Кіріспе
Англияның Оңтүстік Корнуоллдағы жарты арал, Корнуолл жарты аралы The Lizard. The Lizard – Ұлыбритания Корольдігіндегі Англияның Оңтүстік Корнуоллдағы жарты арал. Британ құрлығының ең оңтүстік нүктесі SW 701115 координаталарындағы Lizard Point-тің жанында орналасқан; Lizard ауылы, сонымен қатар The Lizard деп те аталады, Британ құрлығының ең оңтүстік нүктесі болып табылады және ең оңтүстік Landewednack азаматтық приходіне қарасты. Хельфорд өзені мен Лоу көлінің аңғарлары жарты аралдың солтүстік шекарасын құрайды, ал қалған бөлігі теңізбен қоршалған. The Lizard – Англияның табиғи аймақтарының бірі және Natural England ұйымы тарапынан 157 нөмірімен ұлттық сипаттағы аймақ ретінде белгіленген. Жарты арал геологиялық құрылымымен және сирек кездесетін өсімдіктерімен танымал, сонымен қатар Корнуоллдың ерекше табиғи сұлулық аймағына (AONB) кіреді. The Lizard жағалауы кеме жүзу үшін әсіресе қауіпті, ал жарты аралды айналып өтетін теңіз жолдары тарихи түрде "Кемелердің зираты" деп аталған (төменде қараңыз). 1752 жылы Lizard Point-те Lizard Lighthouse (Жаратылыс маяғы) салынды, ал RNLI The Lizard құтқару стансасын басқарады.
the Cornish peninsula
The Lizard is a peninsula in southern Cornwall, England, United Kingdom. The most southerly point of the British mainland is near Lizard Point at SW 701115; Lizard village, also known as The Lizard, is the most southerly on the British mainland, and is in the civil parish of Landewednack, the most southerly parish. The valleys of the River Helford and Loe Pool form the northern boundary, with the rest of the peninsula surrounded by sea. The area measures about The Lizard is one of England's natural regions and has been designated as a National Character Area 157 by Natural England. The peninsula is known for its geology and for its rare plants and lies within the Cornwall Area of Outstanding Natural Beauty (AONB). The Lizard's coast is particularly hazardous to shipping and the seaways round the peninsula were historically known as the "Graveyard of Ships" (see below). The Lizard Lighthouse was built at Lizard Point in 1752 and the RNLI operates The Lizard lifeboat station.
Этимология
"Лизард" атауы, ең болжамдысы, "жоғарғы сот" деген мағына беретін "Лис Ардх" корнуолл атауының бұрмалануы болып табылады; пішіндегі көп бөлігі серпентинит кұрамындағы тау жыныстарынан тұратыны кездейсоқ жағдай. Пішіндегі бастапқы атауы кельт тіліндегі Бриданок болуы мүмкін, "Британнакон" ("британдық") сөзінен шыққан, ол бұрынғы Преданнак ауылының атында сақталған, қазір Преданнак әуежайының орны.
Тарих
Ертедегі қоныстанудың бірнеше қабір үйінділері мен тастары бар екендігіне дәлел бар. Жарты аралдың бір бөлігі Менеаж (монахтар жері) деп аталады. Ящериц жарым аралына ең жақын қала – Хелстон, 13 ғасырда Лоу Бар теңізден бөлінгенге дейін Кобер өзенінің сағасын құраған деп айтылады. Хелстон бір кезде порт болған деген болжам бар, бірақ мұндай жазбалар жоқ. Геоморфологтар бұл тоғанның пайда болуының ең ықтимал себебі – соңғы мұз дәуірінен кейін теңіз деңгейінің көтерілуі, ол өзенді бөгеп, жағажайды құрады деп санайды. Жағажай көбінесе қыш тастан тұрады, ал оның ең жақын көзі – Англия мен Франция арасында ағып өткен, қазір Англия арнасының астында қалған бұрынғы өзеннің суға батқан террасаларында орналасқан. Хелстонның ортағасырлық порты 1260 жылдан бастап Гвикте, Хелфорд өзенінде орналасқан, ол қалайы мен мысты экспорттаған. Хелстонның алтыншы ғасырда Кобер өзені (Түсті Кохар) маңында пайда болғанына сенімді. Атауы корн тіліндегі "hen lis" немесе "ескі сот" және кейіннен саксондық меншік екенін білдіретін "ton" сөздерінен шыққан; Domesday Book-та ол Хенлистон деп тіркелген (қаладағы бір көшенің аты осы атаумен сақталған). 