Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сезімдер арқылы алынған білім
Knowledge acquired by means of the senses
Ұсынысқа эмпирикалық дәлел – бұл сезімдік тәжірибе немесе тәжірибелік процедура арқылы құралатын, сондай-ақ осы ұсынысты қолдайтын немесе оған қарсы келетін дәлел. Эмпирикалық дәлел ғылым үшін өте маңызды және эпистемология, құқық сияқты басқа да салаларда маңызды рөл атқарады. Дәлел және эмпирикалық терминдерді қалай анықтау керектігі туралы жалпы келісім жоқ. Көбінесе әртүрлі салалар өте әртүрлі түсініктермен жұмыс істейді. Эпистемологияда дәлел – сенімді негіздеуге немесе белгілі бір сенімді ұстанудың рационалдығын анықтауға мүмкіндік беретін нәрсе. Бұл тек дәлел адамның иелігінде болса ғана мүмкін, сондықтан көптеген эпистемологтар дәлелді жеке психикалық күйлер, мысалы, тәжірибелер немесе басқа сенімдер ретінде қарастырады. Ал ғылым философиясында дәлел ғылыми гипотезаларды растайтын немесе жоққа шығаратын және бәсекелес теориялар арасындағы дауды шешетін нәрсе ретінде түсініледі. Бұл рөл үшін дәлелдің қоғамдық және даусыз болуы маңызды, мысалы, байқалатын физикалық объектілер немесе оқиғалар, жеке психикалық күйлерден айырмашылығы, осылайша ғылыми консенсусқа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Эмпирикалық термині грекше ἐμπειρία (empeiría), яғни «тәжірибе» деген сөзден шыққан. Бұл контексте ол әдетте байқалатын нәрсе ретінде түсініледі, байқауға болмайтын немесе теориялық объектілерге қарама-қарсы. Көмексіз қабылдау – бақылау болып табылады деп қабылданғанымен, микроскоп арқылы көрінетін бактериялар немесе бұлт камерасында анықталатын позитрондар сияқты тек көмекші құралдармен байқалатын объектілерді қаншалықты байқалатын деп санау керек деген мәселе даулы. Эмпирикалық дәлел кейіннен алынған білімге немесе эмпирикалық білімге өте қажет, яғни негіздемесі немесе жалғандығы тәжірибеге немесе экспериментке байланысты болатын білімге. Ал априорлы білім, керісінше, туа біткен немесе рационалды түйсікпен негізделген және сондықтан эмпирикалық дәлелге тәуелді емес деп есептеледі. Рационализм априорлы білімнің бар екенін толық қабылдайды, ал эмпиризм оны толығымен жоққа шығарады немесе біздің ұғымдарымыз арасындағы қатынастар туралы білім ретінде ғана шектеулі түрде қабылдайды, бірақ сыртқы әлемге қатысты емес. Ғылыми дәлел эмпирикалық дәлелмен тығыз байланысты, бірақ эмпирикалық дәлелдің барлық түрлері ғылыми әдістердің талаптарына сай келмейді. Эмпирикалық дәлелдердің көздері кейде бақылау мен экспериментке бөлінеді, ерекшелігі – экспериментте ғана манипуляция немесе араласу болады: құбылыстар пассивті түрде бақылаудың орнына белсенді түрде жасалады.
