Кіріспе
Жапондық тартпалы аспап, сондай-ақ samisen (бәрі де "үш ішек" дегенді білдіреді) деп аталады, бұл үш ішекті дәстүрлі жапондық музыкалық аспап, ол қытайлық sanxian аспабынан туындаған. Оны бахи деп аталатын медиатормен тартады. Жапон тілінде әдетте шамисен деп айтылады, бірақ кейде, дыбыс өзгерісіне сәйкес, суффикс ретінде қолданылғанда жамисен болып айтылады (мысалы, цугару жамисен). Батыс жапондық диалектілерде және Эдо дәуірінің бірнеше деректерінде ол samisen деп жазылып, солай айтылады. Шамизеннің құрылысы қолданылатын жанрға қарай өзгереді. Кабукиге сүйемелдеу үшін қолданылатын аспаптың мойны жұқа болып келеді, бұл жанрдың ептілігі мен виртуоздық талаптарын орындауға мүмкіндік береді. Қабақ шашу мен халық әндеріне сүйемелдеу үшін қолданылатын аспаптың мойны керісінше, ұзын және жуан болып келеді, бұл жанрлардың күшті музыкасына сай келеді.
The , also known as or samisen
(all meaning "three strings"), is a three stringed traditional Japanese musical instrument derived from the Chinese instrument sanxian. It is played with a plectrum called a bachi. The Japanese pronunciation is usually shamisen but sometimes jamisen when used as a suffix, according to regular sound change (e. g. tsugaru jamisen). In Western Japanese dialects and several Edo period sources, it is both written and pronounced as samisen. The construction of the shamisen varies in shape, depending on the genre in which it is used. The instrument used to accompany kabuki has a thin neck, facilitating the agile and virtuosic requirements of that genre. The one used to accompany puppet plays and folk songs has a longer and thicker neck instead, to match the more robust music of those genres.
Құрылыс
Шамизен – сырғалы аспап. Оның құрылымы гитара немесе банджо сияқты, мойын және сымдар резонанс беретін денеге созылған. Шамизеннің мойны гитара мен банджоға қарағанда жіңішке және тар. Денесі (胴) барабанға ұқсайды, іші қуыс, алдыңғы және артқы жағы терімен жабылған, банджо сияқты. Қолданылатын тері музыка жанрына және орындаушының шеберлігіне байланысты. Дәстүрлі түрде ит немесе мысық терісі пайдаланылған, ал әсем аспаптар үшін мысық терісі артықшылыққа ие болған. 20-шы ғасырда жануар терісін пайдалану кең таралғанмен, 2000 жылдардың ортасынан бастап әлеуметтік наразылық пен осы терілерді өңдеуді білетін шеберлердің азаюына байланысты олардың қолданылуы бірте-бірте тоқтады. Қазіргі шамизендердің терісі көбінесе пластик сияқты синтетикалық материалдардан жасалады. Шамизеннің (棹) мойны әдетте үш немесе төрт бөліктен тұрады, олар біріне-бірі бекітіліп, құлыпталады, көптеген шамизендер оңай жиналып, таратылатындай етіп жасалған. Шамизеннің мойны – аспаптың барабан тәрізді денесінен өтетін, дененің екінші жағынан сәл шығып тұрып, сымдарға тіреу ретінде қызмет ететін біртұтас таяқ. Сымдарды орауға арналған қазықтар ұзын, жұқа және алтыбұрышты болып келеді. Бұрын олар піл сүйегінен жасалса, қазір піл сүйегінің тапшылығы мен сатуға қойылған шектеулерге байланысты ағаш және пластик сияқты басқа материалдар қолданылады. Шамизеннің үш сымы жібек (дәстүрлі) немесе нейлоннан жасалады. Олар аспап басындағы қазықтар мен дененің екінші жағынан шығып тұрған таяқтың ұшына бекітілген маталық ілмек арасында созылады. Сымдар денеге созылып, одан көпір немесе (駒) арқылы көтеріледі, ол тікелей теріге тіреледі. Ең төменгі сым қасақана түрде аспаптың табанында төмендетіліп, савари деп аталатын ерекше дыбыс (ситардың "шуылдауы" – живари еске түсіреді) құрады. Ойыншының тізесіндегі доның (胴) жоғарғы жағы көбінесе до-каке деп аталатын қақпақпен қорғалады, ал орындаушылар мойынды жоғары-төмен жылжытуды жеңілдету үшін сол қолына юбикаке деп аталатын матадан жасалған лента тағады. Аспаптың басы, тенжин деп аталады, да қақпақпен қорғалуы мүмкін. Сымдардың материалы орындаушының шеберлігіне байланысты. Дәстүрлі түрде жібек сымдар қолданылады. Бірақ жібек тез жыртылып кететіндіктен, олар кәсіби орындалымдар үшін ғана қолданылады. Студенттер көбінесе нейлон немесе "тетрон" сымдарын пайдаланады, олар жібекке қарағанда ұзақ қызмет етеді және арзан.
