Кіріспе

Станс – Швейцариядағы Нидвальден (Нидвальд) кантонының астанасы. Станс қаласының ресми тілі – неміс тілі (онда швейцариялық стандартты неміс тілінің бір түрі қолданылады), бірақ басты тіл – швейцариялық неміс тілінің жергілікті диалектісі.

Тарих

Станс – Нидвальден алқабындағы ең көне елді мекендердің бірі. Адам қонысының алғашқы іздері б.з.д. II ғасырға дейін соққан. Рим дәуірінде, кейбір галло-римдік Ustrinum немесе өртеу орындары мен атаудың латын түбірі (stagnum – көл немесе жинақы су) болғаннан басқа, елді мекенге қатысты айғақтар аз. 1291 жылы Унтервальден Ури мен Швицке қосылып, Швейцария Конфедерациясын құрғанда, Станс «Унтервальден нид дем Кернвальд» деп аталатын бөліктің астанасы болды, ол кейін Нидвальденнің жарты кантонына айналды. 1386 жылы Семпах шайқасында Станстан шыққан сарбаз Арнольд фон Винкельрид Габсбург әскерінің сүмбіден жасалған қаруларына (пикаларға) өзін тастап, швейцариялықтардың жеңіске жететініне себепкер болды. Алайда, оның бар болғаны және шайқаста қаза тапқаны күмәнді, өйткені оның жасаған батырлығы туралы алғашқы айғақ шайқастан кейін 150 жылдан астам уақыттан соң пайда болды, ал 1389 жылы Арнольд болуы мүмкін адам сот ісіне қатысқан. Дегенмен, аңыз Станста берік орныққан, қалада оның ескерткіші мен үйі сақталған. Бургундия соғыстарындағы швейцариялықтардың жеңісінен кейін, Ескі Швейцария Конфедерациясы ішкі қайшылықтарға байланысты ыдырауға жақын болды, себебі қала кантондары ең көп әскер бергендіктен, табыстың басым бөлігін талап етті. Ел кантондары бұған наразылық білдірді және 1481 жылы Тагсацзунг – әр кантонның басшылары мәселені шешу үшін Станста бас қосты. Алайда, олар келісімге келе алмады және соғыс қаупі туды. Осы жағдайға қатысты жергілікті шөлдірмек Никлаус фон дер Флюе кеңес берді. Ол Тагсацзунг мүшелеріне өзінің атынан хабар жеткізуді сұрады. Хабардың мазмұны бүгінге дейін белгісіз, бірақ ол жағдайды уыстап, Stanser Verkommnis-тің жасалуына әкелді. Verkommnis аясында Фрибург пен Золоттурн конфедерацияға қабылданды. Орта ғасырларда Станс жеті мұнарамен қоршалған. Алайда, қала мұнараларды біріктіретін және оны қоршап тұратын қабырға салмады. 1814 жылы Наполеонның Медиациялық актісінің күші жойылғаннан кейін Нидвальден бұрынғы үкіметке қайта оралуға тырысты, соның ішінде кантонға қарасты жерлерге де. Станс пен Нидвальденнің қалған бөлігі федералды әскерлер қалаға кіргеннен кейін ғана өздерінің жерлерін бас тартты. 1845 жылы Станс Нидвальденнің қалған бөлігімен бірге Сондербундқа қосылды және 1847 жылғы Сондербунд соғысына қатысты. 20 ғасырда заманауи технологиялар мен көлік Стансты өзгертті. 1893 жылы Станс Луцерн теміржол желісіне бу паром арқылы қосылды. 1964 жылы Люцерн-Станс-Энгельберг теміржолы ашылды, ал 1966 жылы А2 автожолы (Базельден Чиассоға дейінгі Швейцарияның негізгі солтүстік-оңтүстік бағыты) салынды. Ашық ауадағы жиналыс (Landsgemeinde) 1997 жылы жойылғанға дейін жыл сайын Станста өткізілді.

География

Станс аймағы – Станс шекарасындағы жердің көп бөлігі ауыл шаруашылығына арналған (43,7%), ал үштен бір бөлігінен астам (36,5%) орманды. Қалған жердің шамамен 17%-ы елді мекендер, ал 2,6%-дан азы өнімсіз (таулар, өзендер немесе мұздықтар). Станс шекарасындағы ең биік нүкте Стансерхорн тауында теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Ең төменгі нүкте Фронхофенде, биіктігі – 20 метр. Ауыл алаңының (Dorfplatz) биіктігі – 20 метр.

Климат

Станс қаласында жылына орташа 137,7 күн жаңбыр жауады және орташа есеппен жауын-шашын мөлшері байқалады. Ең ылғалды ай – тамыз, онда Станс 13,6 күнде орташа жауын-шашын мөлшерін алады. Жауын-шашын күндерінің саны бойынша ең көп ай – маусым, орташа есеппен 14,2 күн, бірақ жауын-шашын мөлшері аз. Жылдың ең құрғақ айы – қаңтар, онда 13,6 күнде орташа жауын-шашын мөлшері байқалады.