Empirical evidence for a proposition is evidence, i. e. what supports or counters this proposition, that is constituted by or accessible to sense experience or experimental procedure. Empirical evidence is of central importance to the sciences and plays a role in various other fields, like epistemology and law. There is no general agreement on how the terms evidence and empirical are to be defined. Often different fields work with quite different conceptions. In epistemology, evidence is what justifies beliefs or what determines whether holding a certain belief is rational. This is only possible if the evidence is possessed by the person, which has prompted various epistemologists to conceive evidence as private mental states like experiences or other beliefs. In philosophy of science, on the other hand, evidence is understood as that which confirms or disconfirms scientific hypotheses and arbitrates between competing theories. For this role, it is important that evidence is public and uncontroversial, like observable physical objects or events and unlike private mental states, so that evidence may foster scientific consensus. The term empirical comes from Greek ἐμπειρία empeiría, i. e. 'experience'. In this context, it is usually understood as what is observable, in contrast to unobservable or theoretical objects. It is generally accepted that unaided perception constitutes observation, but it is disputed to what extent objects accessible only to aided perception, like bacteria seen through a microscope or positrons detected in a cloud chamber, should be regarded as observable. Empirical evidence is essential to a posteriori knowledge or empirical knowledge, knowledge whose justification or falsification depends on experience or experiment. A priori knowledge, on the other hand, is seen either as innate or as justified by rational intuition and therefore as not dependent on empirical evidence. Rationalism fully accepts that there is knowledge a priori, which is either outright rejected by empiricism or accepted only in a restricted way as knowledge of relations between our concepts but not as pertaining to the external world. Scientific evidence is closely related to empirical evidence but not all forms of empirical evidence meet the standards dictated by scientific methods. Sources of empirical evidence are sometimes divided into observation and experimentation, the difference being that only experimentation involves manipulation or intervention: phenomena are actively created instead of being passively observed.
Өмірбаян
Дәлел тұжырымдамасы эпистемологияда және ғылым философиясында маңызды рөл атқарады, бірақ бұл екі саланың әрқайсысында оның міндеттері әртүрлі. Эпистемологияда дәлел – сенімді негіздеуге немесе белгілі бір доксастикалық көзқарас ұстанудың рационалды екендігін анықтауға мүмкіндік беретін нәрсе. Мысалы, түтін иісін сезіну, бір нәрсенің жанып жатқанына сенуді негіздейді немесе ақылға қонымды етеді. Әдетте, негіздеу үшін дәлел сенушінің құрамында болуы керек деп есептеледі. Дәлелдің осы түрін түсіндірудің ең оңай жолы – дәлелдің сенушінің жеке психикалық күйлерінен тұрады деу. Кейбір философтар дәлелді одан да шектейді, мысалы, тек саналы, ұйғарымдық немесе фактивті психикалық күйлерге ғана қарайды. Бірақ бұл, дене ауруы сияқты, ұйғарымдық емес сезімдерді дәлел ретінде қарастырудағы қалыпты тәжірибеге қайшы келеді. Оның жақтастары кейде оны дәлелдің фактивті болуы керек деген пікірмен байланыстырады, яғни тек шындыққа сай ұсыныстарға қатысты көзқарастар ғана дәлел болып саналады. Теориялық жүктеме – дәлелге теориялық болжамдардың енгендігін білдіреді. Бұл болжамдар оның бейтарап төреші рөлін атқаруына кедергі келтіруі мүмкін. Сондай-ақ, егер әртүрлі ғалымдар осы болжамдарды бөліспесе, ортақ дәлелдердің жетіспеуіне алып келуі мүмкін. Томас Кун ғылыми парадигмаларға қатысты теориялық жүктеме ғылымда орталық рөл атқарады деген ұстанымның маңызды жақтаушысы болып табылады.
The concept of evidence is of central importance in epistemology and in philosophy of science but plays different roles in these two fields. In epistemology, evidence is what justifies beliefs or what determines whether holding a certain doxastic attitude is rational. For example, the olfactory experience of smelling smoke justifies or makes it rational to hold the belief that something is burning. It is usually held that for justification to work, the evidence has to be possessed by the believer. The most straightforward way to account for this type of evidence possession is to hold that evidence consists of the private mental states possessed by the believer. Some philosophers restrict evidence even further, for example, to only conscious, propositional or factive mental states. But it runs counter to the common practice of treating non propositional sense experiences, like bodily pains, as evidence. Its defenders sometimes combine it with the view that evidence has to be factive, i. e. that only attitudes towards true propositions constitute evidence. Theory ladenness refers to the idea that evidence already includes theoretical assumptions. These assumptions can hinder it from acting as neutral arbiter. It can also lead to a lack of shared evidence if different scientists do not share these assumptions. Thomas Kuhn is an important advocate of the position that theory ladenness in relation to scientific paradigms plays a central role in science.
