Кіріспе
Рим империясында христиан дінін заңдастыру, 313 жыл
Милан жарлығы (Edictum Mediolanense; Διάταγμα τῶν Μεδιολάνων, Diatagma tōn Mediolanōn) – Рим империясы ішіндегі христиандарға қайырымдылықпен қарау туралы 313 жылғы ақпандағы келісім. Батыс Рим императоры Константин I және Балқанды басқарған император Лициний Медиоланда (қазіргі Милан) кездесіп, басқа да мәселелермен қатар христиандарға қатысты саясатты өзгертуге келісті. Бұл өзгеріс 380 жылы Салоника жарлығымен жүзеге асты. Бұл құжат Лактанцийдің "De mortibus persecutorum" және Кесариялық Евсевийдің "Шіркеу тарихы" еңбектерінде кездеседі, екі нұсқа арасында айқын айырмашылықтар бар. Қазіргі таңда ғалымдар арасында ресми "Милан жарлығы" болды ма, жоқ па деген мәселе талқыланбайды, олар шіркеу тарихында келген оқиғаны көбінесе қабылдамайды. Бұл жарлық сол жылы Никомедияда жарияланды.
Өмірбаян
Римдіктер өздерін жоғары діндар деп санап, әлемдік держава ретіндегі табысқа құдайлармен жақсы қарым-қатынасты сақтаудағы ұжымдық құлшынысы (pietas) арқасында жеткендерін айтты. Римдіктер құрметтеген көптеген құдайлармен белгілі болды. Италия түбегінде гректердің болуы Аполлон сияқты діни тәжірибелерді әкелді. Римдіктер грек мифологиясын және бейнелерін латын әдебиеті мен римдік өнерге бейімдеп, өздерінің басты құдайлары мен грек құдайлары арасындағы ортақ белгіні іздеді. Аңыз бойынша, Римнің көптеген діни институттарының тамыры оның негізін қалаушыларына дейін жетеді; бұл архаикалық дін "ата-бабалардың жолы" немесе жай ғана "дәстүр" деп қаралатын мос майорумның негізі болды, ол римдіктердің өзіндік ерекшелігінің орталық бөлігі саналды. Interpretatio graeca және interpretatio romana арқылы Рим империясына енген басқа халықтардың діндері Рим теологиялық иерархиясының ішінде бірге өмір сүрді. Яһуди-христиандықтар Яхве – жалғыз Құдай екеніне және басқа барлық құдайлар жалған екеніне сенгендіктен, бұл жүйеге сыймады. Олардың ұстамдылығы императордың құдайлығына адалдық серт беруге кедергі келтірді. Әсіресе, христиандардың еврей салығын төлеуден бас тартуы мемлекеттік культқа ғана емес, мемлекеттің өзіне де қауіп төндіреді деп есептелді. Бұл түрлі қудалауларға әкелді. Император Деций (249–251 жж.) христиандарға қатаң шектеулер салған жарлықтар шығарды, оның ізбасары Валериан да осы саясатты жалғастырды. Галлиеннің (253–268 жж.) билікке келуімен шіркеуге қарсы ресми санкцияларсыз шамамен 40 жыл тыныштық келді, Евсевий бұл кезеңді шіркеудің "кішкентай" бейбітшілігі деп сипаттады. 311 жылы Галлерий Никомедиядан қуғын-сүргінді тоқтатқан жарлық шығарды.
Галлерийдің төзімділік туралы жарлығы
235 жылы Северан әулеті құлағаннан бері императорлық таққа таластағандар христиандарды қолдау үшін жақтаған немесе қуғынға түсірген. Галлерийдің төзімділік жарлығы император Галлерий Сердика қаласынан шығарды және 311 жылдың 30 сәуірінде Никомидияда жарияланды. Осы жарлық бойынша, "ежелгі заң-қағидаларды орындамай, өз еркіне беріліп, ақымақтыққа ұшыраған" христиандарға кешірім берілді. Сондықтан, осы кешірімге ие болғандықтары үшін олар біздің, мемлекеттің және өздерінің қауіпсіздігі үшін өздерінің Құдайына дұға тілеулері керек, мемлекеттің барлық жағынан зардап шекпеуіне және өз үйлерінде тыныш өмір сүрулеріне мүмкіндік беру үшін.