1201 жылы король Джон оған жарлық берді. Дәл осы жерде қалайы құймалары Корнуолл герцогіне тиіс салықты анықтау үшін өлшенген, себебі корольдік бұйрық бойынша бірнеше қалаларға рұқсат берілген. Уинниантон корольдік меншігі (1086 жылғы Domesday Book кезінде) король Уильям I-ге тиесілі болған, сонымен қатар Керриер жүзінің бас меншігі және Корнуоллдағы ең ірі меншік болған. 1066 жылға дейін он бес "хайд" (жер өлшемі) болғаны бағаланған. Domesday кезінде алпыс жыртылған жерге арналған жер болған, бірақ иеленушінің жерінде екі жыртылған жер, ал шаруалардың жерінде жиырма төрт жыртылған жер болған. Олардың арасында жиырма төрт еркін адам, қырық бір бостандық алған адам, отыз үш шағын шаруа және он төрт құл болған. Сегіз шаршы лига жайылым және жарты шаршы лига орман болған. Малдың құрамына он төрт жаңағыр, үш ірі қара және жүз жиырма сегіз қой (барлығы 145 бас) кірген; оның құны жылына 12 фунт стерлинг болған. 11 "хайд" Мортен графына тиесілі болған, сонымен қатар одан да көп егістік және жайылым болған, және тағы 13 адам тіркелген: Ринси, Треловаррен, Моуган-ин-Менедж және тағы он жеті жер Винниантонға қарастырылған. Муллионда 15 ғасырлық Сент-Мелланус шіркеуі және 16 ғасырлық ескі қонақ үй бар. Порт 1895 жылы аяқталды және Лангидрок лорды Робарт балықшыларға бірнеше апатты шортан маусымы үшін өтемақы ретінде қаржылады. Коверактағы Киелі Петрдің кішкентай шіркеуі 1885 жылы 500 фунт стерлингке салынған, онда серпентиниттен жасалған мінбар бар. Ұлы Батыс темір жолы Хелстон темір жол станциясынан "Жылқы" автокөлік қызметін іске қосты. 1903 жылдың 17 тамызында басталған бұл қызмет – британдық теміржолдардың алғашқы табысты автобус қызметі болды және бастапқыда ұсынылған жеңіл теміржолға арзан балама ретінде ұсынылды. 1999 жылдың 11 тамызында болған Күн тұтылуы Ұлыбританияның құрлық бөлігінен Ящерицтен шықты. 2017 жылдың 15 шілдесінде АҚШ-тың Нью-Йорк қаласынан Еуропаға өзінің "Sodebo Ultim" желкенді қайығында бес күннен аз уақыт ішінде жалғыз өзі жүзіп келген бір қолды теңізші Томас Ковиллдің Атлантиканы ашатын рекорды осы жерде тіркелді.
Авионикалық
Бірінші дүниежүзілік соғыста Бонитон қаласында Әскери-теңіз әуе станциясы құрылды, ол негізінен U- қайықтарын анықтау үшін қолданылатын дирижабльдерді пайдаланды. Бір дирижабль суға батырылды, ал бірнешеуі дирижабльдерден тасталған бомбалармен зақымдалды. Әуеайлақ орны қазір жел электр станциясымен ғана қамтылған. RAF Predannack Down (Predannack әуеайлағын қараңыз) – Екінші дүниежүзілік соғыстың әуе базасы, одан Жағалау командасының эскадрильялары Бискай шығанағына суастына қарсы ұшу миссияларын орындады, сондай-ақ Англияның батыс арнасындағы конвойлерді қолдады. Ұшу-қону жолақтары әлі де сақталған және бұл жерді жергілікті Air Cadet Volunteergliding Squadron 626VGS пайдаланады, сондай-ақ RNAS Culdrose (HMS Seahawk) үшін авариялық/көмек базасы ретінде қолданылады. RNAS Culdrose – Еуропаның ең ірі тікұшақ базасы, қазіргі уақытта EH101 "Merlin" тікұшағын пайдаланатын Оқу және Операциялық дайындық бөлімі орналасқан. Бұл сонымен қатар Корольдік теңіз күштерінің әскери кемелеріндегі Merlin эскадрильяларының, Westland Sea King ерте ескерту (AEW) тікұшағының, іздеу-құтқару (Sea King, тағы да) тікұшақ тобының және Корольдік теңіз күштері оқу мақсатында пайдаланатын BAe Hawk T.1 оқу ұшақтарының үй базасы болып табылады. Базада калибрлеу және басқа да оқу мақсатында қолданылатын басқа да тұрақты қанатты ұшақтар бар. Базаның атына сай, Hawker Sea Hawk тікұшағының ұшпайтын үлгісі негізгі қақпа күзетшісінің статикалық экспонатын құрайды. RNAS Culdrose – The Lizard аймағының экономикасына маңызды үлес қосады.