Демография

Станның халқы (2007 жылғы мәлімет бойынша) 9,4% шетел азаматтарынан тұрады. Соңғы 10 жылда халық саны 13,2% өсті. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы жағдай бойынша) неміс тілінде сөйлейді (91,6%), екінші ең көп таралған тіл – итальян тілі (2,0%), ал үшінші орында серб-хорват тілі (1,2%) тұр. 2008 жылғы мәліметтерге сәйкес, халықтың жыныстық құрамы 48,6% ер адам және 51,4% әйел адамнан құралған. 2000 жылы 2816 шаруашылық бар, олардың 1837-сінде (шамамен 65,2%) бір немесе екі адам тұрады. 202 шаруашылық, яғни 7,2%-ы кем дегенде бес мүшеден тұратын үлкен отбасылар. 2007 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия – FDP, ол дауыстардың 88%-ын алды. Қалған дауыстардың көп бөлігі жергілікті шағын оңшыл партияларға берілді (10,8%).

Стансерхорн

Жергілікті тау – Стансерхорн да туристік курорт болып табылады. Оған Швейцариядағы ең көне тау темір жолдарының бірі – Stanserhornbahn (1893) және канат жолы арқылы жетуге болады. Stanserhornbahn бастапқыда үш бөлек учаскеден тұратын, тіреулі темір жол ретінде салынған. 1970 жылы жоғарғы учаскесі найзағай соққаннан кейін өртеніп қирады. 1975 жылы қираған жоғарғы және ортаңғы учаскелері әуе канат жолымен ауыстырылды. Стансерхорн шыңында 2001 жылы салынған, айналатын "Рондорама" мейрамханасы орналасқан. Stanserhorn шыңынан, ашық күні көрініс шамалы емес, 10 швейцариялық көлді және Германияның Қара Орманын қамтиды. Стансерхорн шыңының маңында қысқа жаяу серуендеу жолы бар, ал жолдың жанында мармоттардың шағын тобы қоршауда ұсталады.

Дольфплац

1713 жылы болған өрттен кейін ауыл алаңы (Dorfplatz) 1715 жылы Йозеф Эби мен Людвиг Гассманның жоспары бойынша қазіргі бірыңғай келбетімен толыққанды қайта жаңартылды. Алаңда қазір Винкельрид фонтаны мен «Өлім мен қыз» мүсіні орналасқан. Винкельрид ескерткіші Римде Каррара мәрмәрінен қашалды, содан кейін 1865 жылы кемемен, пойызбен және ат арбасымен Стансқа жеткізілді. Ескерткіш неоготика стилінде жасалған және оны Фердинанд Шлот өрнектеді. «Өлім мен қыз» мүсінін Рудольф Брем жасаған.

Қауымдық шіркеу

Қауымдық шіркеу, Санкт-Петер және Павел 1641 жылдан 1647 жылға дейін архитектор Якоб Бергер салып аяқтаған. Шіркеу ерте барокко стилінде салынған, ал қоңырау мұнарасы көне роман стиліндегі құрылыс. Үш кемелі базилика бұрынғы шіркеудің оңтүстігіне салынған, бірақ ескі қоңырау мұнарасы осы бұрынғы шіркеуден қалған.

Сальцмагазин

Salzmagazin (тұз қоймасы) 1700 жылы қауым үшін астық пен тұз сақтау мақсатымен салынған. Одан бері ол театр, орта мектеп және соңында мұражай болып қызмет еткен, басқа да көптеген мақсаттарға қолданылды. Солтүстік қабырғасында құрылысшы және Ландамман Николаус Кейзердің гербі, сондай-ақ Нидвальден қалқаны бар екі арыстан мен екі басты бүркіттер көрінеді.

Дешванден мүсіні

Бұрынғы Нидвальдн кантоналбанкінің алдыңғы бағында швейцариялық мүсінші Август Стансер Блаезидің (1903–1979) ескерткіші орналасқан. Бұл ескерткіш 1933 жылдың күзінде жергілікті суретші Мелхиор Пол фон Дешванденді (1811–1881) еске алу үшін қойылған. Дешванден өз заманындағы ең беделді және жемісті діни суретшілердің бірі болды. Ол Мюнхенде, Германияда назареттік стильде оқыды және Аннаполис, Мэриленд және Ковингтон, Кентуккидегі Рим-католик шіркеулеріне суреттерін жіберді. Оның шәкірттерінің ішінде Стандан шыққан Адалберт Баггенстос (1863–1897) және швейцариялық туған американдық портрет суретшісі Адольфо Мюллер Ури болды, ол 1881 жылдың ақпанында оның құшағында қайтыс болды.