Кіріспе

Құс түрі

Анд кондоры (Vultur gryphus) – Оңтүстік Американың Жаңа әлемнің кұсы және Vultur туысының жалғыз өкілі. Ол Оңтүстік Американың батысындағы Анд тауларында және Тынық мұхитының жағалауларында кездеседі. Қанатының ең көп созылған ұзындығы және салмағы Анд кондорын әлемдегі ең ірі ұшатын құстардың бірі етеді, және ол әдетте әлемдегі ең ірі жыртқыш құс деп саналады. Бұл – мойнының түбін айналаған ақ қауырсындардан тұратын ірі қара кұс, әсіресе еркектерде қанаттарында үлкен ақ дақтар болады. Басы мен мойны көбінесе қауырсынсыз, бозғылт-қызыл түсті, құстың эмоционалдық жағдайына байланысты түсі өзгеріп, қызаруы мүмкін. Еркек кондордың мойнында еттік өспе, ал басының үстінде үлкен, қою қызыл түсті қауырсын немесе карункула болады. Кондордың ұрғасы еркегінен кішірек, бұл жыртқыш құстардағы әдеттегі жыныстық диморфизмнен ерекшелік. Кондор негізінен өлік жейтін құс. Ол елік, сиыр сияқты ірі өлекселерді артық жақсы көреді. 5-6 жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі және биіктігі 6000 метрге дейін жететін, көбінесе қол жеткізбес жартастарда ұялайды. Әдетте бір немесе екі жұмыртқа салады. Бұл құстардың бірі әлемде ең ұзақ өмір сүреді, кейбір жағдайларда 70 жылдан астам өмір сүруі мүмкін. Анд кондоры Боливия, Чили, Колумбия, Эквадор және Перудің ұлттық символы болып табылады және Анд аймақтарының фольклорында және мифологиясында маңызды рөл атқарады. Анд кондоры IUCN бойынша осал түрге жатады. Оған қоныс орындарының жойылуы және аңшылар өлтірген өлекселердегі қорғасыннан туындаған қосалқы улану қауіп төндіреді. Бірнеше елде тұтқындықта өсіру бағдарламалары іске асырылуда.

Таксономия және жүйелеу

Анд кондоры 1758 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің оныншы басылымында сипаттады және Vultur gryphus деген бастапқы биномдық атын сақтады. Анд кондоры кейде Аргентина кондоры, Боливия кондоры, Чили кондоры, Колумбия кондоры, Эквадор кондоры немесе Перу кондоры деп аталады, олардың бірі – оның туған жері болған елдердің бірінен алынған атау. Жалпы термин Vultur латын тіліндегі vultur немесе voltur сөзінен тікелей алынған, ол "құс" дегенді білдіреді. Оның ерекше епітеті грек тіліндегі γρυπός (grupós, "ілбірік мұрынды") сөзінің бір түрінен шыққан. Кондор сөзі кечуа тіліндегі "кунтур" сөзінен келген. Анд кондорының және Жаңа әлемнің қалған алты түрінің таксономиялық орналасуы әлі де нақты емес. Соңғы зерттеулер оларды Аципитариформылар отрядында, Ескі әлемнің құстарындағыдай сақтап қалуды қолдайды. Оңтүстік Америка классификациялық комитеті Жаңа әлемнің құстарын Цикониформдардан алып тастап, оларды incertae sedis деп сипаттады, бірақ Falconiformes немесе Cathartiformes отрядына көшу де мүмкін екенін атап өтті. Анд кондоры – Vultur туысының жалғыз қабылданған тірі түрі. Калифорния кондорынан (Gymnogyps californianus) айырмашылығы, ол көптеген қазба қалдықтарымен және туыстас түрлерінің қалдықтарымен белгілі, ал Анд кондорының қазба деректері осы күнге дейін аз. Оңтүстік Америка кондорларының плио-плейстоцендік түрлері кейіннен қазіргі түрлерден ешқандай айырмашылығы жоқ екені анықталды, бірақ Боливияның Тариха департаментіндегі плиоцендік шөгінділерде табылған бірнеше кішкентай сүйектерге ғана негізделген V. gryphus patruus кіші палео-төмен түрі болуы мүмкін.

