Кіріспе

Қасиетті Рим империясындағы коалиция (1609–1635)

Католик лигасы (Liga Catholica, Katholische Liga) – 1609 жылдың 10 шілдесінде құрылған Қасиетті Рим империясының католик мемлекеттерінің коалициясы. Алғашқыда 1608 жылы құрылған Протестанттық Одаққа қатысты мәселелерді келіссөздер арқылы шешу үшін саяси құрылым ретінде құрылған. Бұл лига, 1576 жылғы француз католик лигасының қатал католиктік ұстанымына ұқсас, кейіннен "католик дінін қорғау және империядағы бейбітшілікті сақтау" мақсатымен әскери одаққа айналды. Лиганың құрылуы, Протестанттық Одақтың құрылуы сияқты, протестант реформаторлары мен католик шіркеуінің жақтастары арасындағы ұзақ жылдар бойы жиналған шиеленісті одан әрі күшейтті. Содан кейін азаматтық наразылық, қуғын-сүргін және кек алу оқиғалары көбейе бастады, бұл шамамен он жылдан кейін 1618 жылдың 23 мамырында Прагада болған үшінші талқандау (Defenestration) деп аталатын бүлік пен қасақана жасалған қорлау актісімен Оттыз жылдық соғыстың бірінші кезеңін басталды.

Донауверт шерулері

Католик лигасының негізін қалаудың ең жақсы құжатталған себебі – Крейц унд Фахненгефехт ([[:de:Kreuz und Fahnengefecht]], Бавария аумағындағы еркін императорлық қала Донаувертте болған оқиға. 1606 жылдың 25 сәуірінде қаладағы лютерандық көпшілік қала тұрғындарының католик бөлігіне жыл сайынғы Маркус шеруін өткізуге тыйым салды, осы арқылы қалада өз дінінің үстемдігін көрсетпек болды. Бес монахтың басшылығымен католиктер қала арқылы өтіп, жақын маңдағы Аусейм ауылына дейін желектерін көтеріп, ән шырқап баруды жоспарлады. Аугсбург бейбіт шартының талаптары бойынша оларға мұндай рұқсат берілген еді. Бірақ қалалық кеңес оларға тек ән шырқамай және желексіз қалаға қайта кіруге рұқсат берді. Оқиға төбелеспен аяқталды. Аугсбург епископының наразылығына жауап ретінде, католик императоры Рудольф II Габсбург, егер католик азаматтардың құқықтары бұзылса, императорлық тыйым салумен қорқытты. Дегенмен, келесі жылы да осындай антикатоликтік наразылық оқиғалары орын алды және Маркус шеруіне қатысушылар қаладан қуылды. Император Рудольф қалаға императорлық тыйым салды және Бавария герцогы Максимилиан I-ге оны орындауды бұйырды. Әскерімен бетпе-бет келген қала қарсылық көрсетпей берілді. Императорлық заңға сәйкес, тәртіптік шараларды Баварияның католик герцогы емес, Донауверт сияқты Швабия императорлық округінің мүшесі болған Вюртемберг герцогы орындауы керек еді. Максимилиан бұрынғы еркін императорлық қаланы де-факто өзіне қосып алды, бұл императорлық заңды бұзу болды.

Протестанттық Одақ құрылды

Сол жылы, 1607 жылы, Аугсбург диетасында өткен Рейхстагтың католик көпшілігі 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шартының жаңаруы 1552 жылдан бері тартып алынған барлық шіркеу жерлерінің қайтарылуына байланысты болуы керек деп шешті. Осы оқиғаларға жауап ретінде, протестант князьдері 1608 жылдың 14 мамырында әскери одақ құрды, оның жетекшісі Виттельсбах әулетінен Фридрих IV, Пфальц курфюрсті болды.

Католик лигасының негізі

Католик мемлекеттерінің одағын протестанттық Одаққа қарсы құру мақсатымен 1608 жылдың басында Максимилиан басқа католик князьдерімен келіссөздер жүргізді. 1608 жылдың 5 шілдесінде рухани сайлаушылар Максимилиан ұсынған конфедерацияны қолдауға бейімділік танытты. Конфедерациялық әскер күшін қанша етіп құру керек екендігі туралы пікірлер де айтылды.