Құрылыс және ойын әдістерінің өзгеруі
Шамизеннің құрылысы қолданылатын жанрға қарай пішіні мен мөлшері әртүрлі болады. Егер қолданылса, қолданылатын бачи да жанрға сәйкес өзгеше болады. Шамизендер мөлшері мен жанры бойынша жіктеледі. Үш негізгі мөлшері бар: хосозао, чузао және футозао. Шамизен жанрларының мысалдары: нагаута, джиута, минъё, кута, хута, шиннай, токивазу, киёмото, гидаю және цугару. Жапон музыкасының дәстүрлі жанрларында, мысалы, джиута, кута және нагаутада қолданылатын шамизендерге қатаң талаптар қойылады. Бұл жанрлардың қатал сақтаушылары шамизенді дұрыс ағаштан, дұрыс теріден жасауды және дұрыс бачимен ойнауды талап етеді, өзгертуге мүмкіндік аз. Ал Цугару джамисен заманауи қолданысқа бейімделген, джаз және рок сияқты қазіргі заманғы жанрларда қолданылады. Ашық аспап ретінде, оның түрлі нұсқалары бар. Әдетте піл сүйегінен жасалатын пернелер мен, мысалы, піл сүйегі мен тасбақа панцирінен жасалатын бачилер кейде шамизенге көбірек заманауи және жарқын көрініс беру үшін акрилден жасалады. Соңғы кезде авангардты ойлап табушылар электр гитарасындай күшейткішпен қолдануға арналған электрлік пикаптары бар цугару джамисенін жасады.
Өзгерістер
Шамизенді ойнау үшін қолданылатын (撥) плектраның мөлшері, пішіні және материалы жанрдан жанрға өзгеше. Нагаута шамисен үшін қолданылатын бачи үш түрлі материалдан жасалуы мүмкін: ағаштан, пластиктен немесе піл сүйегінен. Нагаута ұстаздарының көпшілігі пластиктен жасалған бачини қолдануға қарсы болғанымен, піл сүйегі қол жетімсіз болса және ағаш әлі де қымбат болса, пластик қолдануға жарамды деп есептеледі. Жиута бачи толығымен пластиктен немесе піл сүйегінен, пластиктен және тасбақа панцирінен (бекко), немесе піл сүйегінен және тасбақа панцирінен жасалады. Жиута бачини анықтау оңай, себебі олар ең ұзын, ең кең, сондай-ақ тасбақа панцирінің тұтқамен қосылатын жерінде терең ойықтары бар. Кейде бұқа мүйізінен жасалған тұтқасы бар жиута бачилері де кездеседі. Дегенмен, материал дыбысқа ешқандай әсер етпейді. [[Бунраку стиліндегі шамизен ең ауыр және қалың бачини пайдаланады, бірақ нагаута бачини одан кеңірек. Цугару джамисен үшін қолданылатын бачи ең кішкентай болып табылады және оның ұшы көбінесе тасбақа панцирімен қапталады.
