Кіріспе

2003 жылы шыққан Дэниел Дэннеттің "Еркіндік дамиды" кітабы – Дэниел Дэннеттің 2003 жылы жарық көрген ғылыми-популярлы және философиялық еңбегі. Деннет бұл кітапты өмір бойына созылған философиялық жобасының бір бөлігі деп сипаттайды, оның бұрынғы бөлімдері "Нысандық көзқарас", "Аң-сезім түсіндірілді" және "Құлық кеңістігі" кітаптары болды. Кітаптың мақсаты – Деннеттің сана және жеке тұлға туралы басқа пікірлерімен үйлесетін еркін ерік және моральдық жауапкершілік туралы түсінік беру.

Қысқаша мазмұны

Дэннет өзінің көзқарастарының даулы екенін алдын ала кеңінен ескертеді. Бостандық туралы күмәнді талдау адамдардың моральдық ұғымдардың нақтылығына сенуіне нұқсан келтіреді деп қорқатындардан қарсылық күтеді; ол өзін Дамбоға, өзінің ұшуына көмектесетін қауырсынның іс жүзінде қажет емес екенін айтуға тырысатын араласатын қарғамен салыстырады.

Еркін ерік және альтруизм

Деннеттің ерік бостандығына қатысты ұстанымы – эволюциялық бұрылыспен үйлесімділік, яғни біздің әрекеттеріміз қатаң физикалық мағынада детерминистік болғанымен, біз дамытқан қабілеттеріміздің арқасында маңызды барлық жағдайларда еркін бола аламыз. Осы тұрғыдан қарағанда, ерік бостандығы – мәжбүрлеусіз шешім қабылдау мүмкіндігі (сол себепті Канттың оң практикалық еркін еркі, яғни Канттың автономиясы), себеп-салдардан толығымен азат болудың мүмкін емес және қажетсіз түрінен өзгеше. Осы айырмашылықты нақтылау үшін ол «болуға болатындық» ( «болуға болатындықтың» қарама-қарсысы) терминін қолданады, оны агенттің ықтимал салдарларды болжап, жағымсыз салдарлардан қашуға тырысу қабілеті деп анықтайды. «Болуға болатындық» толығымен детерминистік әрекеттермен үйлесімді және тіпті оларды қажет етеді. Деннет альтруизмге көшеді, оның үшін өзіңнің ешқандай пайдасын күтпей, тек басқалардың игілігі үшін әрекет ету қажет емес екенін айтады. Ол оны басқаларға көмектесу арқылы өзіңе көмектесу, өзімшілдікке қарсы тұрып, өзіңді кеңейту тұрғысынан түсіндіру керек деп санайды. Осы екі ұғымның араласуын көрсету үшін ол мұндай әрекеттерді «өзімшіл-мейірімді» деп атайды және біздің осы қабілетіміздің тамырын туыстық таңдауды дамытқан эволюциялық қысымнан табады. Ол ерік бостандығы мен альтруизмді талқылағанда, екеуінің дәстүрлі анықтамаларын қабылдамауымыздың себептерін көрсетеді.

Өзара тиімді келісімдер

Деннет сонымен қатар жоғары этикалық стандарттарды ұстану жеке тұлғаға пайдалы болуы мүмкін екенін айтады, себебі егер басқалар сіздің мінез-құлқыңыз осылай шектелгенін білсе, өзара тиімді келісімдерге келу мүмкіндігі артады. Бұл ойын теориясымен байланысты: белгілі "Тұтқынның дилеммасы" мысалында, ынтымақтасатын "адамгершілік" агенттер, ынтымақтаспайтын "адамгершіліксіз" агенттерге қарағанда табысқа жетеді. Агенттер "қиянат етуге" құмар болғандықтан және Нэш тепе-теңдігін қалпына келтіруге ұмтылғандықтан, ынтымақтастық өзінен-өзі туындамайды, ал бұл көбінесе барлық қатысушылар үшін ең оңтайлы шешім емес. Деннет адамдардың моральдық жауапкершіліктен қабылдау немесе бас тарту мүмкіндігін қарастыра отырып, мынадай қорытындыға келеді: олар, әрине, пайдасын ескере отырып, қабылдауды таңдайды, әсіресе бас тартудың түрмеге түсу немесе мекемеге жатқызу сияқты салдары бар екенін ескергенде.

Роберт Кейн

Деннет Роберт Кейннің либертариандық ерік-бостандығы теориясын сынап, бір тарауға арнайды. Кейн бостандық сирек және ерекше оқиғаларға негізделгенін, оларды өзіндік қалыптастыру әрекеттері немесе SFA деп атайды. Деннеттің пікірінше, мұндай оқиғаның адам өмірінде болатынына ешқандай кепілдік жоқ. Егер олай болмаса, Кейннің айтуынша, сол адамда ерік-бостандық мүлдем болмайды. Дегенмен, ол өзгелерден ешқандай айырмашылығы болмайды. Деннет анықталмайтын ерік-бостандық ұғымын сенімсіз деп санайды.