Мәтін
Хаттар ешқашан табылмаған. Дегенмен, олар Лактанийдің «Қудалаушылардың өлімі туралы» (De mortibus persecutorum) еңбегінде кеңінен келтірілген. Бұл еңбекте Галерийдің 30 сәуірде Никомидияда жарияланған төзімділік туралы жарлығының латын тіліндегі мәтіні және Лицинийдің 13 маусымда Никомидияда жарияланған Битинияның губернаторына жолданған төзімділік және қалпына келтіру туралы хаты берілген. Біз, Константин Август және Лициний Август, Миланда осыдан келісімді кездесіп, мемлекеттің мүддесі мен қауіпсіздігіне қатысты барлық мәселелерді бірге қарастырғанда, христиандарға және әркімге өздері таңдаған дінін еркін ұстануға рұқсат беруге шешім қабылдадық, осылайша көктегі Құдайдың барлық нәрсесі біздің билігімізге бағынатынтарға қалыс болсын және оларға жарылқау болсын. Кесариялық Евсевий «Шіркеу тарихы» (Historia Ecclesiastica) еңбегінде екі құжатты да грек тіліне аударды. Лицинийдің хатының оның нұсқасы 313 жылдың жаздың соңында немесе күздің басында Палестина Прима провинциясында (мүмкін, оның астанасы Кесарияда) орналастырылған көшірмеден алынған болуы керек, бірақ оның 311 жылғы Галерий жарлығының көшірмесінің шығу тегі белгісіз, себебі ол Кесарияда жарияланбаған сияқты. Евсевий өзінің «Константиннің өмірі» еңбегінде Миландағы оқиғаларды сипаттағанда Лицинийдің рөлін жойды, оны өзінің батыры Константиннің зұлым қарсыласы ретінде бейнеледі. Милан жарлығы, шын мәнінде, өзін Август деп атаған шығыстағы Цезарь Максимин Дазаға қарсы бағытталған. Император Галерийдің 311 жылы қуғын-сүргінді тоқтату туралы нұсқауын алған Максимин өзінің қол астындағыларына тоқтауға бұйрық берді, бірақ ол христиандарды түрмеден босатып немесе Константин мен Лициний сияқты шахталарда өлім жазасына кесілгендерді босатқан жоқ. Галерийдің өлімінен кейін Максимин бұдан былай шектеулі болмады және өзінің бақылауындағы шығыс аймақтарында христиандарды қуғындауға белсенді түрде кірісті, христиандарға қарсы петицияларды ынталандырды. Осы петициялардың бірі, Максиминға ғана емес, Константин мен Лицинийге де жолданған, Ликиядағы Арикандада сақталған тасқа жазылған. Лициний жарлықты Максиминге қарсы жеңіске жету үмітімен шығыста жариялау ниетімен жазғандықтан, ол Константиннің емес, жалған дінге табынушы Лицинийдің дін саясатын көрсетеді. Ол кезде ол әлеуметтік тұрақтылық және империяны христиан Құдайының қаһарынан қорғау туралы алаңдады: осы тұрғыдан алғанда, жарлық діни өзгерістен гөрі прагматикалық саяси шешім болуы мүмкін. Алайда, көптеген тарихшылар Константиннің христиан дінін қабылдауы шынайы болды деп санайды және Милан жарлығы Константиннің адал христиан ретіндегі алғашқы ресми әрекеті болды. Бұл пікір Константиннің өзінің билігінің қалған кезеңінде христиандыққа үздіксіз қолдау көрсетуімен расталады.
text=When we, Constantine Augustus and Licinius Augustus, met so happily at Milan, and considered together all that concerned the interest and security of the State, we decided to grant to Christians and to everybody the free power to follow the religion of their choice, in order that all that is divine in the heavens may be favorable and propitious towards all who are placed under our authority. Eusebius of Caesarea translated both documents into Greek in his History of the Church (Historia Ecclesiastica). His version of the letter of Licinius must derive from a copy posted in the province of Palaestina Prima (probably at its capital, Caesarea) in the late summer or early autumn of 313, but the origin of his copy of Galerius's edict of 311 is unknown since that does not seem to have been promulgated in Caesarea. In his description of the events in Milan in his Life of Constantine, Eusebius eliminated the role of Licinius, whom he portrayed as the evil foil to his hero Constantine. The Edict of Milan was in effect directed against Maximinus Daza, the Caesar in the East who styled himself as Augustus. Having received Emperor Galerius's instruction to repeal the persecution in 311, Maximinus had instructed his subordinates to desist, but he had not released Christians from prisons or virtual death sentences in the mines, as Constantine and Licinius had both done in the West. After Galerius's death, Maximinus was no longer constrained and enthusiastically took up renewed persecutions in the eastern territories under his control, encouraging petitions against Christians. One of those petitions, addressed not only to Maximinus but also to Constantine and Licinius, is preserved in a stone inscription at Arycanda in Lycia, and is a "request that the Christians, who have long been disloyal and still persist in the same mischievous intent, should at last be put down and not be suffered by any absurd novelty to offend against the honour due to the gods." Since Licinius composed the edict with the intent of publishing it in the east upon his hoped for victory over Maximinus, it expresses the religious policy accepted by Licinius, a pagan, rather than that of Constantine, At that time, he was concerned about social stability and the protection of the empire from the wrath of the Christian God: in this view, the edict could be a pragmatic political decision rather than a religious shift. However, the majority of historians believe that Constantine's adoption of Christianity was genuine, and that the Edict of Milan was merely the first official act of Constantine as a dedicated Christian. This view is supported by Constantine's ongoing favors on behalf of Christianity during the rest of his reign.