Технологиялық
Титанды мұнда 1791 жылы Уильям Грегор деген діни қызметкер ашқан. 1869 жылы Джон Пендер Үндістанды Англияға су асты кабелімен қосуды көздеп, Фалмут, Гибралтар және Мальта телеграф компаниясын құрды. Ол Фалмутта қонуға ниеттенгенмен, соңғы қону нүктесі Лэндс-Энд маңындағы Порткурно болды. 1900 жылы Гульельмо Маркони өз құрылғыларымен жабдықталған кемелерден сигнал алу үшін жағалаудағы радиостанцияны табуға тырысқанда, Хаусел шығанағындағы қонақ үйде тұрды. Ол "мейманханаға іргелес бидай егістігіндегі" жер телімін жалға алды, онда "Жылқыр" сымсыз телеграф станциясы әлі күнге дейін тұр. Жақында Ұлттық қор оны қалпына келтірді, ол 1901 жылдың қаңтарында Маркони Уайт аралындағы Нитондағы хабар тарату стансасынан 186 миль (299 км) қашықтықтағы рекордтық сигналдарды алған кездегідей көрінеді. Lizard Wireless Station - бұл түпнұсқалық күйінде сақталған ең көне Marconi станциясы, ол Lloyds Signal Station-ның батысында ағаш үй сияқты орналасқан. 1901 жылдың 12 желтоқсанында Полдху Пойнт Атлантиканы аралап өткен алғашқы сымсыз радиобайланысқа айналды, Маркони Ньюфаундлендтің Сент-Джон қаласына сигнал жіберді. Бұл технология радио, теледидар, спутниктер және интернеттің дамуындағы маңызды жетістіктердің бірі болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде RAF Dry Tree деп аталатын радар станциясы салынды. Кейіннен 1962 жылы бұл орын Telstar жобасы үшін таңдалды, себебі оның тасты негізі, таза атмосферасы және оңтүстік орналасуы ерекше қолайлы болды. Осылайша Goonhilly жерсерігі жер станциясы құрылды, қазір Goonhilly Earth Station Ltd. компаниясына тиесілі. Гунхилли станциясында теледидар спутнигі арқылы хабар таратудағы маңызды жаңалықтар жасалды. Гунхилли станциясына жақын жерде жел электр станциясы бар.
Геология
Ящерица кешені деп аталатын жартыаралдың геологиясы Ұлыбританиядағы ашық офиолиттің ең жақсы сақталған мысалы болып табылады. Офиолит – мұхит қабығының (мантияның жоғарғы деңгейін қоса алғанда) континенттік қабыққа итерілген бөлігін көрсететін геологиялық формациялардың жиынтығы. Ящерица формациясы үш негізгі бөлімді қамтиды: серпентиниттер, «океандық кешен» және метаморфты негіз. Серпентинитте серпентиннің лизардит полиморфының маңызды үлгілері кездеседі, олар 1955 жылы Ящерица кешенінің атымен аталған.
