Жүгері тұқымдас өсімдіктер: Лупин (Lupinus) – 199-дан астам түрі бар, Америка, Африка, Жерорта теңізінде өседі. Тағамдық және сәндік өсімдік ретінде қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұршақ тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы
Genus of leguminous plants
Lupinus, көбінесе люпин деп аталатын, бұл бұршақ тұқымдасы Fabaceae-ге жататын өсімдіктер туысы. Туысқа 199-дан астам түр кіреді, олардың әртүрлілігінің орталықтары Солтүстік және Оңтүстік Америкада орналасқан. Кішірек орталықтар Солтүстік Африка мен Жерорта теңізінде кездеседі. Олар кеңінен егіледі, сонымен қатар тағамдық және сәндік өсімдік ретінде қолданылады, бірақ кейбір аймақтарда бұршақтандырады.
Lupinus, commonly known as lupin, lupine, or regionally bluebonnet, is a genus of plants in the legume family Fabaceae. The genus includes over 199 species, with centers of diversity in North and South America. Smaller centers occur in North Africa and the Mediterranean. They are widely cultivated, both as a food source and as ornamental plants, but are invasive to some areas.
Сипаттама
Түрлер көбінесе биік шөптесін көпжылдық өсімдіктер, бірақ кейбіреулері бір жылдық, ал азы – биік бұталар. Мексиканың Оахака штатындағы шами де Монте (Lupinus jaimehintonianus) ерекше жағдай, ол 6 метрге дейін жететін ағаш. Люпиннің жасыл немесе сұр жасыл, жұмсақ жапырақтары бар, олар күміс түсті түктермен қапталған, көбінесе тығыз. Жапырақтар әдетте 5-ден 28-ге дейін жапырақшаға бөлінеді, ал АҚШ-тың оңтүстік-шығысы мен Оңтүстік Американың шығысындағы кейбір түрлерінде бір жапырақшаға дейін тоғысып қалады. Гүлдері тік өсетін гүлшоғырларда қалың немесе сирегірек оралған түрде орналасқан, әр гүлінің ұзындығы 1 см-ден аспайды. Бұршақ гүлдерінің жоғарғы жағында бір «желкені», екі «қанаты» және төменгі жағында біріккен екі гүлжапырақшасы бар. Гүлдің пішіні «көк гүл» және «квакер гүл» сияқты атауларға себеп болды. Жемісі – бірнеше тұқымнан тұратын бұршақ. Тұқымдары алкалоидтарды қамтиды, сондықтан олардың дәмі ащы болады.
The species are mostly herbaceous perennial plants tall, but some are annual plants and a few are shrubs up to tall. An exception is the chamis de monte (Lupinus jaimehintonianus) of Oaxaca in Mexico, which is a tree up to tall. Lupins have soft green to grey green leaves which may be coated in silvery hairs, often densely so. The leaf blades are usually palmately divided into five to 28 leaflets, or reduced to a single leaflet in a few species of the southeastern United States and eastern South America. The flowers are produced in dense or open whorls on an erect spike, each flower long. The pea like flowers have an upper standard, or banner, two lateral wings, and two lower petals fused into a keel. The flower shape has inspired common names such as bluebonnets and quaker bonnets. The fruit is a pod containing several seeds. The seeds contain alkaloids which lend them a bitter taste.
Таксономиялық мәртебесі белгісіз түрлердің атаулары
Келесі биномиалдардың мәртебесі әлі шешілмеген: бұл өсімдік топырақты тыйымсыз түрде тозытып жіберді деп есептелген. Бірақ, одан да ықтимал түсіндірме – лупинус атауының мағынасы, бұл өсімдіктердің қасқырлар сияқты малға қауіпті екенін білдіргені, себебі лупиннің алкалоидты улы заттары жайылымдағы жануарларды, әсіресе қойларды ауруландыра немесе өлтіре алады. Фермерлер ежелгі Рим заманынан бері лупиннің азот қосып, күшті тамыр жүйесі арқылы тығыз топырақты жұмсарта келе топырақты жақсартатынын біледі, сондықтан Коллинздің түсіндірмесі сенімсіз.
The status of the following binomials is unresolved: as it was believed that the plant ravenously exhausted the soil. But a more likely explanation is that lupinus meant that the plants were as dangerous to livestock as wolves, because the alkaloid poisons of Lupines can sicken or kill grazing animals, especially sheep. Farmers have known since ancient Rome that lupines improve soil by adding nitrogen and loosening compacted earth with their strong root systems, so the Collins explanation is improbable.
Өсіру
Lupinus polyphyllus, бақ люпині және Lupinus arboreus, ағаш люпині бақшаларда кең таралған сәндік өсімдіктер болып табылады, сондай-ақ олардың негізінде көптеген гибридтер мен әртүрлі түстердегі, тіпті екі түсті сорттар да шығарылған. Бұршақ гүлділерге жататын люпиндер бау-бақшада пайдалы серіктес өсімдіктер болып саналады, себебі олар топырақтағы азоттың мөлшерін көбейтіп, көкөністер мен басқа да өсімдіктердің өсуына көмектеседі. Жерге отырғызудан бөлек, люпиндер балкон немесе террасадағы топыраққа отырғызылған құмыраларда да жақсы өсе алады.