Анықтама
Егер бір нәрсе осы ұйғарымды эпистемиялық тұрғыдан қолдаса немесе қолдайтын ұйғарымның рас екенін көрсететін болса, ол ұйғарымның дәлелі болып саналады. Дәлел эмпирикалық болып есептеледі, егер ол сезімдік тәжірибе арқылы құрастырылған немесе оған қол жеткізуге болады. Дәлел және эмпирикалық терминдердің нақты анықтамасы туралы түрлі бәсекелес теориялар бар. Эпистемология, ғылымдар немесе құқықтық жүйелер сияқты әртүрлі салалар көбінесе осы терминдермен әртүрлі ұғымдарды байланыстырады. Дәлел теорияларының маңызды айырмашылығы – олар жеке психикалық күйлермен немесе қоғамдық физикалық объектілермен дәлелді теңестіре ме. Эмпирикалық терминге қатысты, байқалатын немесе эмпирикалық объектілер мен байқалмайтын немесе тек теориялық объектілер арасындағы шекараны қайдан жүргізу керек деген дау бар. Дәстүрлі көзқарас, дәлелдің эмпирикалық екенін, егер ол сезімдік тәжірибе арқылы құрастырылған немесе оған қол жеткізуге болады деп ұсынады. Бұл сезім мүшелерінің стимуляциясынан туындайтын тәжірибелерді қамтиды, мысалы, көру немесе есту тәжірибелері. Әдетте, бұл таза зияткерлік тәжірибелерді, мысалы, қарапайым логикалық немесе математикалық принциптерді негіздеу үшін қолданылатын рационалды түсініктерді немесе сезімдерді алып тастау ретінде қарастырылады. Эмпирикалық және байқалатын терминдері тығыз байланысты және кейде синонимдер ретінде қолданылады. Қазіргі заманғы ғылым философиясында байқалатын немесе эмпирикалық деп санауға болатын нәрселерге қатысты белсенді пікірталас жүріп жатыр. Кітаптар немесе үйлер сияқты күнделікті объектілер байқалатын болып есептеледі, өйткені оларға көмексіз қабылдау арқылы қол жеткізуге болады, бірақ келіспеушіліктер тек көмекпен қабылдау арқылы қол жеткізілетін объектілерге қатысты басталады. Бұл алыстағы галактикаларды зерттеу үшін телескоптарды, бактерияларды зерттеу үшін микроскоптарды немесе позитрондарды зерттеу үшін бұлтты камераларды пайдалануды қамтиды. Сондықтан, алыстағы галактикалар, бактериялар немесе позитрондар байқалатын немесе тек теориялық объектілер ретінде қарастырылуы керек пе деген сұрақ туындайды. Кейбіреулер тіпті бір нысанның кез келген өлшеу процесін осы нысанды байқау деп санау керек деп есептейді. Осы мағынада, Күннің ішкі бөлігі байқалатын болып есептеледі, өйткені онда пайда болатын нейтриноларды анықтауға болады. Бұл пікірталастың қиындығы – жағдайлардың үздіксіздігі, жалаңаш көзбен қараудан бастап, терезе арқылы, көзілдірік арқылы, микроскоп арқылы және т.б. Өту. Осы үздіксіздікке байланысты, кез келген екі жақын жағдайдың арасындағы шекараны жүргізу кездейсоқ сияқты көрінеді. Осы қиындықтардан құтылудың бір жолы – эмпирикалықты байқалатын немесе сезімтал нәрсемен теңестіру қателік деп санау. Оның орнына, эмпирикалық дәлелдерге байқауға болмайтын нысандар да кіре алады, егер олар тиісті өлшемдер арқылы анықталса деп ұсынылған. Бұл тәсілдің бір мәселесі – ол «эмпирикалық» сөзінің бастапқы мағынасынан, тәжірибеге сілтеме жасайтын мағынасынан алыс.