Чиркөженің тыныштығы
Галлерийдің бұрынғы жарлығы христиандардың тартып алынған мүлкін қайтаруға ешқандай көмек көрсетпеді. Бұл Милан жарлығына жүктелді. Христиандардың жиналатын жерлері мен басқа да мүліктерін қайтару және мемлекеттің қазіргі иелеріне өтемақы төлеу туралы нұсқаулар берілді: олар христиандарға ешқандай төлемсіз немесе өтемақы талап етусіз, сондай-ақ қандай да бір алаяқтық немесе алдаусыз қайтарылуы тиіс. Ол провинциялық билерге бұл бұйрықты дереу және бар күшімен орындауды тапсырды, осылайша қоғамдық тәртіп қайта орнатылып, құдайлық инаят «біздің жетістіктерімізді сақтап, мемлекеттің игілігімен бірге дамытуға» мүмкіндік береді. Константин қайтаруды мемлекеттік қаражат есебінен жүргізуді бұйырды. Христиандар үшін заңдағы иммунитеттер мен кепілдіктер өте маңызды нәтижелерге әкелді. Алғаш рет литургияны толыққанды түрде жария етуге және империяның өмірін христиандық идеалдар мен нормаларға сәйкес қалыптастыруға батыл түрде тырысу мүмкін болды. Евсевий өзінің «Шіркеу тарихы» (X, ii) еңбегінде христиандардың қоғамдық жағдайының өзгеруіне қуанғанын білдіреді. Бұл кезең «Шіркеу тыныштығы» деп те аталады. Евсевийдің айтуынша, онда «барлық шарттарды алып тастауға біз ризамыз» делінген. Бұйрықта римдіктердің христиандарға келтірген кез келген зиянды өтеуге міндетті екендігі де айтылды: «олар христиандарға ешқандай төлемсіз, ешқандай талап қоймай, алдау мен алаяқтық жасамай қайтарылуы тиіс». Римдіктердің осы тепе-теңдікті қаншалықты жылдам қалпына келтірсе, мемлекеттің тұрақтылығы да соншалықты тез орнатылады деп есептелді. Ұлыбритания мен Ирландияда «Шіркеу тыныштығы» термині 1778 және 1926 жылдар аралығында католиктердің эмансипациясынан кейін қудалаудың аяқталуын білдіру үшін қолданылды. Германияда бұл сөз Kulturkampf-тан кейінгі өмірге қатысты болуы мүмкін.
the same shall be restored to the Christians without payment or any claim of recompense and without any kind of fraud or deception. It directed the provincial magistrates to execute the order at once with all energy so that public order may be restored and the continuance of divine favour may "preserve and prosper our successes together with the good of the state." Constantine ordered for the restitution to be at the expense of the state. For Christians, the immunities and guaranties contained in the act had most important results. For the first time, it became possible to observe publicly the liturgy in its fullness and to attempt seriously and earnestly to mould the life of the empire according to Christian ideals and standards. The joy of the Christians at this change in their public status is expressed by Eusebius in his "Church History" (X, ii). This period of Church history is also known as the "Peace of the Church". Eusebius says that it stated that "it has pleased us to remove all conditions whatsoever." The edict further demanded that individual Romans right any wrongs towards Christians: " the same shall be restored to the Christians without payment or any claim of recompense and without any kind of fraud or deception." It was believed that the sooner that balance was restored by the Romans establishing a state of justice with the Christians, the sooner the state would become stable. The term "Peace of the Church" has sometimes been applied in Great Britain and Ireland to the ending of persecution that followed Catholic emancipation between 1778 and 1926. In Germany, it can refer to life after the Kulturkampf.