Мюнхен диетасы

1609 жылдың шілдесінде Аугсбург, Констанц, Пасау, Регенсбург және Вюрцбург князь-епископтарының өкілдері Мюнхенде бас қосты. Салцбург архиепископы наразылық білдіргендіктен шақырылмады, ал Эйхштедт князь-епископы тартынды. 1609 жылдың 10 шілдесінде қатысушы мемлекеттер «католик дінін қорғау және империя ішіндегі бейбітшілікті сақтау» үшін одақ құрды. Лиганың ең маңызды қағидасы – бір-біріне шабуыл жасауға тыйым салу еді. Соғысқа барудың орнына, даулар империя заңдарымен немесе егер олар дауды шеше алмаса, Лига ішіндегі төрелік арқылы шешілуі керек еді. Егер Лиганың бір мүшесіне шабуыл жасалса, оған әскери немесе құқықтық көмек көрсету қажет болды. Герцог Максимилиан президенттікке сайланды, ал Аугсбург, Пасау және Вюрцбург князь-епископтары оның кеңесшілері болды. Лига тоғыз жылға дейін жалғасты. Мюнхендегі сейм жаңа құрылған Лига үшін маңызды құрылымды қалыптастыра алмады. 1609 жылдың 18 маусымында Майнц, Кельн және Трир сайлаушылары 20 000 саяқты әскер ұсынды. Олар Максимилианды одақтың президенті етіп тағайындауды да қарастырды және 30 тамызда Максимилиан Майнц сайлаушысын, империяның архиканцлерін президенттікке қабылдаса, Мюнхен келісіміне қосылатынын жариялады.

Вюрцбургте өткен кездесу

Құрылым құру үшін мүшелердің бірнеше жалпы жиналысы өткізілді. 1610 жылдың 10 ақпанында Австрия және Зальцбургті қоспағанда, барлық маңызды католик мемлекеттерінің өкілдері, сондай-ақ көптеген кіші мемлекеттер Вюрцбургте Лиганың ұйымдастырылуы, қаржыландырылуы және қарулануы мәселесін шешу үшін жиналды. Осымен Католик лигасының нақты бастауы болды. Максимилиан хабарлаған Папа, Император және Испания королі бұл жобаға жақсы қатысты. Лиганың басты мәселесі – мүшелерінің дайын болмауы еді. 1610 жылдың сәуір айында мүшелерінің барлығының жарналары төленбеген еді; Максимилиан отставкаға кететінін мәлімдеді. Оны тоқтату үшін Испания, Австрияның Лигаға қосылуын субсидия беруге байланысты шарт еткен болатын, аталған шарттан бас тарды, ал Папа қосымша қаржылай көмек беруге уәде берді.

Юлих мұрагерлік соғысы

Одақтың Юлих дауындағы әрекеттері және Одақ әскерінің Эльзастағы әскери қимылдары Лига мен Одақ арасындағы шайқас сөзсіз болатын көрінеді.

Габсбургтер әулеті қосылды

1613 жылы Регенсбургте (Ратисбон) австриялық Габсбургтар Лигаға қосылды. Жиналыс енді үш әскери директорді тағайындады: герцог Максимилиан, және Австрияның эрцгерцогтары Альберт пен Максимилиан. Лиганың мақсаты енді «христиандық құқықтық қорғаныс» деп жарияланды. Габсбург монархиясының Лигаға кіргені, Лиганы император мен оның Богемия және Төменгі Австриядағы протестант вассалдары арасындағы күрестің бір бөлігіне айналдырды, бұл Отыз жылдық соғыстың бастауына себеп болды. Соғыстың алғашқы жартысында император өзінің императорлық армиясының ең маңызды бөлігі ретінде Католик лигасының күштерін пайдаланды.

Бавария наразылық білдіріп кетеді

Герцог Максимилиан Ретисбон қаулыларын қабылдаудан бас тартты, тіпті Австрияның архигерцогы Максимилиан III, Майнц және Трирдің сайлаушы князьдары Аугсбург епискобы мен Эльванген провостын Бавария директориясына қосылуына қарсылық білдірген кезде президенттік лауазымынан қанағаттанды. 1617 жылдың 27 мамырында Бавария Бамберг, Эйхштедт, Вюрцбург епископтары және Эльванген князь-провостымен бірге тоғыз жылға жеке одақ құрды.

Богемиялық көтеріліс

1617 жылы Богемия королі болып тажына отырғызылған Фердинанд II және оның католик губернаторлары 1618 жылы Прагадағы екінші терезеден лақтыру оқиғасы кезінде көтерілісшіл протестант чех ақсүйектері тарапынан тақтан түсірілді. Богемиялық мәжілістер 1619 жылғы 26 және 27 тамызда Фредерик V-ті өздерінің королі ретінде сайлады. 28 тамызда Германия императоры болып сайланғаннан кейін Фердинанд Франкфурттағы рухани сайлаушылармен кеңесіп, Лигадан қолдау сұрады.

