Кіріспе

Архимедтік қатты дене

Геометрияда, қысқартылған икосаэдр — Архимедтік қатты дене, 32 жағы әртүрлі пішіндегі тұрақты көпбұрыштардан тұратын 13 дөңес теңбұрыштық призма емес денелердің бірі. Бұл пішіннің ішінде үшбұрыштар мен төртбұрыштар жоқ. Әдетте, егер басқаша көрсетілмесе, қысқару дәрежесі біркелкі деп есептеледі. Оның 12 тұрақты бесбұрышты жағы, 20 тұрақты алтыбұрышты жағы, 60 төбесі және 90 қабырғасы бар. Бұл Голдберг полиэдрі GPV(1,1) немесе {5+,3}1,1, бесбұрышты және алтыбұрышты жақтары бар. Бұл геометрия көбінесе ақ алтыбұрыштар мен қара бесбұрыштармен суреттелген футбол доптарымен байланысты. Бакминстер Фуллердің архитектуралық жетістіктеріне негіз болған геодезиялық күмбездер көбінесе осы құрылымға негізделген. Сондай-ақ, ол фуллерин C60 ("бакибол") молекуласының геометриясына сәйкес келеді. Ол жасушалық транзитивті гиперболалық кеңістікті толтыру теселяциясында, 5-реттік додекаэдрлік бал ұясында қолданылады.

Құрылыс

Бұл көпбұрышты икосаэдрден әр қабырғасының үштен бір бөлігіндегі 12 төбесін кесу арқылы құрастыруға болады, соның нәтижесінде 12 бесбұрышты жақ пайда болады және бастапқы 20 үшбұрышты жақтар дұрыс алтыбұрыштарға айналады.

Сипаттамалары

Геометрия және графтар теориясында, кейбір стандартты көпжақтардың қасиеттері бар.

Қолданбалар

Футбол және командалық гандболда қолданылатын доптар, күнделікті өмірде кездесетін қысқартылған икосаэдрге ұқсас шар тәрізді полиэдрдің ең танымал мысалы болар. Доптың құрамында бірдей реттелген бесбұрыштар мен алтыбұрыштардың үлгісі бар, бірақ ішкі ауа қысымы мен доптың серпімділігінің арқасында ол көбірек шар тәрізді болады. Бұл доп түрі 1970 жылы әлем чемпионатына енгізілді (2006 жылдан бастап бұл ерекше дизайн басқа үлгілермен ауыстырылды). Геодезиялық күмбездер әдетте осы геометрияның үшбұрышты жақтарына негізделген, мысалы, Бакминстер Фуллер танымал еткен әлем бойынша кездесетін құрылымдар. Бұл пішін сондай-ақ, "гаджет" және "Fat Man" атом бомбаларындағы детонаторлардың жарылғыш толқындарын шоғырландыруға қолданылған линзалардың конфигурациясы болды. Қысқартылған икосаэдрді 1985 жылы ашылған Бакминстерфуллерин (фуллерин) (C60) немесе "бакибол" молекуласының моделі ретінде де сипаттауға болады – элементарлық көміртегінің аллотропты түрі. Футболдың және фуллерин молекуласының диаметрі 22 см және шамамен 0,71 нм, демек, өлшемдерінің арақатынасы ≈31,000,000:1 құрайды. Халықтық қолөнерде үлкен жылтылдақ шарларды икосаэдр үлгісімен және пластиктен, пенопласттан немесе қағаз стақандардан жасауға болады.

Тарих

Архимедке қысқартылған икосаэдр белгілі болған, ол жоғалған еңбегінде Архимедтің 13 қатты денесін жіктеген. Осы пішіндер бойынша оның жұмысы туралы біз білетін барлық нәрсе Александриялық Папптан жеткен, ол әрқайсысының қырларын ғана тізімдейді: қысқартылған икосаэдр үшін 12 бесбұрыш және 20 алтыбұрыш. Кесілген икосаэдрдің алғашқы суреті мен толық сипаттамасы Пьеро делла Франческаның 15 ғасырдағы "De quinque corporibus regularibus" кітабында кездеседі, онда Архимедтің бес қатты денесі (тұрақты көпжақтардың бес кесілуі) сипатталған. Леонардо да Винчи де 1509 жылы Лука Пачолидің делла Франческаның кітабын плагиаттаған суреттерінде осы пішіннің бейнесін салған. Альбрехт Дюрер 1525 жылы полиэдрлер туралы жазған "Underweysung der Messung" кітабында басқа Архимедтің қатты денелерімен бірге бұл пішінге орын бермегенімен, оның сипаттамасы 1538 жылы жарық көрген, өлімнен кейін жазылған еңбектерінде табылды. Кейіннен Иоганн Кеплер Архимедтің 13 қатты денесінің толық тізімін, соның ішінде қысқартылған икосаэдрді қайта ашты және оларды 1609 жылғы "Harmonices Mundi" кітабына қосты.