A thing is evidence for a proposition if it epistemically supports this proposition or indicates that the supported proposition is true. Evidence is empirical if it is constituted by or accessible to sensory experience. There are various competing theories about the exact definition of the terms evidence and empirical. Different fields, like epistemology, the sciences or legal systems, often associate different concepts with these terms. An important distinction among theories of evidence is whether they identify evidence with private mental states or with public physical objects. Concerning the term empirical, there is a dispute about where to draw the line between observable or empirical objects in contrast to unobservable or merely theoretical objects. The traditional view proposes that evidence is empirical if it is constituted by or accessible to sensory experience. This involves experiences arising from the stimulation of the sense organs, like visual or auditory experiences, It is usually seen as excluding purely intellectual experiences, like rational insights or intuitions used to justify basic logical or mathematical principles. The terms empirical and observable are closely related and sometimes used as synonyms. There is an active debate in contemporary philosophy of science as to what should be regarded as observable or empirical in contrast to unobservable or merely theoretical objects. There is general consensus that everyday objects like books or houses are observable since they are accessible via unaided perception, but disagreement starts for objects that are only accessible through aided perception. This includes using telescopes to study distant galaxies, microscopes to study bacteria or using cloud chambers to study positrons. So the question is whether distant galaxies, bacteria or positrons should be regarded as observable or merely theoretical objects. Some even hold that any measurement process of an entity should be considered an observation of this entity. In this sense, the interior of the Sun is observable since neutrinos originating there can be detected. The difficulty with this debate is that there is a continuity of cases going from looking at something with the naked eye, through a window, through a pair of glasses, through a microscope, etc. Because of this continuity, drawing the line between any two adjacent cases seems to be arbitrary. One way to avoid these difficulties is to hold that it is a mistake to identify the empirical with what is observable or sensible. Instead, it has been suggested that empirical evidence can include unobservable entities as long as they are detectable through suitable measurements. A problem with this approach is that it is rather far from the original meaning of "empirical", which contains the reference to experience.
Апостериорлы және априорлы білім
Білім немесе сенімнің негіздемесі, егер ол эмпирикалық деректерге негіделген болса, а posteriori деп аталады. A posteriori – тәжірибеге байланысты нәрсені білдіреді (тәжірибеден кейін келетін), ал a priori – тәжірибеден тәуелсіз (тәжірибеден бұрын келетін) нәрсені білдіреді. Мысалы, "барлық бакалаврлар үйленбеген" деген пікір a priori арқылы білуге болады, себебі оның шындығы тек өрнекте қолданылған сөздердің мағынасына байланысты. Ал "кейбір бакалаврлар бақытты" деген пікір, керісінше, тек а posteriori арқылы білуге болады, өйткені оның негіздемесі ретінде әлемдік тәжірибе қажет. Иммануил Кант а posteriori мен a priori арасындағы айырмашылықты эмпирикалық және эмпирикалық емес білім арасындағы айырмашылыққа тең деп есептейді. Бұл айырмашылыққа қатысты екі маңызды сұрақ – "тәжірибе" мен "тәуелділік" ұғымдарының мағынасы. А posteriori білімнің парадигмалық негіздемесі – сезімдік тәжірибе, бірақ жад немесе ішкі сезіну сияқты басқа да психикалық құбылыстар да көбінесе оған қосылады. Мысалы, "егер бір нәрсе толығымен қызыл болса, онда ол толығымен жасыл емес" деген пікірді қарастыру үшін тәжірибе қажет, өйткені "қызыл" және "жасыл" терминдері осылай қабылдануы керек. Бірақ эмпирикалық деректерге қатысты тәуелділіктің мағынасы сенімнің негіздемесінің мәртебесіне байланысты. Демек, жоғарыдағы мысалдағы тиісті түсініктерді алу үшін тәжірибе қажет болуы мүмкін, бірақ бұл түсініктер игерілгеннен кейін, пікірдің шындығын білу үшін қосымша эмпирикалық деректерді ұсынатын тәжірибе қажет емес, сондықтан ол a priori негізделген деп есептеледі. Алдыңғы бөлімдегі a priori және a posteriori білімді ажырату арқылы айтылған рационализм a priori білімнің бар екенін растайды, ал эмпиризм осы қатаң формада оны жоққа шығарады.
