Кіріспе

Шығыс Азиялық Махаяна буддизмі – Қытай буддистік канонына сүйенетін буддизм түрі.

Шығыс Азиялық буддизм немесе Шығыс Азиялық Махаяна – Шығыс Азияда дамыған және Қытай буддистік канонын ұстанған Махаяна буддизмінің мектептеріне арналған ұжымдық термин. Оған Шығыс Азиядағы қытай, жапон, корей және вьетнам буддизмінің түрлі формалары кіреді. Шығыс Азиялық буддистер әлемдегі буддистік дәстүрлердің ең ірі тобын құрайды, олар әлемдегі буддистердің жартысынан астамын құрайды. Шығыс Азиялық буддизмнің барлық формалары Хань және Сун әулеттері кезінде дамыған, қытайландырылған буддистік мектептерден шыққан, сондықтан қытай мәдениеті мен философиясының ықпалында. Буддизмнің Шығыс Азияға мың жыл бойы таралуы сол кездегі Жібек жолы арқылы Орталық және Оңтүстік Азиямен сауда байланыстарының нәтижесінде болған мәдени алмасудың белсенділігімен байланысты. Ең ықпалды дәстүрлердің қатарында Чан (Дзен), Ничирен буддизмі, Таза жер, Хуаян, Тяньтай және қытайлық эзотерикалық буддизм бар. Бұл мектептер буддалық мәтіндердің жаңа, ерекше Шығыс Азиялық түсіндірмелерін жасады және Махаяна сутраларын зерттеуге баса назар аударды. Пол Уильямстың пікірінше, сутраларды зерттеуге берілген бұл назар Тибеттік буддизмнің көзқарасымен қайшы келеді, ол сутраларды философиялық трактаттарды (шастраларды) оқымайынша түсіну қиын деп санайды. Қытай канонының мәтіндері екінші ғасырда аударыла бастады және жинақ мың жыл бойы дамыды, ал алғашқы ағаштан жасалған басылым 983 жылы жарық көрді. Қазіргі стандартты басылым – 1924 және 1932 жылдар аралығында Жапонияда шығарылған Тайшо Трипитака. Жазбалардың канонын ортақ пайдаланудан басқа, Шығыс Азиялық буддизмнің түрлі формалары Үнді буддизмінде кең таралмаған Шығыс Азиялық құндылықтар мен тәжірибелерді де қабылдады, мысалы, қытайлық ата-бабаларға құрмет көрсету және конфуциандық пәктік туралы көзқарас. Шығыс Азиялық буддалық монахтар көбінесе Дхармагуптака Виная деп аталатын монахтық ережелерді сақтайды. Бірақ, кейбір жапон буддизмі мектептерінде буддизм дінбасылары дәстүрлі монахтық кодекс немесе Винаяны ұстанбай үйленеді – бұл ерекшелік. Бұл Мэйдзи қайта жаралу кезінде, буддизмге қарсы жалпыұлттық науқанның нәтижесінде кейбір жапон буддистік секталарын өз тәжірибелерін өзгертуге мәжбүрледі.

Қытайдағы буддизм

Қытайдағы буддизм Қытайдың жергілікті діни дәстүрлері – даосизм және конфуциандықпен күрделі өзара әрекеттесу арқылы ерекшеленеді, сондай-ақ үкіметтер мен династиялардың қолдауы мен қудалау кезеңдерінің арасында ауытқып келді. Буддизм алғаш рет Хан әулеті тұсында Қытайға енгізілді, осы кезде Хан империясы Орталық Азияға дейін өзінің геосаяси ықпалын кеңейтті. Жібек жолы мен теңіз сауда жолдары арқылы Үндістан және Оңтүстік-Шығыс Азиямен мәдени алмасулар мен сауда байланыстарының дамуы буддизмнің Қытайға, содан кейін Шығыс Азияның басқа да аймақтарына таралуын анықтады. Осы мәдени алмасулардың арқасында, бір мың жыл бойы буддизмнің Шығыс Азияға тарауы мүмкін болды. Қытай буддизмі Шығыс Азияның басқа елдеріндегі буддизмнің дамуына зор әсер етті, ал Қытай буддалық каноны аймақтағы елдер үшін негізгі діни мәтін болып табылады. Ертедегі қытай буддизміне Орталық Азиядан келген аудармашылардың ықпалы зор болды, олар Үндістан мен Орталық Азиядан көптеген Трипитака мен түсіндірмелерді қытай тіліне аударуды бастады. Алғашқы аудармалардың кең ауқымын ұйымдастыру және түсіндіруге жасалған тырысқандықтар Хуаян және Тяньтай мектептері сияқты ертедегі қытай буддалық мектептерінің пайда болуына себеп болды. 8 ғасырда Чан мектебі пайда бола бастады, ол ақырында Шығыс Азиядағы ең ықпалды буддалық мектепке айналып, бүкіл аймаққа тарады.

Жапониядағы буддизм

Буддизм 5-ші және 6-шы ғасырларда Қытай мен Кореядан ресми түрде Жапонияға әкелінді. Қытай және Корея дәстүрлерінің өз нұсқаларын дамытумен қатар (мысалы, Дзен, Чан буддизмінің жапондық түрі және Шингон, қытайлық эзотерикалық буддизмнің бір саласы), Жапония Тяньтай негізінде Тендай, Ничирен және Жодо Шиншю (Таза Жер мектебі) сияқты өзіндік жергілікті дәстүрлерді өркендетті.

Кореядағы буддизм

Буддизм 4-ші ғасырда Қытайдан Кореяға әкелінді, онда ол жергілікті шаманизммен бірге қолданыла бастады. Горё дәуірінде мемлекеттік күшті қолдаудан кейін, Жосон дәуірінде неоконфуциандыққа басымдық беру үшін буддизм қысымға ұшырады. 16-шы ғасырда Кореяға жапон басқынына қарсы күреске буддистердің қатысқандығы арқасында қуғын-сүргін тоқтатылып, 20-шы ғасырға дейін жалғасқан жай қалпына келтіру кезеңі басталды. Қытайлық Чан буддизмінен туындаған Сеон мектебі 7-ші ғасырда енгізіліп, Жогье және Тэго ордендері оның екі негізгі тармағы ретінде қазіргі корей буддизмінің ең көп таралған түріне айналды.

Вьетнамдағы буддизм

Оңтүстік Қытаймен шекаралас орналасқан Буддизм Вьетнамға б.з.д. 3-ші немесе 2-ші ғасырда Үндістан субконтинентінен немесе біздің заманымыздың 1-ші немесе 2-ші ғасырында Қытайдан келген болуы мүмкін. Вьетнам Буддизмі даосизмнің, қытай рухани мәдениетінің және вьетнамдық халық дінінің белгілі бір элементтерімен әсерлесті.