Сипаттама

Анд кондорының жалпы ұзындығы стандартты өлшемдер бойынша қанаттың ені , құйрығы және табан сүйегі құрайды. Өлшемдер әдетте тұтқында өсірілген мысалдардан алынады. Орташа салмағы - , ал еркектер шамамен бір килограммға артық, яғни , әйелдер бір килограммға аз, яғни . Кондорлар тірі ұшатын құстар мен жануарлардың арасында ең ауыр орташа салмаққа ие, кернейлі аққулардан (Cygnus buccinator) және далматин пеликандарынан (Pelecanus crispus) басым. Дегенмен, басқа дереккөздер Анд кондорының орташа дене массасы 100 кг дейін жетеді деп мәлімдейді. Анд кондоры – орташа салмағы және қанаттарының ұзындығы бойынша өлшенгенде, ұшуға қабілетті ең ірі құс, бірақ ең ірі түрдің еркек бастардтары (өлшемі жағынан жыныстық диморфизмге ие) одан ауыр болуы мүмкін. Қанаттарының орташа ені шамамен 5 метр, ал қанаттарының бетінің ауданы – қазіргі кездегі құстардың арасындағы ең үлкені. Қазіргі кездегі құстардың түрлерінің ішінде тек үлкен альбатростар мен екі ірі пеликан түрі ғана қанаттарының орташа және максималды ені бойынша Анд кондорынан асып түседі. Ересек құстың қауырсыны қара түсті, бірақ мойынның табанында ақ қауырсындар бар, ал әсіресе еркектерде қанаттарында кең ақ жолақтар болады, олар құстың алғашқы қауырсын алмасуынан кейін ғана пайда болады. Басы мен мойны мұқият таза ұсталады, қызылдан қара қоңырға дейін боялған, қауырсыны сирек. Олардың қауырсынының жоқтығы терінің дегидратация мен биік таулардағы ультракүлгін сәулелердің зарарсыздандыру әсеріне көбірек ұшырауына себеп болады. Басының жоны жалпақ, ал еркекте қара қызыл түсті тікенегі (карункула деп те аталады) болады; мойнынан төңкерілген тері – мойын қатты қабығы (wattle) деп аталады. Ортаңғы саусақ едәуір созылған, ал артқы саусақ аз дамыған, ал барлық саусақтардың тырнақтары салыстырмалы түрде түзу және жуан. Аяқтары жүруге бейімделген, олжаны ұстауға немесе қару ретінде пайдалануға жарамсыз, сияқты жыртқыш құстар мен Еуропалық қаршығалардағыдай. Көптеген басқа жыртқыш құстардан айырмашылығы, аналықтары кішірек болады. Қанаттардың түс үлгілерін, сондай-ақ еркек құстың тікенегінің мөлшері мен пішінін бақылау – Анд кондорларын жеке анықтаудың ең жақсы тәсілі. Байқау және қайта байқау әдістері популяциялардың мөлшері мен құрылымын бағалауға көмектеседі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Анд кондоры Оңтүстік Америкада, Анд тауларында және Санта-Марта тауларында таралған. Солтүстікте оның ареалы Венесуэла және Колумбияда басталады, онда ол өте сирек кездеседі. Ол кейде Боливияның шығысындағы, Перудің солтүстігіндегі және Бразилияның оңтүстік-батысындағы төмендіктерге дейін жетеді.