Knowledge or the justification of a belief is said to be a posteriori if it is based on empirical evidence. A posteriori refers to what depends on experience (what comes after experience), in contrast to a priori, which stands for what is independent of experience (what comes before experience). For example, the proposition that "all bachelors are unmarried" is knowable a priori since its truth only depends on the meanings of the words used in the expression. The proposition "some bachelors are happy", on the other hand, is only knowable a posteriori since it depends on experience of the world as its justifier. Immanuel Kant held that the difference between a posteriori and a priori is tantamount to the distinction between empirical and non empirical knowledge. Two central questions for this distinction concern the relevant sense of "experience" and of "dependence". The paradigmatic justification of knowledge a posteriori consists in sensory experience, but other mental phenomena, like memory or introspection, are also usually included in it. For example, experience is necessary to entertain the proposition "if something is red all over then it is not green all over" because the terms "red" and "green" have to be acquired this way. But the sense of dependence most relevant to empirical evidence concerns the status of justification of a belief. So experience may be needed to acquire the relevant concepts in the example above, but once these concepts are possessed, no further experience providing empirical evidence is needed to know that the proposition is true, which is why it is considered to be justified a priori. Expressed through the distinction between knowledge a priori and a posteriori from the previous section, rationalism affirms that there is knowledge a priori, which is denied by empiricism in this strict form.
Ғылыми дәлелдер
Ғылыми дәлелдер эмпирикалық дәлелдермен тығыз байланысты. Карлос Сантана сияқты кейбір теоретиктер барлық эмпирикалық дәлелдер ғылыми дәлел бола бермейді деп санайды. Мұның бір себебі – ғалымдар дәлелдерге қолданатын стандарттар мен критерийлер басқа жағдайларда заңды саналатын кейбір дәлелдерді жоққа шығарады. Басқалары эмпирикалық дәлелдерді қабылдау туралы дәстүрлі эмпиристік анықтама ғылыми практиканың көп бөлігі үшін тым тар екенін, себебі ол әртүрлі қабылдау емес құралдардан алынған дәлелдерді де пайдаланады. Ғылыми дәлелдердің маңызды ерекшелігі – олар ғылыми әдіспен, белгілі бір ғылыми теория аясында алынған болуы керек. Бірақ адамдар күнделікті өмірінде осылай алынбаған түрлі эмпирикалық дәлелдерге сенеді, сондықтан олар ғылыми дәлел ретінде қабылданбайды. Ғылыми емес дәлелдердің бір кемшілігі – олардың сенімділігі төмен болуы мүмкін, мысалы, ілгерілеу эффектісі сияқты танымдық бұрмалауларға байланысты, бұрын алынған ақпаратқа артық салмақ беріледі. Дегенмен, нашар жүргізілген ғылым да осындай бұрмалауларға ұшырайды, мысалы, p-хакинг мысалында. Осы айырмашылықтың мәні – эксперименттеу ғана манипуляцияны немесе араласуды қамтиды: құбылыстар пассивті түрде байқаудың орнына белсенді түрде жасалады. Мысалы, вирустың ДНК-сын бактерияға енгізу – эксперименттің бір түрі, ал планеталардың орбиталарын телескоп арқылы зерттеу – жай ғана бақылау. Бұл жағдайларда, мутацияланған ДНК биолог белсенді түрде жасаған, ал планеталардың орбиталары астрономның бақылауына тәуелсіз. Ғылым тарихына қарайтын болсақ, кейбіреулер ежелгі ғылым негізінен бақылауға негіделгенін, ал экспериментке баса назар аудару тек қазіргі заманғы ғылымда ғана пайда болғанын және ғылыми революцияға себеп болғанын айтады. Бұл кейде қазіргі заманғы ғылым табиғаттан белсенді түрде "сұрақтар қояды" деп түсіндіріледі. Осы айырмашылық сонымен қатар ғылымдарды физика сияқты эксперименталды ғылымдарға және астрономия сияқты бақылау ғылымдарына бөлудің негізін құрайды. Бұл айырмашылық түсінікті жағдайларда интуитивті болғанымен, барлық жағдайға қолданылатын "араласудың" жалпы анықтамасын беру қиын болып шықты, сондықтан кейде ол мүлдем қабылданбайды. Гипотеза ғылыми қауымдастықта қабылдануы үшін эмпирикалық