Католик лигасы қайта құрылды

1618 жылдың соңында Богемиядағы және Төменгі және Жоғарғы Австриядағы императордың жағдайы біртіндеп қиынға түсті. Көмек іздеп, император Лиганы қайта жандандыруға тырысты. Бірнеше діни княздардың кеңесі Лиганы оның бастапқы негізінде қайта құруға келісті. Ол екі топтан тұрады: Майнц президенттігімен Рейн аймағы және Бавария төрағалығымен Оберланд аймағы; қазына және әскери басшылық бөлек қарастырылуға тиіс еді. Максимилиан Рейн аймағына келген жағдайда ғана әскердің барлық күштерін басқара алатын болды. 31 мамырда Оберландтың екі тобы құрылып, алты жылға өзара көмек көрсетуге міндеттенді.

Мюнхен шарты

Мюнхен келісім-шартына император Фердинанд II мен Бавария герцогы Максимилиан 1619 жылғы 8 қазанда қол қойды. Испан елшісі Оната Фердинандты Максимилианға сайлау Пфальцінің кез келген бөлігін басып алуға рұхсат беруге, сондай-ақ Фридрих V-нің сайлау тағын беруге көндірді. Бұдан әрі, Оната өкілеттігін асыра басып, Фердинандқа Богемия көтерілісшілеріне қарсы күресте испандық қолдауды кепілдеді. Келісім шарттарына сәйкес, Католик лигасының жетекшісі Максимилиан бавариялық әскерлерін император Фердинандқа берді. Осылайша, біріккен әскерді құру басталды. 7000 әскермен Бавария армияға ең көп үлес қосты, оның құрамы 1619 жылғы желтоқсанда Вюрцбургте 21000 жаяу әскер және 4000 атты әскер деп бекітілді. Бас қолбасшы – Иоганн Церклас, Тилли графы, католик Брабант әулетінің ұрпағы.

Протестанттық Одақтың құлдырауы мен аяқталуы

30 мың сарбаздық Лига армиясының қарсаңында, 1620 жылдың 3 шілдесінде, 10 мың сарбаздық Протестант Одағы армиясымен бетпе-бет келген Одақ, Аустрия мен Богемиядағы соғыста екі тарап арасындағы барлық әрекеттерді тоқтатуға келісті және келесі жылы таратылды.

Богемиялық науқан

Шабуыл қаупі болмағанда, Лига императорды қолдау үшін барлық әскери күштерін пайдалана алатын еді. Сол айда әскер Жоғарғы Австрияға қайта орналастырылды. Тилли 1620 жылғы 8 қарашада Праганың солтүстігіндегі Ақ тау шайқасында жеңіске жетті, онда жау әскерінің жартысы қаза тапты немесе тұтқынға алынды, ал оның жағынан бар болғаны 700 адам қаза болды. Император Богемияны қайта бақылауға алды және Отыз жылдық соғыста Лиганың қызметінің бірінші кезеңі аяқталды.

1622 жылғы науқан

1622 жылдың көктемінде генерал Тилли Лига әскерін Пфальц сайлау округіне басып кіру үшін аттандырды. Олар 1622 жылдың 27 сәуірінде Мингольсхайм шайқасында генерал Мансфельд әскерлерінен жеңіліске ұшырады. Шығысқа қарай шегіне отырып, генерал Кордова басқаратын испан әскерімен бірікті. 6 мамырда Георг Фридрих, Баден маркграфы басқаратын тағы бір протестант әскері шабуыл жасағанда, Тилли Лигасының күштері қарсыластарын таратып, Уимпфен шайқасында үлкен жеңіске жетті. 20 маусымдағы Хохст шайқасы 1622 жылғы шешуші жеңіс болды. Осы шайқастан кейін Фридрих V Пфальц патшасы үшін әлі де күресіп жатқан протестант әскерлері Рейн арқылы шегініп, Католик Лигасының әскеріне еркін қимылдауға мүмкіндік берді. Осының салдарынан Тилли 19 қыркүйекте он бір апталық қоршаудан кейін Фридриктің басты қаласы Гейдельбергті басып алды. 2 қарашада он күндік қоршаудан кейін Мангейм де түсті. Бұл соғыстың аяқталуына әкелуі мүмкін еді. Френкенталь бекінісінен басқа, Пфальц аймағы Лига әскерлерімен басылып алынды, ал граф Фредерик Голландияда жер аударылған еді.

