Кіріспе

Асыл кейіпкер; өліміне және құлдырауына себеп болатын үлкен кемшілігі бар батыр. Трагикалық кейіпкер (немесе трагикалық қаһарман, егер әйел болса) – трагедияның басты кейіпкері. Аристотель өзінің «Поэтикасында» драматургке трагикалық кейіпкердің сипаттамасын жазып, оның қандай рөл атқаруы және қандай адам болуы керектігін қатаң анықтайды. Аристотель бұл тұжырымдамаларын бұрынғы драмаларға сүйенген. Трагикалық кейіпкерлердің ең танымал мысалдары грек әдебиетінде, әсіресе Софокл мен Еврипидтің шығармаларында кездеседі.

Аристотельдің қайғылы кейіпкері

Поэтикада Аристотель трагедияның батыры көрермендерде аяныш пен қорқыныш сезімін тудыруы керек екенін айтады, сондай-ақ “тағдырдың өзгеруі ізгі адамның гүлденуден құлдырауға ұшырауының көрінісі болмауы тиіс” дейді. Анығында, батырдың назары жақсы қасиеттерін жоғалтуға емес, бағытталған болуы керек. Ол, кейіпкер өзінің іс-әрекеттері арқылы лайықсыз азапқа ұшырағанда аяныш сезімі оянылуы тиіс екенін, ал көрермендер осындай жағдайлар өздеріне де орын алуы мүмкін екенін ойлағанда қорқыныш сезінетінін қалыптастырады. Аристотель мұндай тағдырдың “жаманнан жақсыға емес, керісінше, жақсыдан жаманға қарай өзгеруі керек” екенін түсіндіреді. Мұндай апат батырға “жамандық немесе әдепсіздік емес, еңбекке толы қателік” арқылы келеді. Бұл қателік, немесе хамартия, батырдың мінезіндегі кемшілікке немесе оның жасаған қателігіне сілтеме жасайды. Сондықтан, Аристотельдік батыр ізгі, бірақ “өте жақсы” емес, яғни адамдық қателіктерге ұшырауға болатын, адал және моральдық принциптері берік асыл немесе маңызды тұлға. Аристотельдің трагедиялық батырлары – жаман ниетсіз, үлкен қателіктер жасаған, нәтижесінде бақытсыздыққа ұшыраған, кейде осы тағдырға әкелген оқиғалардың нағыз мәнін трагедиялық түсінген кемшіліктері бар адамдар. Бұл батырдың белгілі бір дәрежеде моральдық тұрғыдан негізді болуы керек екенін білдіреді. Грек трагедиясындағы әдеттегі ирония – батырдың ерекше қабілетті және жоғары моральдық (грек құрмет мәдениетінде моральдық талаптарға адал болу мағынасында) болуы, және осы қасиеттерінің өзі батырды трагедиялық жағдайға алып келеді. Трагедиялық батыр өзінің ұлылығының құрбаны болады: ерекше шеберлігіне, міндетке деген құштарлығына және (көбінесе) ұлылыққа байланысты мақтан тұтуға (көкіректікке) түседі.

Басқа медиада

Аристотельдік кейіпкердің ықпалы классикалық грек әдебиет сыншылығынан асып түседі. Грек театры рим театрына тікелей және терең әсер етіп, Батыс театрының негізін қалады. Осыған байланысты, Уильям Шекспирдің "Макбет трагедиясындағы" Макбет және "Отеллодағы" Отелло сияқты басқа да трагедиялық кейіпкерлер де бар. Карелия және Финляндияның 19 ғасырдағы эпостық поэзиясы "Калеваланың" кейіпкері Куллерво, Элияс Лённроттың туындысында, өз азаптаушысы Солтүстік қызына шабуыл жасау үшін орманнан келген аңдарды қарғыйды. Дж. Р. Р. Толкин 1914 жылы Куллерво циклына интерпретация жазды; бұл туынды аяқталмаған күйінде "Куллервоның тарихы" деген атпен жарияланды. Театр әдебиет, музыка, кино, теледидар және тіпті бейне ойындар сияқты әртүрлі медиада әлемдік өнер түрлеріне зор әсер етеді. Бұл жанрлардағы көптеген мәшһүр кейіпкерлер трагедиялық кейіпкер архетипін ұстанады. Мұндай кейіпкерлердің мысалдары: Джордж Лукастың "Жұлдызды соғыстар" фильмінен Анакин Скайуокер, Ф. Скотт Фицджеральдтың "Ұлы Гэтсбиден" Джей Гэтсби және Джордж Р. Р. Мартиннің "Мұз және от әні" романынан Эддард Старк, сондай-ақ HBO телесериалы "Тәңірлер ойыны". Кейбір кино тарихшылар Майкл Корлеонеді "Құда әкесінен" трагедиялық кейіпкер деп есептейді, бірақ дәстүрлі әдеби конвенцияларды қолданғанда, бұл кейіпкер анти-қаһарман рөліне жақынрақ келеді.