дәлелдер қажет. Әдетте, бұл растау ғылыми әдіс арқылы жүзеге асырылады: гипотеза құру, эксперименттік жобалау, әріптестердің сараптамасы, нәтижелерді қайта табу, конференцияда таныстыру және журналда жариялау. Бұл үшін гипотезаның нақты тұжырымдалуы (әдетте математикада), эксперименттік шектеулер мен бақылаулар (стандартты эксперименттік құралдар тұрғысынан) және өлшемдер туралы ортақ түсінік қажет. Ғылыми контексте "жартылай эмпирикалық" термині теориялық әдістерді сипаттау үшін қолданылады, олар негізгі аксиомаларды немесе постулатталған ғылыми заңдарды және эксперименттік нәтижелерді ішінара пайдаланады. Мұндай әдістер таза дедуктивті және алғашқы қағидаларға негізделген теориялық ab initio әдістеріне қарама-қарсы. Ab initio және жартылай эмпирикалық әдістердің нақты мысалдарын есептеу химиясында кездестіруге болады.
Scientific evidence is closely related to empirical evidence. Some theorists, like Carlos Santana, have argued that there is a sense in which not all empirical evidence constitutes scientific evidence. One reason for this is that the standards or criteria that scientists apply to evidence exclude certain evidence that is legitimate in other contexts. Others have argued that the traditional empiricist definition of empirical evidence as perceptual evidence is too narrow for much of scientific practice, which uses evidence from various kinds of non perceptual equipment. Central to scientific evidence is that it was arrived at by following scientific method in the context of some scientific theory. But people rely on various forms of empirical evidence in their everyday lives that have not been obtained this way and therefore do not qualify as scientific evidence. One problem with non scientific evidence is that it is less reliable, for example, due to cognitive biases like the anchoring effect, in which information obtained earlier is given more weight, although science done poorly is also subject to such biases, as in the example of p hacking. The idea behind this distinction is that only experimentation involves manipulation or intervention: phenomena are actively created instead of being passively observed. For example, inserting viral DNA into a bacterium is a form of experimentation while studying planetary orbits through a telescope belongs to mere observation. In these cases, the mutated DNA was actively produced by the biologist while the planetary orbits are independent of the astronomer observing them. Applied to the history of science, it is sometimes held that ancient science is mainly observational while the emphasis on experimentation is only present in modern science and responsible for the scientific revolution. This is sometimes phrased through the expression that modern science actively "puts questions to nature". This distinction also underlies the categorization of sciences into experimental sciences, like physics, and observational sciences, like astronomy. While the distinction is relatively intuitive in paradigmatic cases, it has proven difficult to give a general definition of "intervention" applying to all cases, which is why it is sometimes outright rejected. Empirical evidence is required for a hypothesis to gain acceptance in the scientific community. Normally, this validation is achieved by the scientific method of forming a hypothesis, experimental design, peer review, reproduction of results, conference presentation, and journal publication. This requires rigorous communication of hypothesis (usually expressed in mathematics), experimental constraints and controls (expressed in terms of standard experimental apparatus), and a common understanding of measurement. In the scientific context, the term semi empirical is used for qualifying theoretical methods that use, in part, basic axioms or postulated scientific laws and experimental results. Such methods are opposed to theoretical ab initio methods, which are purely deductive and based on first principles. Typical examples of both ab initio and semi empirical methods can be found in computational chemistry.