Қалалық еңбек акциясы

1623 жылы Фредерик Брансвиктік Кристианға соғысты жалғастыру үшін тағы бір әскер жинауды тапсырды. Бірақ Кристианның қысқа науқанында онша жетістік болмады және оған ешқандай одақтас табылған жоқ. Тилли Лига әскерімен жақындағанда, протестанттар Голландия шекарасына қашып кетті. Тилли 6 тамызда Штудтлон шайқасында оларды шекараға жетпей 5 мильдей жерде қоршап алып, тағы бір протестант әскерін талқандады. Осы жеңіс соғыстың Богемия-Пфальц кезеңінің аяқталуын білдірді. Императорға және оның протестанттарға қарсы бағытталған саясатына қарсы қарулы қарсылық тоқтатылды.

Дания соғысы

Бұл Дания королі Кристиан IV-ті 1625 жылы протестантизмді қорғау және Солтүстік Еуропаның жетекшісі болу ниетімен Отыз жылдық соғысқа қатысуға итермеледі. Лига әскері 1626 жылғы 26-27 тамыздағы Люттер шайқасында даниялықтарды жеңіп, қашқан даниялық әскердің жартысынан астамын жойды. Валленштейннің осы және басқа да жеңістері салдарынан Дания Любек шарты арқылы бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды.

Қайтару туралы жарлық

Католик князьдары мен олардың жеңісті Лига армиясының қолдауымен император Солтүстік Германияның көптеген аймақтарында протестантизмді заңсыз деп жариялады. 1629 жылдың наурыз айында император Фердинанд II Қайтару жарлығын қабылдады. Бұл жарлық, ең алдымен, 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шартының жағдайын қалпына келтіруге бағытталған, содан бері ондаған жылдар бойы "заңды" католик діні мен билігінен тайып кеткен шіркеулік жерлерге қатысты. Бремен мен Магдебург – қайтаруға тиіс аймақтардың ең ірі мысалдары еді. Егер қарсылық көрсетілсе, Католик Лигасының армиясы осы жаңа заңды күштеңдіру үшін жіберіледі деп қорқып, протестант билігі тағы да өздерін қорғау үшін одақтастар іздеді.

Магдебургті жаулап алу

Швед королі Густав Адольф әскерін Померанияға түсіріп, Солтүстік Германия басшыларымен одақ құруға тырысқанда, Лига әскері Магдебург қаласын 1631 жылдың 20 наурызынан бастап екі ай бойы қоршауға алды, себебі қала Швецияны қолдауға уәде берген болатын. 20 мамырда 40 мың сарбаз Магдебургке сәтті шабуыл жасады. Одан кейін халыққа қарсы қырғын жасалды, нәтижесінде қаланың 30 мың тұрғынының 25 мыңы қаза тауып, өрт қаланың көп бөлігін қиратты.

Католик лигасы жеңіліске ұшырады

1630 жылы Фердинанд II өзінің генерал-сиссимусы Валенштейнді қызметтен босатты. Енді Католик лигасы барлық католик қарулы күштерін бақылап отырды. Брайтенфельдтің бірінші шайқасында генерал Тилли бастаған Католик лигасы швед әскерлерінен жеңілді. Бір жыл өткен соң (1632 жылы) олар Рейн шайқасында қайта кездесті, бұл жолы генерал Тилли қаза тапты. Үстемдік енді Лигадан Швеция мен оның одақтастарына көшті, олар Католик лигасының аумақтарына шабуыл жасап, жаулап алып немесе жоя алатын болды. Тіпті ең күшті мүше мемлекет – Баварияның сайлаулы князьдығының астанасы Мюнхен де басып алынды.

Маңыздылығының төмендеуі және таратылуы

Содан кейін Германия католик лигасы кейінгі оқиғаларда маңызды рөл атқармады. 1635 жылғы 30 мамырдағы Прага бейбіт шарты – Киелі Рим императоры Фердинанд II және Империяның көптеген протестант мемлекеттері арасындағы келісім болды. Ол Оттыз жылдық соғыстың азаматтық соғыс сипатын тиімді түрде аяқтады. 1629 жылғы Реституция жарлығы күшін жойылып, 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шартының шарттары қайта орнатылды. Ең маңызды регламенттердің бірі – Империя мемлекеттері арасындағы ресми одақтарға тыйым салынды. Әртүрлі мемлекеттердің әскерлері Император әскерімен біріктіріліп, Империяның жалпы әскері құрылуға тиіс болды. Осы шарттың нәтижесінде бұрынғыда тыйым салынған мемлекеттер арасындағы одақ – Католик лигасы таратылды. Бұл келісім түрлі мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды тоқтатумен қатар, дін ұлттық дау-жанжалдың себебі ретінде де тоқтатылды; Империя шегінде "cuius regio, eius religio" принципі берік орнатылды.