Мэттью Тиндал: Англиялық дін философы және жазбалары
Matthew Tindal
Мэттью Тиндал (1657-1733) – ағылшын деистік жазушысы, Еуропалық Орта ғасырлар дәуіріндегі діни келіспеушіліктерге қарсы күрескен ойшыл. Биографиясы, еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мэттью Тиндал (1657 – 16 тамыз 1733) – көрнекті ағылшын деист жазушысы. Оның еңбектері, Ағарту дәуірінің бастапқы кезеңінде зор ықпалға ие болды, үлкен дау тудырып, сол заманғы христиандық келісімге қарсы шықты.
English deist author
Matthew Tindal (1657 – 16 August 1733) was an eminent English deist author. His works, highly influential at the dawn of the Enlightenment, caused great controversy and challenged the Christian consensus of his time.
Өмір
Тиндал 1657 жылғы 12 мамырда Девондағы Бере Феррерсте крещениеден өтті. Ол шіркеудің пасторы болған Джон Тиндал мен оның әйелі Энн Халстің ұлы еді. Анасының туыстығы арқасында ол Чадлидің 1-ші лорды Томас Клиффордтың бірінші туысы болып саналды, демек Клиффорд және Фортескью әулеттерінен тегін алып келді. Тиндал өнер мен құқық салаларын Оксфордтағы Линкольн колледжінде, Вустер соборының деканы Джордж Хикс басшылығымен, содан кейін Оксфордтағы Эксетер колледжінде оқыды; 1678 жылы ол All Souls колледжінің стипендиаты болып сайланды. 1685 жылы ол өзінің сенімін білдіріп, «Жоғары шіркеу нанымдары бойынша Рим шіркеуінен бөлінуді ақтау мүмкін емес» деген тұжырымға келді, сол себепті ол соңғысына қосылды. Бірақ «попествоның абсурдтылығын» байқағаннан кейін, ол 1688 жылғы Пасхада Англия шіркеуіне қайта оралды. 1690-шы жылдардың басынан бастап 1733 жылы қайтыс болғанға дейін Тиндал түрлі салаларда маңызды үлес қосты. Флоттың бас судьясының адвокаты ретінде ол пираттыққа қатысты сот практикасына үлкен әсер етті, мысалы, 1693-1694 жылдардағы Джон Голден ісіне қосқан үлесі. Оның баспасөз бостандығы туралы уақтылы памфлеті барлық жарияланымдарды басып шығару үшін лицензия алу қажеттігін жоюға зор ықпал етті. Оның «Христиан шіркеуінің құқықтары» атты кітабы шіркеу-мемлекет қарым-қатынасына және еркін ойлаудың дамуына үлкен әсер етті. Тиндалдың «Жаратылыспен бірдей ескі христиандық» (1730) еңбегі христиандықтың деистік түсінігінің соңғы тұжырымы болды және Англияда және Еуропа континентінде зор ықпалға ие болды.
Tindal was baptised on 12 May 1657 at Bere Ferrers in Devon, son of the Reverend John Tindal, who was rector of the parish, and his wife Anne Halse. Through his mother, he was a first cousin of Thomas Clifford, 1st Lord Clifford of Chudleigh, and therefore descended from the Clifford and Fortescue families. Tindal studied arts and law at Lincoln College, Oxford, under the high churchman George Hickes, Dean of Worcester, and then at Exeter College, Oxford; in 1678 he was elected fellow of All Souls College. In a timely profession of faith, in 1685 he saw "that upon his High Church notions a separation from the Church of Rome could not be justified," and accordingly he joined the latter. But discerning "the absurdities of popery," he returned to the Church of England at Easter 1688. Between the early 1690s and his death in 1733, Tindal made major contributions in various areas. As Deputy Judge Advocate of the Fleet he had a large influence on the case law on piracy, such as his contributions to the 1693–1694 trial of John Golden. His timely pamphlet on the freedom of the press was hugely influential in the ending of the legal requirement that all publications be licensed before being printed. His book Rights of the Christian Church had an immense impact on church/state relations and on the growth of freethinking. Tindal's Christianity as old as the Creation (1730) was the ultimate statement of the deist understanding of Christianity and was highly influential in England and on the Continent.
