Кіріспе

Оливенца (oliˈβenθa) немесе Оливенса (oliˈvẽsɐ) – Испанияның оңтүстік-батысындағы қала, Португалия – Испания шекарасына жақын орналасқан. Бұл Бадахоз провинциясына және Эстремадура автономды облысына қарасты муниципалитет. Оливенса қаласы 1297 жылғы (Альканисе шарты) мен 1801 жыл аралығында үздіріссіз Португалияның билігінде болды, содан кейін Апельсин соғысы кезінде Испания басып алып, сол жылы Бадахоз шарты бойынша Португалияға қайтарылды. Испания осы уақыттан бері бұл аумақты басқарып келеді (қазір Оливенса және Талига екі муниципалитетке бөлінген), ал Португалия Бадахоз шартының өздігінен жойылғанын, сондай-ақ 1815 жылғы Вена конгресін негізге ала отырып, аумақты қайтаруды талап етеді. Португалия мен Испания арасындағы аумақтық дауға қарамастан, бұл мәселе екі елдің қарым-қатынасында шиеленіс тудырмады. 2008 жылы Оливенса және басқа да көршілес испандық (Ла Кодосера, Альбуркерке және Бадахоз) және португалиялық (Ароншеш, Кампу Майор, Эстремоз, Порталегре және Элваш) қалалары еуроаймақ құру жөнінде келісімге келді.

География

Оливенца Гуадиана өзенінің сол (шығыс) жағалауында, Португалиядағы Эльвастан және Испаниядағы Бадахоздан оңтүстікке шамамен бірдей қашықтықта орналасқан. Аймағы үшбұрышты пішіндес, кіші жағы Гуадианаға тіреліп, қарсы тұғыры оңтүстік-шығысқа қарай созылып, Испания аумағымен шектеседі. Оливенца муниципалитетіне қаладан басқа, Сан-Франциско (Сан-Франциско), Сан-Рафаэль (Сан-Рафаэль), Вильярреал (Вила-Реал), Санто-Доминго-де-Гусман (Санто-Доминго-де-Гусмао), Сан-Бенито-де-ла-Контиенда (Сан-Бенто-да-Контиенда) және Сан-Хорхе-де-Алор (Сан-Хорхе-да-Лор) сияқты кішігірім ауылдар да кіреді. Оливенцаны сумен қамтитын аймақ, жаз айларында көбінесе құрғап қалатын, біркелкі емес су арналарынан тұрады. Оливенца өзенінің суы 1956 жылы ашылған, 16,3 млн м³ сыйымдылығы бар Пидра Агуда су қоймасына тоғыстырылып, Гуадианаға құйылады, қаланың батысынан және содан кейін оңтүстігіне қарай ағып шығады. Қала маңында (Арройо де ла Шарка мен Арройо де ла Хигераның шағын арналары арасында орналасқан) Рамапаллас тоғаны деп аталатын жасанды көл бар.

Демография

Жалпы халқы 11 871 адам (2021 жыл). Жалпы ауданы: Аймақтардың халқы тығыздығы төмен, 11 адам/км². Жастар испан тілінде сөйлесе де, португал мәдениеті мен тілінің іздері әлі де сақталған. 1940 жылдардың басында қала тұрғындарының көп бөлігі португал тілінде сөйлескен (үйде ана тілі ретінде қолданылған), тіпті 150 жылға жуық испан басқаруында болғаннан кейін де. 1940 жылдардан кейін, Франко диктатурасы кезінде, испан тіліне қарай тілдік ауысым басталды, себебі мақсат – Испанияны біріктіру және басқа мәдениеттердің барлық белгілерін жою болды: португалдық көшелердің аттары испан тіліне ауыстырылды, португал тіліне тыйым салынды (соның салдарынан көптеген адамдар португал тілінде тек үй ішінде ғана сөйлей алды), балалардың білімі қатаң бақыланды, тіпті португал азаматтарының есімдері испан тіліндегі баламаларымен ауыстырылды (дегенмен, кейбір отбасылар португал есімдерін сақтап, отбасылық дәстүр бойынша португал лақап аттарын қолданды, бұл үкіметке қарсы наразылық актісі болды). 1970 жылдардан кейін диктатураның алғашқы қатаң саясаты жеңілдеді. 2021 жылдан бері шамамен 1300 тұрғын (қала халқының 8%) екі азаматтық алуға өтініш берді, ал шамамен 92% португал азаматтығын алған жоқ. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, 1500 тұрғын (халықтың шамамен 12%) португал және испан тілдерін біледі (көбінесе 1950 жылға дейін туғандар арасында). Еуропалық комиссия аймақта португал тілін қорғау қажеттігіне қатысты бірнеше рет алаңдаушылық білдірді. Кей уақыттан кейін Оливенца балалары мектепте қайтадан португал тілін оқуға мүмкіндік алды. Оливенца тұрғындары арасында жүргізілген ресми емес сауалнама көрсеткендей, қала тұрғындарының көпшілігі өзін испандық деп санайды және Испанияда қалуды қалайды, бірақ бұл испандық өзіндік санасымен байланысты ма, әлде Португалияның қазіргі экономикалық жағдайымен байланысты ма – әлі белгісіз. Алайда, Франко диктатурасынан кейін, тіпті жиырма бірінші ғасырда да, өздерінің мұралары мен мәдениеттерін қорғауға тырысқандардың көпшілігі «persona non grata» деп жарияланды және португал тілін қорғағаны үшін кейбіреулері «испан туын құрметтемеді» деп айыпталды.