Басқа құрылымдық өзгерістер
Көпір (駒), немесе тіреуіш, ескірген бамбуктан, піл сүйегінен, өгіз сүйегінен (шари), қарағайдан, бұқа мүйізінен, коки ағашынан, жоғарыда аталғандардың кез келген комбинациясынан немесе студенттік деңгейде пластиктен жасалуы мүмкін. Комалардың биіктігі әртүрлі болады. Кома қаншалықты жоғары болса, дыбыс та соғұрлым күшті болады, ал жылдам сукуиді басқару да соғұрлым қиын. Жоғары комалар жаңадан бастаушылар үшін қолайсыз саналады. Нагаутаға арналған комалардың биіктігі 3,2 мен 3,6 аралығында болады. Нагаутаға арналған комалар тек үш материалдан жасалады: піл сүйегі, сүйек және пластик. Піл сүйегі ең қымбат және ең жақсы дыбыс пен күшейткіш береді, бірақ оның жоғары бағасының кесірінен көбінесе тек қойылымдарда қолданылады. Өгіз сүйегі немесе шари – жаттығулар мен орындаушы студенттер үшін ең танымал кома материалы. Піл сүйегінің дыбыстық қуаты мен тербелісіне байланысты, оны әдетте мұғалім немесе тате джамисен (бас шамизен) қолданады, сонда басқа ойнаушылар олардың ырғағы мен белгілерін ұстана алады. Пластик комалардың қатаңдығы қазіргі заманда артып келеді, себебі бұл материал шари комамен салыстырғанда жағымсыз дыбыс береді деп есептеледі. Шари пластиктен қымбат емес, көптеген мұғалімдер пластик комаға наразылық білдіріп, шариді талап етеді. Дзютаға арналған комалардың биіктігі 2,6-дан 2,8-ге дейін өзгереді, бірақ басқа биіктіктерді де арнайы тапсырыс беруге болады. Дзютаға арналған комалар бірнеше таңдалған материалдардан жасалады, мысалы сары немесе қара су бұқа мүйізінен (суигю), олар дзюта үшін стандарт саналады. Қара су бұқа мүйізінің дзюта кома стилімен кесілген кезде дыбыстық айырмашылығы айқын емес және ол сирек қолданылады. Сары суигю – дзюта стиліндегі шамизеннің практикалық және концерттік орындарында ең көп қолданылатын материалы. Суигюдің жоғары бағасының себебінен пластик қолжетімді. Көптеген адамдар дзютада екі материалдың арасында үлкен дыбыстық айырмашылық жоқ деп санайды, бірақ тербелісте айқын өзгешелік бар. Пластик өлі дыбыс шығарады, ол дзюта үшін қолайлы емес. Шари кейде жаттығуларда қолданылады, бірақ дзюта өнерінде ешқашан қолданылмайды. Цугару және миньё шамисендеріне арналған комалардың биіктігі әдетте 2,6, кейде 2,7 немесе 2,8 болады. Цугару комаларын ерекше құрылымы және екі түрлі материалды қолдануы арқылы оңай тануға болады. Цугару комаларының ені өте тар, ал биіктігі жоғары емес. Негізі бамбуктан, түтінделген бамбуктан немесе қандай да бір ағаштан жасалады, ал жоғарғы жартысы, иірімдер өтетін бөлігі піл сүйегінен, сүйектен немесе тасбақа панцирінен жасалуы мүмкін. Футозао шамисеннің мойны мен корпусының қалыңдығына байланысты, цугару тіреуіші әдетте басқаларынан ұзын болады. Гидаю комасы (қара бұқа мүйізінен жасалған ең биік кома) және кийомото комасы (енінсіз, нагаута комасына ұқсас) кейде цугару комасымен шатастырылады.
Ойынның түр-түрлері
Көптеген жанрларда шамисенді бачимен тартылады. Шамсизеннің дыбысы кейбір жағынан американдық банджоға ұқсас, себебі до сияқты дөңгелек қабық, саптардың дыбысын күшейтеді. Америка банджосының тырнақпен ойнау стиліне ұқсас, бачи жиі сап пен теріге соққы беру үшін қолданылады, нәтижесінде күшті соққылы дыбыс туады. Шамизенде "кішкентай ән"; 小唄; кута ойнағанда, және кейде басқа жанрларда, шамизен саусақтармен тартылады. Кейде шамизенді скрипка доғасымен илейді, бұл кокю сияқты ұқсас аспапқа ұқсас.
Тюнинг
Шамизен жанрға қарай ойналады және күйленеді, октавадағы ноталардың атаулары да жанрға қарай өзгеріп отырады. Жапония бойынша шамизеннің көптеген стилі бар, сондықтан күйлеу, тоналдық және нотация белгілі бір деңгейде әртүрлі болады. Барлық жанрларда ең көп танылған үш күйлеу түрі – (本調子), (二上がり) және (三下がり).
