Кіріспе

4/5 ғасырдағы Гандаралық будда дінінің саяхатшысы Васубандху (; тибет. དབྱིག་གཉེན་ ; шамамен 4-5 ғасырлар) – Гандарадан шыққан, будда дінінде ықпалды дінбасы және ғалым. Ол Сарвастивада және Саутрантика мектептерінің тұрғысынан Абхидхармаға түсіндірмелер жазған философ болды. Махаяна буддизміне өзінің жартылай інісі Асангамен бірге өткеннен кейін, ол Йогакара мектебінің негізін қалаушылардың біріне айналды. Васубандхудың «Абхидхармакошакарикасы» («Абхидхарма қазынасына түсіндірме») Тибет және Шығыс Азия буддизмінде Махаяна емес Абхидхарма философиясының маңызды көзі ретінде кеңінен қолданылады. Оның философиялық өлеңдері «тек қана көрініс» (vijñapti mātra) деп аталатын үнді Йогакара метафизикасының стандартын белгіледі, бұл «эпистемологиялық идеализм», феноменологияның бір түрі және Иммануил Канттың трансценденттік идеализміне жақын деп сипатталады. Бұдан басқа, ол бірнеше түсіндірмелер, логика, дәлелдеу және діни өлеңдер жазды. Васубандху – үнді буддистік философиялық дәстүріндегі ең ықпалды ойшылдардың бірі. Наланда университетімен байланысы болғандықтан, Васубандху мен Асанга Наланданың он жеті шебері деп саналады. Жодо Шиншуда ол Екінші Патриарх, ал Чан буддизмінде – 21-ші Патриарх ретінде танылады.

Өмір жолы және шығармашылығы

Васубандху ежелгі Үндістан субконтинентінің Гандара аймағындағы Пурушпура қаласында туған. Васубандхудың есімі "Молықтың туысы" дегенді білдіреді. Тибет буддизмі екі бауырды "Алты әшекей" деп аталатын алты ұлы үнді түсіндірушінің бір бөлігі ретінде қарастырады. Ол Самудрагуптаның әкесі, I Чандрагуптаның замандасы болды. Бұл мәлімет осы Васубандхуды біздің заманымыздың 4-ші ғасырына жатқызады. Васубандхудың ең алғашқы өмірбаянын қытай тіліне Парамарта (499-569) аударған. Васубандху бастапқыда Гандарада басым болған буддалық Сарвастивада (Махавибхаса түсіндірмесін қолдаған Вайбхасика деп те аталады) мектебінде оқыды, кейіннен Кашмирге көшіп, сол жердегі ортодоксалды Сарвастивада тармағының басшыларымен оқыды. Ол үйге оралғаннан кейін Абхидхарма туралы дәріс оқыды және Абхидхармакошакарка (Абхидхарманың қазынасы туралы өлеңдер) жинағын жазды, ол Сарвастивада Абхидхарма ілімдерінің өлең түріндегі қорытындысы болды, бұл тәжірибедегі барлық құбылыстарды құрамдас дхармаларына (феномендік оқиғаларға) талдау жасау еді. Алайда Васубандху да Сарвастивада Вайбхасика көзқарасына күмән келтіре бастады және Саутрантика мұғалімі Маноратамен оқыды. Сондықтан, оның Абхидхарма өлеңдеріне арналған авторлық түсіндірмесі кейде Вайбхасика жүйесін Саутрантика тұрғысынан сынға алады. Абхидхармакоша Тибет буддизмі мен Шығыс Азия буддизмінде Абхидхарманы зерттеудің негізгі көзі болып табылады. Васубандху кейіннен ағасы Асанганың ықпалымен Махаяна нанымдарына көшті, содан кейін көптеген Йогакара трактаттары мен Махаяна сутраларына түсініктемелер жазды. Оның ең ықпалды Махаяна еңбектерінің кейбіреулері - тек сана туралы жиырма өлең (Вимсатикавиджняптиматаратасдхи), оның түсіндірмесімен (Вимсатикавартти), тек сана туралы отыз өлең (Трицсика виджняптиматарата) және оның Таза Жер туралы сөзі (Джинтту лун 浄土論). Отыз өлең - Шыңжанның Чэн Вэй Ши Лунның негізі, Шығыс Азия Йогакара буддизміндегі ең маңызды көздердің бірі. Оның "Таза Жер" трактаты Шығыс Азияның Таза Жер буддизміне де үлкен әсер етті. Үндістанда Васубандху Махаянаның ірі ұстазы, ғалымы және пікірсайысшы ретінде танымал болды. Ол Самкхья философтарын Аёдхьяда Гупта патшасы "Викрамадитья" (Chandragupta II немесе Skandagupta) алдында пікірсайыста жеңген, ол оған 300 000 алтынмен марапаттады. Васубандху патшалық қамқорлықтан және пікірсайыстардан түскен ақшаны буддалық монастырларды және ауруханаларды салуға жұмсады. Дәстүрлі мәліметтерге сәйкес, Васубандху 100 жасында Непалға сапармен келген кезде қайтыс болды.

Жазылған шығармалар

Васубандху буддалық трактаттар мен түсініктемелердің көп еңбек еткен авторы болды. Оның маңызды еңбектерінің тізімі:

Екі Васубандху теориясы

20 ғасырдың ортасындағы буддолог Эрих Фрауваллер екі Васубандхуды ажыратуға тырысты – біреуі Йогачаралық, екіншісі Саутрантикалық. Бірақ бұл көзқарас, іші ашылмаған «Абхидхарма дипа» еңбегінің негізінде, көбінесе қолдау таппады. Бұл еңбек «Абхидхармакошакариканы» сынға алып, Васубандхуды екі жазбалар тобының да жалғыз авторы деп нақты көрсетеді. Дэн Лустхаус айтуынша, «Оның ой-пікірінің қалыптасуы мен дамуы осы еңбектерде өте айқын, ал мәтіндердегі лексика мен пікір таластыру стилінің ұқсастығы осыдан көрінеді. Сондықтан екі Васубандху туралы теорияның маңызы жоқ». Осы мәселе бойынша ғалымдардың пікірі Фраувалнердің «екі автор» позициясынан алшақтады.

Әбдіхарма

Васубандхудың "Абхидхарма қазынасы жөніндегі ғасырлар" кітабында барлық 75 дхарманың (құбылыстық оқиғалардың) сипаттамасы келтірілген, содан кейін "медитациялық тәжірибелер, космология, сезіну теориялары, себеп-салдар теориялары, моральдық мәселелердің себептері мен жою жолдары, қайта туу теориясы және Будданың қасиеттері" сияқты Сарвастивада доктринасының толық көрінісі баяндалады. Қазына және оның түсіндірмесі Сарвастивада Абхидхармасына қатысты түрлі аргументтерді жазып, оларды Саутантрика көзқарасынан сынға алады. Басты аргументтерге Өзім (Атман және Пудгала) туралы, сондай-ақ "өткен, қазіргі және болашақ уақыттардың дхармаларының бар екендігі" туралы Сарвастивада теориясын сынау кіреді. "Қазынада" Васубандху Жаратушы Құдайға (Ишвара) және Сарвастиваданың "сезбеу физикасы" немесе "көрінбейтін физикасы" теориясына қарсы дау айтады.