Заңның түсіндірілуіне қараңыз). Жақында Библия ғалымы Калеб Фридман Мұса мен Ілияның Тұрлену кезінде бірге пайда болуының себебі екеуінің де Синай тауында ұқсас теофанияларға куә болғандығында екенін айтты. Фридман Ескі өсиеттегі екі теофанияның контекстінде Тұрленуді Исаның Өзінің құдайлық мәнін көрсететін теофания ретінде қарастыру қажет деп мәлімдейді. Мұса мен Ілияның тауда нақты түрде болғанын қайта тірілуге дейін "жан серуендеуіне" (христиандық өлместікке) сенедін шіркеулер мен жеке адамдар жоққа шығарады. Бірнеше түсіндірушілер Матай Евангелиясы Тұрленуді сипаттағанда грек тіліндегі "хорама" сөзін қолданғанын, ал Таер бойынша бұл сөз шынайы физикалық оқиғаларға қарағанда көбінесе үстін-бастын көруге (натуралды емес көрініске) қолданылады, демек Мұса мен Ілия шынымен болған жоқ деген қорытындыға келді. ИЛД доктринасында Мұса мен Ілия "әділ адамдардың рухаттары, толықтырылған" (Дін және Келісімдер 129:1–3; сондай-ақ Еврейлерге 12:23 қараңыз) ретінде Исаға қызмет етті.

Таудың орналасуы

Бұл оқиғалардың ешқайсысында да "биік таудың" аты аталмаған. III ғасырдан бастап кейбір христиандар Табор тауын бейнесі өзгерген жер деп қарастырған, соның ішінде Ориген де. Оригеннің Таборға сілтеме жасағанын қараңыз, ол ұзақ уақыттан бері христиандардың қасиетті саяхат орны болып табылады және сол жерде Бейнесі Өзгерген Шіркеу орналасқан. 1808 жылы Генри Альфорд б.з.д. 219 жылы Антиох Ұлы Таборда салған бекіністі Римнің пайдалануы мүмкін болғандықтан Таборға күмән келтірді. Бірақ басқалар, тіпті Табор Антиохпен бекітілген болса да, бұл тау шаңырағында бейнесінің өзгеруіне кедергі емес деп санайды. Иосиф Флавий «Иудей соғысы» еңбегінде 40 күн ішінде жоғарғы шеңбер бойымен қабырға салғанын айтады, бірақ бұрыннан бар екенін атап көрсетпейді. Джон Лайтфут Таборды тым алыс деп, «Филипп Кесариясына жақын бір тау» деп есептейді. Әдеттегі үміткер – Паниум, Панеас немесе Баниас тауы, ол Жордан өзенінің бастауында орналасқан кішкентай төбе, ал Филипп Кесариясы оның етегінде салынған. Уильям Хендриксен Матайға түсіндірмесінде (1973) Мерон тауын жақтайды. Ол Мұса пайғамбардың (ғ.с.) уәде етілген жерді осы таудан көргендігіне және Исаның (ғ.с.) бейнесі өзгерген таудан түскендегі сөздерінің параллельдігіне негізделген Набу тауы деп ұсынады: «Осы тауға: «Бұл жерден сол жерге жыл» десеңдер, ол жылды, сендерге еш нәрсе де мүмкін емес». Элизабет Струтерс Малбон атап өткендей, Гермон тауы Филипп Кесариясына ең жақын орналасқан, бұл Матай кітабының алдыңғы тарауында айтылған. Сол сияқты, Мейбум (1861) «Джебель Ежейк» деп атады, бірақ бұл Гермон тауының арабша атауы – Джабал-эль-Шейхпен шатасуы мүмкін. Алайда, 1830 жылы Эдвард Гресвелл «Табор тауы екендігіне сенетін ежелгі шіркеу дәстүбіне күмән келтіруге ешқандай себеп жоқ» деп жазды. Басқа бір түсінік – Бейнесі Өзгерген тауды Ізгі хабардағы символдық топография ретінде қарастыру. Элизабет Струтерс Малбон атап көрсеткендей, тау – Құдай мен адамдардың кездесу орны.

Мерекелер мен мерекелер

Түрлі христиан дінтері Мәсіхтің нұрының көтерілу мерекесін тойлайды. Мерекенің бастауы әлі анық емес; ол Табор тауындағы үш базиликаның қасиетті саналауынан туындаған болуы мүмкін. Бұл мереке 9 ғасырға дейін әртүрлі формаларда болған. Батыс шіркеуінде папа Калликст III оны 1456 жылдың шілде айында Белград қамалының аяқталуын еске алу үшін 6 тамызда жалпыға бірдей мереке деп жариялады. Сириялық православиелік, Үнді православиелік және Шығыс православиелік, Рим-католик, Ескі-католик және Англикан шіркеулеріндегі қайта қарастырылған Юлиан күнтізбесі бойынша Мәсіхтің нұрының көтерілу мерекесі 6 тамызда тойланады. Юлиан күнтізбесін сақтап жүрген православиелік шіркеулерде шіркеу күнтізбесіндегі 6 тамыз, азаматтық (Грегориан) күнтізбесінде 19 тамызға сәйкес келеді. Нұрдың көтерілуі – Византиялық ғұрыптағы он екі үлкен мерекелердің бірі. Барлық осы шіркеулерде, егер мереке жексенбіге түйіскен жағдайда, оның литургиясы жексенбілік литургиямен біріктірілмейді, оның орнына қойылады. Кейбір литургиялық күнтізбелерде (мысалы, лютерандық және біріккен методист шіркеулерінде) Эпифания маусымының соңғы жексенбісі де осы оқиғаға арналған. Алайда, Швеция шіркеуі мен Финляндияның евангелистік-лютерандық шіркеуі бұл мерекені Троицадан кейінгі жетінші жексенбіде (Пентекосттан кейінгі сегізінші жексенбіде) тойлайды. Римдік ғұрыпта Мәсіхтің нұрының көтерілуі туралы Евангелиялық үзінді Ұлы оразаның екінші жексенбісінде оқылады. Литургияда нұрының көтерілуінің он екі апостолды сергектеудегі рөліне ерекше мән беріледі, оларға Мәсіхтің құдайлығының қуатты дәлелі және оның қайта тірілуінің алғышары, сондай-ақ оның ізбасарларының құтқарылуы көрсетіледі. Бұл тақырып сол күнгі қадау (Preface) сөзінде толыққанды ашып көрсетіледі.

Мәдениеттік көріністер

Бірнеше шіркеу ғимараттары өз аттарында Тәңірдің Тұлғасының өзгеруін (Преображение) еске алады. Мысалы, Храм Преображения Господня в Преображенском – ондағы 17 ғасырдың алғашқы шіркеуі айналасындағы ауылға (Мәскеу маңындағы Преображенское – "Тәңірдің Тұлғасының өзгеруі [ауыл]") өзінің атын берді, ол өз кезегінде Ресейдің ең танымал Преображенский ("Тәңірдің Тұлғасының өзгеруі") полкінің және басқа да байланысты атаулардың атауын алды.