Музыкалық нота
Шамизенге арналған музыканы батыс музыкалық нотациямен жазуға болады, бірақ көбінесе таблатурамен жазылады. Тюнингтер жанрлар бойынша ұқсас болуы мүмкін, бірақ аспап мойнындағы түйіндердің (жапон тілінде (壷) деп аталады) аталуы әртүрлі. Осының салдарынан, әр жанр үшін таблатура әртүрлі жазылады. Мысалы, миньё шамизен стилінде шамизендегі түйіндер 0-ден бастап нөмірленеді, ал ашық ішек "0" деп аталады. Ал джиута шамизен стилінде түйіндер октавалар бойынша бөлініп, аталады, "1" – ашық ішек және октавадағы бірінші нота, келесі октавадан басталады. Цугару стиліндегі шамизен үшін түйіндердің белгіленуі де өзгеше. Ішкі қиындыққа қоса, кейде түйіндер "диезбен" (sharp) белгіленеді, ал түйіндердің атаулары мен орналасуы әр жанрда әртүрлі болғандықтан, олар да өзгеріп отырады. Осылайша, шамизеннің бір жанрын оқыған студенттерге басқа жанрлардың таблатурасын оқу қиын болуы мүмкін, егер олар осы таблатураларды оқуға арнайы дайындалмаса. Таблатураны дәстүрлі жапон тілінде тік, оңнан солға қарай жазумен немесе батыс стиліндегі, көлденең, солдан оңға қарай жазумен жазуға болады, бұл қазіргі гитара таблатурасына ұқсайды. Дәстүрлі тік жазуда қытай иероглифтері мен динамиканың ескі символдары қолданылады, бірақ батыс музыкалық нотациясынан, мысалы, динамиканың итальяндық атаулары, такт өлшемі және фермата импортталған. Музыкалық шығармаға қандай тюнинг қажет екені әдетте таблатурада көрсетіледі.
Тарих және жанрлар
Жапон шамисені қытайлық саньсяньнан шыққан. Саньсянь 16-шы ғасырда Рюкю корольдігі (Окинава) арқылы енгізілген, онда ол Окинавалық саньсянь (三線) болып дамыған, содан шамисен пайда болған. Шамисеннің ата-бабасы Осака маңындағы Сакай порты арқылы 16-шы ғасырда әкелінген деп есептеледі. "Қара көздер" музыкасымен. Жапон рок музыканты Мияви шамисенді әр түрлі жағдайларда орындап, оны альбомдарында және концерттерінде пайдаланған (мысалы, 2007 жылғы 29 маусымда Калифорния штатының Лонг-Бич қаласында өткен 2007 жылғы Anime Expo конвенциясындағы S. K. I. N супертобының концерті кезінде). Американдық цугару джамisen ойнаушысы және гитарист Кевин Кметц Санта-Круз қаласында орналасқан God of Shamisen атты рок-тобына жетекшілік етеді, сондай-ақ Estradasphere тобымен де ойнайды. Жапондық дәстүрлі және джаз музыканты Агатсума Хиромицу музыкасына түрлі жанрларды енгізеді. Ол 2008 жылы шыққан "Агатсума Plays Standards" альбомында шамисен үшін бірнеше джаз стандарттарын және басқа да танымал батыс әндерін аранжировкалады. Оның 2004 жылғы "Beyond" сияқты бұрынғы жазбалары фанк, техно және рокпен үйлесімде дәстүрлі жапондық стильдерді көрсеткен. Норико Тадано – Жапонияда туып өскен, қазір Австралияда тұратын цугару джамisen ойнаушысы. Ол блюз, джаз, фольклор, эксперименталды және электрондық музыка жанрындағы әртүрлі музыканттармен ынтымақтастық жасайды. Тадано көптеген халықаралық фестивальдерде бірлесіп өнер көрсеткен. Тадано "Австралияның таланты" шоуының 6-шы маусымында "Джордж және Норико" дуэтімен өнер көрсетіп, финалға өтті. Wagakki Band – жапондық фолк-рок фьюжн тобы, құрамында Бени Нинагава орындайтын шамисен сияқты түрлі жапондық дәстүрлі аспаптар бар.