Алғашқы еңбектері
Оның алғашқы еңбектері: "Жоғары билікке бағыну туралы эссе" (1694 ж.); "Магистраттың билігі және дін мәселелеріндегі адамзат құқықтары туралы эссе" (1697 ж.); және "Баспасөз бостандығы" (1698 ж.). Оның екі үлкен еңбегінің біріншісі, "Римдік және оған тәуелсіз билік талап ететін барлық дін қызметкерлеріне қарсы Христиан шіркеуінің құқықтары" атты еңбегінің 1-бөлімі 1706 жылы анонимді түрде жарық көрді (2-басылым, 1706; 3-басылым, 1707; 4-басылым, 1709). Бұл кітап сол кезде мемлекеттің шіркеуден басымдығы туралы Эрастиан теориясын қатты қорғайтын туынды ретінде қарастырылды және бірден сын мен айыптауға ұшырады. Кітапты тыйым салуға жасалған бірнеше әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, 14 желтоқсан 1707 жылы авторға, баспашыға және баспагерге қарсы сот ісі табысқа ие болды, ал келесі күні кітап сатушыға қарсы тағы бір іс қозғалды. Сот процесі төртінші басылымның жарық көруіне кедергі келтірмеді және авторға екі бөлімнен тұратын "Христиан шіркеуінің құқықтарын қорғау" кітабын (2-басылым, 1709) шығаруға мүмкіндік берді. Кітап, Парламенттің төменгі палатасының бұйрығымен, Сачевереллдің уағызымен бірге, жалпы дарға асылушының қолымен өртелді (1710). Ол жылдар бойы айыптаудың нысаны болды, және Тиндал Лондон епискобы доктор Гибсонның Пасторлық хатында дінді жойғанын және атеизм мен сенімсіздікті таратып, дінге зиян келтіргені үшін айыпталғанын сенді. Ол 1730 жылы жарық көрген екінші және кеңейтілген басылымындағы "Лондон және Вестминстер тұрғындарына арналған үндеу" атты анонимді трактатында оған жауап берді. Бұл трактатта ол деистерді батыл қорғайды және кейбір жерлерде өзінің "Христиандық жаратылыс сияқты көне" екенін алдын ала болжайды.
His early works were an Essay of Obedience to the Supreme Powers (1694); an Essay on the Power of the Magistrate and the Rights of Mankind in Matters of Religion (1697); and The Liberty of the Press (1698). The first of his two larger works, The Rights of the Christian Church asserted against the Romish and all other priests who claim an independent power over it, pt. i., appeared anonymously in 1706 (2nd ed., 1706; 3rd, 1707; 4th, 1709). The book was regarded in its day as a forcible defence of the Erastian theory of the supremacy of the state over the Church, and at once provoked criticism and abuse. After several attempts to proscribe the work had failed, a case against the author, publisher and printer succeeded on 14 December 1707, and another against a bookseller for selling a copy the next day. The prosecution did not prevent the issue of a fourth edition and gave the author the opportunity of issuing A Defence of the Rights of the Christian Church, in two parts (2nd ed., 1709). The book was, by order of the House of Commons, burned, along with Sacheverell's sermon, by the common hangman (1710). It continued to be the subject of denunciation for years, and Tindal believed he was charged by Dr Gibson, bishop of London, in a Pastoral Letter, with having undermined religion and promoted atheism and infidelity — a charge to which he replied in the anonymous tract, An Address to the Inhabitants of London and Westminster, a second and larger edition of which appeared in 1730. In this tract he makes a valiant defence of the deists, and anticipates here and there his Christianity as Old as the Creation.
Мәсіхшіліктің тарихы жаратылыс тарихымен бірдей
Христиандық жаратылыс сияқты көне; немесе, Евангелие – табиғат дінінің қайта жариялануы (Лондон, 1730, 2-ші басылым, 1731; 3-ші, 1732; 4-ші, 1733) деизмнің «Киелі кітабы» деп есептелді. Бұл, шын мәнінде, тұтас еңбектің бірінші бөлігі ғана еді, ал екінші бөлігі, қолжазба түрінде жазылып, досқа сеніп тапсырылғанмен, жарық көрген жоқ. Бұл еңбек көптеген жауаптар тудырды, олардың ең қабілеттілері Джеймс Фостер (1730), Джон Конибир (1732), Джон Лиланд (1733) және епископ Батлер (1736) есімдерімен байланысты. «Христиандық жаратылыс сияқты көне» кітабы 1741 жылы J. Lorenz Schmidt тарапынан неміс тіліне аударылды, осы аудармадан бастап ағылшын деизмінің неміс теологиясына ықпалы күшейді. Тиндал 1697 жылы жазған эссесін жазудан бұрын осы кітапта баяндалған қағидаларды қабылдаған болуы мүмкін. Ол нағыз христиандық табиғаттың мәңгілік дінімен толықтай сәйкес деп есептеп, «христиандық деист» аталымын алды. Уорингтің айтуынша, Тиндалдың «Жаратылыс сияқты көне христиандық» (1730) еңбегі «жарияланғаннан кейін көп ұзамай деистік пікір алмасудың орталық нүктесіне айналды. Өйткені ондаған жылдар бойы талқыланған барлық аргументтер, цитаталар мен мәселелер осы кітапта қамтылғандықтан, оны көбінесе «деисттердің Киелі кітабы» деп атайды». Чербери Лорды Герберттің туа біткен идеялар тұжырымына сүйенген бұрынғы жүйеден өзгеше, Тиндалдың жүйесі Локктың эмпирикалық қағидаларына негізделген. Ол сыртқы және ішкі, оң және табиғи, аян және діндердің