Экология және мінез-құлық

Кондор қанаттарын көлденең ұстап, қанатының ұштарында жоғары қарай иілген перделерімен ұшады. Ол биік жерлерге қонуға жақын орналасып, қанаттарын көп шапалақтамай-ақ ұшып кетуге мүмкіндік береді. Анд кондорлары көбінесе жартастардың жанында көтеріліп, ауаға көтерілу үшін жылулық ағындарды пайдаланады. Ұшуды тіркеу құралдары "құстардың 75%-ы ұшып көтерілгенде қанаттарын шапалақтағанын", ал "ұшу кезінде қанаттарын уақытының 1%-ы ғана шапалақтағанын" көрсетті. Қысқа ұшуларда қанат шапалақтау уақыты артық болады. Екі жылулық ағын арасындағы қанат шапалақтау, екі беткей ағыны арасындағыдан көп. Басқа Жаңа Дүниелік қартадайлар сияқты, Анд кондорының да ерекше әдеті – урогидроз: ол көбінесе ішек-қуыс суын аяқтары мен тырнақтарына төгеді. Бұл мінез-құлықтың себебі ретінде булану арқылы салқындату ұсынылған, бірақ бұл құстың суық Анд аймағындағы тіршілік ортасы үшін түсініксіз. Осы әдетінен аяқтарында несеп қышқылының ақ түсті қабыршақтары жиналады. Кондорлардың ірі топтарында жақсы дамыған әлеуметтік құрылым бар, дене тілі, ойын мінез-құлқы және дауыс арқылы "басшылық ретін" анықтау үшін бәсекелестік болады. Әдетте, ересек аталықтар басшылық ретінде жоғары тұрады, ал тарағаннан кейінгі жас аталықтар төменде болады. Олар 50 жыл немесе одан да көп өмір сүреді және өмір бойы жұптасады. Аталық әйелге жақындап, мойнын созып, мойын қабығы мен кеудесін көрсетеді, сосын қанаттарын жайып, тілін щылдыратып тік тұрады. Оның ұясы жұмыртқалардың айналасына салынған бірнеше таяқтан тұрады және қол жеткізу қиын жартастардың үстінде салынған. Алайда, Перудің жағалау аймақтарында, жартастар аз болғандықтан, кейбір ұялар көлбеу беткейдегі тастардың арасында қазылған ойықтар болып табылады. Жұмыртқа екі ата-ананың 54-58 күндік бақылауынан кейін жарылады. Егер балапан немесе жұмыртқа жоғалса немесе алынып тасталса, оның орнына басқа жұмыртқа салынады. Зерттеушілер мен фермерлер осы мінез-құлықты пайдаланып, бірінші жұмыртқаны қолмен өсіру үшін алып, көбейту деңгейін екі есеге арттырады, нәтижесінде ата-аналар екінші жұмыртқаны салуға мәжбүр болады, оны өсіруге рұқсат етіледі. Жастар көгілдір реңді түкпен жабылған, олар ата-аналарының бойына дейін өседі. Олар алты айдан кейін ұша алады.

Тамақтандыру

Анд кондоры – негізінен өлікпен қоректенетін сүзілгіш. Жабайы кондорлар кең аумақтарда қоныстанады, көбінесе өлік іздеп бір тәуліктен астам уақыт саяхаттайды. Анд кондорларының егеуқырлар, құстар және қояндар сияқты кішкентай тірі жануарларды аулауы байқалған, бірақ (күшті ұстауға арналған тырнақтары немесе жетілген аулау тәсілдері болмағандықтан) оларды әдетте тұмсықтарымен қайта-қайта ұрып өлтіреді. Жағалау аймақтары тұрақты тамақ көзі болып табылады, ал өте мол аймақтарда кейбір Анд кондорлары өз тамақтану аймағын жағалаудың бірнеше шақырымымен шектейді. Олар өліктерді көру арқылы немесе қарғалар немесе басқа да күйбездер сияқты басқа сүзілгіштерді қадағалау арқылы табады. Олар Cathartes туысына жататын Жаңа әлем күйбездеріне – түркия күйбезіне (C. aura), кішкентай сарыбас күйбезіне (C. burrovianus) және үлкен сарыбас күйбезіне (C. melambrotus) – өліктерге ілесе алады. Cathartes күйбездері иіс сезу арқылы тамақтанады, өлі жануарлардың шіруі кезінде пайда болатын этил меркаптан газының иісін анықтайды. Бұл кішкентай күйбездер үлкен жануарлардың терісін үлкен кондордың тиімділігімен жарып шыға алмайды, ал олардың өзара әрекеттесуі көбінесе түрлердің өзара тәуелділігінің мысалы болып табылады. Дегенмен, зерттеулер Анд кондорларының басқа сүзілгіштердің көмегіне жүгінбестен өліктерді іздеуде өте қабілетті екенін көрсеткен. Қара күйбездер (Coragyps atratus) және түлкілер сияқты бірнеше сүтқоректі етқоректі сүзілгіштер кейде Cathartes күйбездерін өліктерге іздеуге немесе қолжетімді өліктер үшін кондорлармен бәсекелесуге тырысады, бірақ кондор өз ареалындағы сүзілгіштер арасында әрқашан үстемдік танытады. Анд кондорлары табиғатта үнемі тамақтана бермейді, көбінесе бірнеше күн бойы тамақ ішпейді, содан кейін бірден бірнеше килограмм тамақ жейді, кейде жерден көтеріле алмай қалады. Оның аяқтары мен тырнақтары ұстауға бейімделмегендіктен, ол жерде тұрып тамақтануға мәжбүр.