Көрнекті орындар

1964 жылы Оливенса Бадахоз провинциясындағы тарихи орталықтары үшін «conjunto histórico artístico» мұрасының қорғау статусын алған алғашқы муниципалитеттердің бірі болды. Декларация туралы есепте, «әдемі жайылымдар мен егістік жерлермен қоршалған, әсерлі қамалдың мұнарасымен биік тұрған» Оливенса қаласы «монументтік тұрғыдан маңызды ғимараттар, қоршаулар мен орындарға толы» делінген. Ерекше орындарға Қамалдың Киелі Мария шіркеуі (lang es, Igreja de Santa Maria do Castelo), Киелі Рух капелласы (Capilla del Espíritu Santo, Capela do Espírito Santo), Магдалина Киелі Мария шіркеуі (Iglesia de Santa María Magdalena, Igreja de Santa Maria Madalena, португалдық Мануэлин сәулетінің шедеврлері), Құдайдың Киелі Иоанн монастыры (Monasterio de San Juan de Dios, Mosteiro de São João de Deus), мұнара (torre del homenaje, torre de menagem) және Көмекші Марияның көпірінің қиратылыстары (Puente de Nuestra Señora de Ayuda, Ponte de Nossa Senhora da Ajuda, 1709 жылы қиратылып, қайта жаңартылмаған) жатады.

Егемендікке қатысты талаптар

Португалия 1815 жылғы Вена конгресінің шешімдеріне сүйене отырып, Испанияның осы аумаққа қатысты егемендігін мойындамайды. Испания 1817 жылғы 7 мамырда шартты қабылдады; алайда Оливенса және оның төңірегі ешқашан португалдық басқаруға қайтарылмады, және бұл мәселе әлі де шешілмеген күйде қалып, Португалия оған құқық талап етеді. Осылайша, екі елдің арасындағы шекара Оливенса аймағында 1297 жылғы Альканисес шарты бойынша белгіленуі керек, және Испанияның аймақты қайтаруға қатысты міндеттемесі орындалуы тиіс. Испания 105-бапты Испаниядан Оливенсаны Португалияға қайтаруды талап етуге міндетті емес деп түсіндіреді, демек Бадахос шарты күшін жоймайды. Португалия Вена шартынан кейін бұл аумаққа ресми талап қоймаса да, Испанияның Оливенсадағы егемендігін тікелей мойындаған жоқ, керісінше, Испания үкіметіне қарағанда аймаққа қатысты бірнеше жобаны қаржыландырып отыр. Португалияның әскери карталарында бұл аймақтағы шекара көрсетілмеген, бұл оның белгіленбегендігін көрсетеді. Сонымен қатар, Оливенса мен Португалия арасындағы соңғы автомобиль жолы (португал мемлекеті толығымен төлеген, бірақ Гуадиана – халықаралық өзен арқылы көпір салуды қажет еткен) Португалия шекарасын көрсететін белгісіз, бұл да мәртебенің белгіленбегендігін білдіреді. Оливенса тұрғындарының өздерінің мәртебесіне қатысты пікірлерін зерттеу жүргізілмеген. Испания қоғамдық пікірі Португалияның Оливенсаға қатысты талабы туралы көбінесе хабардар емес. Ал Португалиядағы хабардарлық, бұл мәселені көтеріп, талқылауға ұсынуға бағытталған қысым тобының күш-жігері арқасында артып келеді.

Оливенцада туған танымал тұлғалар

Гиллермо Фернандес Вара (1958) – испандық саясаткер, Экстремадура президенті. Педро да Фонсека (?–1422) – португалиялық кардинал. Пауло да Гама (1465–1499) – Васко да Гаманың үлкен ағасы, Үндістанға дейінгі жолды ашу кезінде «Сан-Рафаэль» кемесінің командирі. Висенте Лузитано (шамамен 1461–1561) – португалиялық композитор және музыка теориясының маманы. Томас Ромеро де Кастилья (1833–1910) – испандық теолог, Бадахоз провинциялық археологиялық мұражайын құрған адам.