Lupinus polyphyllus, the garden lupin, and Lupinus arboreus, the tree lupin, are popular ornamental plants in gardens, and are the source of numerous hybrids and cultivars in a wide range of colours, including bicolors. As legumes, lupins are good companion plants in gardens, increasing the soil nitrogen for vegetables and other plants. As well as growing in the ground, lupins can do well in pots on balconies or patios.
Ауыл шаруашылығы
Басқа бұршақ тұқымдас өсімдіктер сияқты, люпиндер атмосферадан азотты аммиакқа ризобиум-тамыр түйіндері симбиозы арқылы бекітіп, топырақты басқа өсімдіктер үшін тыңайта алады. Бұл бейімделу люпиндерге құнарсыз топыраққа төзімді болуға және шөл және нашар сапалы топырақтарда өзгерістерді бастауға мүмкіндік береді. Lupinus туысы Bradyrhizobium топырақ бактерияларымен түйінделеді. Көптеген бір жылдық люпин түрлері ауыл шаруашылығында қолданылады, олардың көпшілігі Жерорта теңізінен шыққан. Бастапқыда жасыл тыңайтқыш немесе мал азығы ретінде өсірілгенімен, люпиндер енді тұқымдары үшін өсіріледі, оларды сояға балама ретінде қолдануға болады. Тәтті (төмен алкалоидты) люпиндер мал азығы ретінде, әсіресе кепшік жануарлар үшін, сондай-ақ шошқалар мен құстар үшін және соңғы уақытта су өсімдіктерінде қолданылатын азық құрамының бір бөлігі ретінде жоғары бағаланады. Жерорта теңізінің үш түрі – көк (тар жапырақты) люпин, ақ люпин және сары люпин мал мен құс азығы үшін кеңінен өсіріледі. Адамдарға арналған люпин тұқымының нарығы қазіргі уақытта шағын, бірақ зерттеушілер оның үлкен әлеуеті бар деп санайды. Люпин тұқымы белгілі бір қолдануларда соядан "жоғары" саналады және оның денсаулыққа пайдалы екенін көрсететін дәлелдер көбейіп келеді. Олардың құрамында сояға ұқсас ақуыз бар, бірақ майдың мөлшері аз. Тамақ ретінде олар глютенсіз, диеталық талшықтарға, аминқышқылдарына және антиоксиданттарға бай, сонымен қатар пребиотиктер деп есептеледі. Әлемдегі люпин тұқымының 85% Батыс Австралияда өсіріледі.
Like other legumes, lupines can fix nitrogen from the atmosphere into ammonia via a rhizobium–root nodule symbiosis, fertilizing the soil for other plants. This adaptation allows lupins to be tolerant of infertile soils and capable of pioneering change in barren and poor quality soils. The genus Lupinus is nodulated by Bradyrhizobium soil bacteria. Many annual species of lupins are used in agriculture and most of them have Mediterranean origin. While originally cultivated as a green manure or forage, lupins are increasingly grown for their seeds, which can be used as an alternative to soybeans. Sweet (low alkaloid) lupins are highly regarded as a stock feed, particularly for ruminants, but also for pigs and poultry and more recently as an ingredient in aqua feeds. Three Mediterranean species of lupin, blue (narrow leafed) lupin, white lupin, and yellow lupin, are widely cultivated for livestock and poultry feed. The market for lupin seeds for human food is currently small, but researchers believe it has great potential. Lupin seeds are considered "superior" to soybeans in certain applications and evidence is increasing for their potential health benefits. They contain similar protein to soybean, but less fat. As a food source, they are gluten free and high in dietary fiber, amino acids, and antioxidants, and they are considered to be prebiotic. About 85% of the world's lupin seeds are grown in Western Australia.
Уыттылық
Кейбір люпиндерде белгілі бір екіншілік қосылыстар бар, оның ішінде изофлавондар және уытты алкалоидтар. Хабарланған люпинге реакциялардың көпшілігі арахис аллергиясы бар адамдарда байқалған. Арахис пен люпиннің өзара аллергендік байланысы болғандықтан, Еуропалық комиссия 2006 жылдан бастап тағам өнімдерінің таңбаларында "люпин және одан жасалған өнімдер" бар екенін көрсетуді міндетті етті. Люпин өсімдіктері Diaporthe toxica деген саңырауқұлақпен қамтылуы мүмкін, ол жайылымдағы жануарлар жеген кезде люпиноз деп аталатын микотоксикозға әкеледі.
Some lupins contain certain secondary compounds, including isoflavones and toxic alkaloids, Most lupin reactions reported have been in people with peanut allergy. Because of the cross allergenicity of peanut and lupin, the European Commission, as of 2006, has required that food labels indicate the presence of "lupin and products thereof" in food. Lupin plants can be colonized by the fungus Diaporthe toxica which can cause a mycotoxicosis known as lupinosis when ingested by grazing animals.