Ұзақ өмір сүру

Анд кондоры - ересек кезінде табиғи жаратылыста қырылмайтын, баяу жетілетін құс, сондықтан ұзақ өмір сүреді. Ұзақ өмір сүру және өлім-жітім көрсеткіштері жабайы табиғатта жан-жақты зерттелмеген. Құстардың өмір сүру ұзақтығына қатысты болжамдар 50 жылдан асып кеткен жағдайлар бар. 1983 жылы Гиннес рекордтар кітабында өмірі расталған ең ұзақ өмір сүрген құс – тұтқындықта 72 жыл өмір сүрген Анд кондоры деп жазылған, ол жас кезінде жабайы табиғаттан ұсталған, жасы нақты белгісіз. Бұл құсқа тіркелген ең үлкен жас көрсеткіші. Ол – ареалының барлық немесе маңызды бөлігінде жойылу қаупі бар жануарға берілетін мәртебе. Оның популяциясына қауіп төндіретін факторлар: азық табуға қажетті ортаның жоғалуы, аңшылар өлтірген жануарлардан туындаған екіншілік улану және қудалау. Өте төмен өлім-жітімге бейімделгендігі және оған сәйкес төмен көбею деңгейі салдарынан, ол адамдардың қудалауына өте осал, оның көп бөлігі фермерлердің малға жасалған шабуылдарға байланысты оны қауіп деп санауынан туындайды. Табиғатты қорғаушылар осы қате түсінікті жою мақсатында білім беру бағдарламаларын жүзеге асырды, олар Аргентина, Венесуэла және Колумбияда енгізілді. Тұтқындықта өсірілген алғашқы Анд кондорлары 1989 жылы жабайы табиғатқа босатылды. Кондорларды өсіргенде адаммен байланыс ең аз болуы тиіс; балапандардың адамдарға үйреніп қалуын болдырмау үшін, ересек Анд кондорларына ұқсайтын қолғап кигізілген қуыршақтармен тамақтандырылады, себебі босатылғаннан кейін адамдардан қорқуын қажет етеді. Босатылған кондорлардың қозғалысын бақылау және олардың тірі екендігін анықтау үшін спутниктер арқылы қадағалау жүргізіледі. 2014 жылдың маусым айында Анкасмарка аймағының жергілікті билігі екі Анд кондорын құтқарып алды, олар туристерді тарту үшін жергілікті базарда клеткада көрсетілген.

Мәдениеттегі рөлі

Анд кондоры Аргентина, Боливия, Чили, Колумбия, Эквадор, Перу және Венесуэла Анд мемлекеттерінің ұлттық символы болып табылады. Ол Боливия, Чили, Колумбия және Эквадордың ұлттық құсы. Ол Оңтүстік Американың Анд аймақтарының фольклоры мен мифологиясында маңызды рөл атқарады және Анд халқының дәстүрлі діндерінің бір бөлігі болып табылады. Анд мифологиясында Анд кондоры күн құдайымен байланыстырылып, жоғарғы әлемнің билеушісі деп есептелген. Көптеген Анд мәдениеттерінде Анд кондоры күш пен денсаулықтың символы саналады, және оның сүйектері мен мүшелері емдік қасиеттерге ие деп сенген, сондықтан кондорларды оның сүйектері мен мүшелерін алу үшін аңдап өлтірген. Перулік бұқа күресінің ("Явар Фиеста" немесе "Қан фестивалі") кейбір түрлерінде кондорды бұқаның арқасына байлап, бұқа күрескенде ол жануарды иықтап шабады. Кондор көбінесе аман қалады және босатылады. Анд кондоры көптеген елдердің почта маркаларында кеңінен бейнеленген, 1958 жылы Эквадор, 1960 жылы Аргентина, 1973 жылы Перу, 1985 жылы Боливия, 1992 жылы Колумбия, 1935 және 2001 жылдары Чили, 2004 жылы Венесуэла маркаларында пайда болған. Сондай-ақ ол Колумбия мен Чилидің монеталары мен банкноттарында да кездеседі.