дәстүрлі деистік қарама-қарсылықтарын қабылдады. Бұл шынайы діннің, Құдай мен нәрселердің табиғатынан, мәңгілік, әмбебап, қарапайым және кемелді болуы керек деген тұжырымнан басталады; бұл дін Құдайға және адамға қатысты қарапайым және әмбебап міндеттерден басқа ештеңеден тұрмауы мүмкін, ал біріншісі екіншісін орындаудан тұрады, яғни, моральдық мінез-құлықтан. Автордың моральдық жүйесі негізінен утилитаризмге жатады. Нағыз аянды дін – табиғат немесе ақыл-ойының дінін қайта жариялау ғана, ал христиандық, егер ол кемелді дін болса, тек соның қайта жариялануы болуы мүмкін және жаратылыс сияқты көне болуы керек. Сондықтан, христиан дінінің ерекше миссиясы – адамдарды табиғат дінін бұрмалаған сенімдерден азат ету. Нағыз христиандық – «ақылға сай құлшылық» болуы керек, ақыл ең жоғары тұруы керек, ал Жазбалар және барлық діни ілімдер мойынсұнуға тиіс; тек Құдайға құрмет пен адамның игілігіне бағытталған жазбаларды ғана құдайлық Жазба деп санауға болады. Тиндалдың «деистік Киелі кітабы» деистік эпистемологияның негізін тәжірибеге немесе адам ақыл-ойына негізделген білім ретінде қайта анықтады. Бұл дәстүрлі христиандар мен оның «христиандық деистері» арасындағы алшақтықты кеңейтті, өйткені бұл жаңа негіз ашылған шындықты адам ақылы арқылы растауды талап етті. «Жаратылыс сияқты ескі христиандықта» Тиндал деизмнің көптеген маңызды аспектілерін атап көрсетеді, олар осы сенімге кейінгі ғасырлар бойы, бүгінгі күнге дейін тән. Ол арнайы аянға қарсы мынадай пікір білдіреді: «Құдай барлық адамзаттың әрқашан Оның қалағанын білуін қалады, олар нені білуі, сенуі, мойындауы және істеуі керек; және оларға осы үшін басқа жол бермеді, тек ақыл-ойының күшін пайдалануды ғана».
Christianity as Old as the Creation; or, the Gospel a Republication of the Religion of Nature (London, 1730, 2nd ed., 1731; 3rd, 1732; 4th, 1733), came to be regarded as the "Bible" of deism. It was really only the first part of the whole work, and the second, though written and entrusted in manuscript to a friend, never saw the light. The work evoked many replies, of which the ablest were by James Foster (1730), John Conybeare (1732), John Leland (1733) and Bishop Butler (1736). Christianity as Old as the Creation was translated into German by J. Lorenz Schmidt (1741), and from it dates the influence of English deism on German theology. Tindal had probably adopted the principles it expounds before he wrote his essay of 1697. He claimed the name of "Christian deist", holding that true Christianity is identical with the eternal religion of nature. Waring states that Tindal's Christianity as Old as the Creation (1730) "became, very soon after its publication, the focal center of the deist controversy. Because almost every argument, quotation, and issue raised for decades can be found here, the work is often termed 'the deist's Bible'." Unlike the earlier system of Lord Herbert of Cherbury which relied on the notion of innate ideas, Tindal's system was based on the empirical principles of Locke. It assumed the traditional deistic antitheses of external and internal, positive and natural, revelations and religions. It starts from the assumptions that true religion must, from the nature of God and things, be eternal, universal, simple and perfect; that this religion can consist of nothing but the simple and universal duties towards God and man, the first consisting in the fulfilment of the second—in other words, the practice of morality. The author's moral system, is essentially utilitarian. True revealed religion is simply a republication of the religion of nature or reason, and Christianity, if it is the perfect religion, can only be that republication, and must be as old as creation. The special mission of Christianity, therefore, is simply to deliver men from the superstition which had perverted the religion of nature. True Christianity must be a perfectly "reasonable service," reason must be supreme, and the Scriptures as well as all religious doctrines must submit; only those writings can be regarded as divine Scripture which tend to the honour of God and the good of man. Tindal's 'deist Bible' redefined the foundation of deist epistemology as knowledge based on experience or human reason. This effectively widened the gap between traditional Christians and what he called "Christian deists" since this new foundation required that revealed truth be validated through human reason. In Christianity as Old as the Creation, Tindal articulates many prominent facets of deism that have continued to characterize that belief through subsequent centuries unto the present day:
He argues against special revelation: "God designed all Mankind should at all times know, what he wills them to know, believe, profess, and practice; and has given them no other Means for this, but the Use of Reason."