Экология
Ящериц жарым аралында бірнеше табиғи нысандар бар: Преданнак табиғи қорығы, Муллион аралы, Гунхилли Даунс және Гвиктегі Корнуолл теңіз түлкілерінің панасы. Лизардтың аумағындағы жағалау шөптесін алқаптары мен құрлықтағы шөптесін алқаптары ұлттық табиғи қорық мәртебесіне ие. Жарты аралда 3 маңызды ғылыми-зерттеу маңызы бар аймақ бар, олардың барлығы сирек кездесетін жәндіктер мен өсімдіктерге, сондай-ақ геологиялық ерекшеліктеріне байланысты белгілі. Біріншісі – Шығыс Лизард шөптесін алқаптары, екіншісі – Кэртиллиан мен Кеннак аралығындағы табиғи аймақ, ал үшіншісі – Батыс Лизард табиғи аймағы, оның құрамына маңызды сулы-батпақты жер – Хейл Кимбро көлі кіреді. Бұл аймақ Англияның ең сирек кездесетін құсы – Корнуолл қарғасының да мекені. Бұл қарға тұқымдас құс қызыл мүсігі мен аяқтары және есімді еске түсіретін "чи-оу" дауысымен ерекшеленеді. Корнуолл қарғалары Корнуоллда жойылып кеткен, бірақ 2001 жылы табиғи түрде қайтып келді және Ұлттық сенім қоры, Англия табиғаты және RSPB ұйымдарының бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде 2002 жылы Лизардта көбейе бастады. Лизардта Ұлыбританиядағы кез келген аймақтан гөрі ерекше флора кездеседі, оның ішінде көптеген Қызыл кітапқа енген өсімдік түрлері бар. Атап айтуға болады, Корнуолл шөптесі (Erica vagans) мұнда көптеп өседі, бірақ Ұлыбританияның басқа жерінде табылмайды. Лизардта 600-дан астам гүлді өсімдік түрі бар, бұл Ұлыбританиядағы барлық түрлердің шамамен төрттен бірін құрайды. Бұл байлықтың себебі Лизард жарым аралындағы әртүрлі және ерекше Лизард тастарының болуымен байланысты. Бірақ ең бастысы – бірнеше фактордың үйлесуі: өте қолайлы теңіз климаты, бірақ сонымен бірге дауылдар мен тұзды желдерге бейімділік; сулы және батпақты топырақтар, бірақ жазда олар жиі құрғап кетеді; өте әртүрлі құнарлылыққа және pH деңгейіне ие топырақтар; және соңғысы – адамның ықпалы. Кез келген фактор жеке өсімдіктерге әсер етеді, ал олардың бірлескен әрекеті бірігіп, өзара байланысып, әсерлеседі. Қарсы өсімдік қауымдастықтары бір-біріне жақын орналасқан мозаика түзеді, бұл мозаика бірнеше метр аралығында өзгереді, сонымен қатар шөптесін өрттің циклімен уақыт өте келе айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. Жағдайлар өсу үшін идеалды емес, бірақ әртүрлі және қиын жағдайлардың көп болуымен сипатталады. Әрбір орта, өзінің факторлар жиынтығымен, өзіне тән арнайы өсімдіктерді тартады. Бұл жерде сондай-ақ сирек кездесетін формацинді құмырсқа (Formica exsecta) – тар басты құмырсқаны табуға болады.
Әдебиетте, кинода және музыкада бейнелеу
Дафна дю Мориер көптеген романдарының негізін Корнуоллдың осы бөлігіне арқау етті, соның ішінде "Француз ағысы". "Жылқы" BBC телеарнасының "Жеті табиғи кереметтері" бағдарламасында Оңтүстік-Батыс аймағының кереметтерінің бірі ретінде және BBC-нің "Жағалау" сериалында көрсетілді. Джеймс Клавэллдің "Сёгун" романында кеме пилоты Васко Родригес Джон Блэкторнға "Жылқының" географиялық координатын айтуды ұсынады, Блэкторнның голланд кемесі "Эразмның" пилоты екенін тексеру үшін. Дженифер Маккуистонның 2015 жылғы "Жалғыз бойжеткеннің ұятты әрекеттеріне арналған нұсқаулық" романының оқиғасы XIX ғасырдың ортасында "Жылқы" түбегіндегі ойдан шығарылған "Жылқы шығанағы" ауылында өтеді. "Хорацио Хорнблоуэр" телесериалының "Хорнблоуэр: Котеріліс" эпизодында "Жылқыдан өту" бұйрығы беріледі. Брайан Иноның 1982 жылы шыққан "Ambient 4: On Land" альбомында "Lizard Point" атты трек бар. Бен Читамның "Фентон Хаус" кітап сериясы "Жылқы" түбегінде өтеді.