Қолданылуы
Люпиннің бұршақ тұқымдары, көбінесе люпин бұршағы деп аталады, римдіктердің арасында танымал болды, олар өсімдіктерді Рим империясының барлық аймақтарында өсірді, онда люпин бүгінгі күнге дейін роман тілдерінде люпини сияқты атаулармен белгілі. Люпиннің түрлі түрлерінің тұқымдары Жерорта теңізі аймағында 3000 жылдан бері, ал Анд тауларында 6000 жылдан бері тағам ретінде қолданылып келеді. Солтүстік Американың көптеген жергілікті халықтары, мысалы, Явапай тайпасы да люпин қолданған. Анд люпині немесе тарви (Lupinus mutabilis) Инка империясында кең таралған тағам болды; бірақ оларға соя, құрғақ бұршақ және басқа да дәнді дақылдармен салыстырылатын мәртебе берілген емес. Оңтүстік Американың Анд таулы аймақтарындағы инжуйр люпині, L. mutabilis, жергілікті жерде тарви немесе чочо деп аталады, кеңінен өсірілді, бірақ ірі және су өткізгіш тұқымдарды іріктеуден басқа ешқандай саналы генетикалық жақсарту жасалмаған сияқты. Пайдаланушылар тұқымды ағын суға салып, көптеген ащы алкалоидтарды кетірген, содан кейін оларды жеуге жарамды ету үшін пісірген немесе қуырып жеген, немесе кирку жасау үшін қайнатып кептірген. Испан үстемдігі жергілікті халықтардың тамақтану әдеттерін өзгертіп, тек соңғы кезде (20-ғасырдың соңынан бастап) люпиннің тағам ретінде қолданылуына қызығушылық қайта оянды. Сондай-ақ, L. hirsutus (көк люпиннің) жеуге жарамды тұқымдары бар.
The legume seeds of lupins, commonly called lupin beans, were popular with the Romans, who cultivated the plants throughout the Roman Empire where the lupin is still known in extant Romance languages by names such as lupini. Seeds of various species of lupins have been used as a food for over 3,000 years around the Mediterranean and for as long as 6,000 years in the Andes. Lupins were also used by many Native American peoples of North America such as the Yavapai. The Andean lupin or tarwi (Lupinus mutabilis) was a widespread food in the Incan Empire; but they have never been accorded the same status as soybeans, dry peas and other pulse crops. The pearl lupin of the Andean highlands of South America, L. mutabilis, known locally as tarwi or chocho, was extensively cultivated, but no conscious genetic improvement other than to select for larger and water permeable seeds seems to have been made. Users soaked the seed in running water to remove most of the bitter alkaloids and then cooked or toasted the seeds to make them edible, or else boiled and dried them to make kirku, Spanish domination led to a change in the eating habits of the indigenous peoples, and only recently (late 20th century onward) has interest in using lupins as a food been renewed. and L. hirsutus (blue lupin) also have edible seeds.
Мәдениет
Жерорта теңізі мен Анд тауларында тағам ретінде қолданылатын люпин ертедегі египеттіктер мен инкалардан бұрынғы халықтар тарапынан желінген, ал римдік шаруалар топырақтың құнарлылығын арттыру қабілетімен таныс болған. 18 ғасырдың соңында люпин Солтүстік Еуропаға топырақтың сапасын жақсарту мақсатында әкелінді, ал 1860 жылдары Балтық жағалауының құмды топырақтарында көктемгі сары люпин гүлдері пайда болды. Қажетті "тәтті гені" бар люпин сорттарының сәтті дамытылуы Еуропа және кейіннен Австралияда люпиннің кеңінен таралуына мүмкіндік берді. 1950-1960 жылдары Батыс Австралия Ауыл шаруашылығы және азық-түлік департаменті жүргізген жұмыстар нәтижесінде Батыс Австралияда бүгінде әлемдегі басқа аймақтарға қарағанда көбірек тәтті люпин өндіріледі. Техас көк қоңыраушасы (L. texensis) сияқты көк қоңыраушалар Техас штатының ресми гүлдері болып табылады.
Consumed throughout the Mediterranean region and the Andean mountains, lupins were eaten by the early Egyptian and pre Incan people and were known to Roman agriculturalists for their ability to improve the fertility of soils. In the late 18th century, lupins were introduced into northern Europe as a means of improving soil quality, and by the 1860s, the garden yellow lupin was seen across the sandy soils of the Baltic coastal plain. The successful development of lupin varieties with the necessary "sweet gene" paved the way for the greater adoption of lupins across Europe and later Australia. Further work carried out by the Western Australian Department of Agriculture and Food during the 1950s and '60s led to more sweet lupin crops produced in Western Australia now than anywhere else in the world. Bluebonnets, including the Texas bluebonnet (L. texensis), are the state flowers of Texas.