Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрлері
Species of bird
Далматин пеликаны (Pelecanus crispus) – пеликан тұқымдасының ең ірі өкілі және, мүмкін, әлемдегі ең үлкен тұщы су құсы, бірақ салмағы мен ұзындығы бойынша ірі аққулармен бәсекелеседі. Олар әсем ұшқыш құстар, қанаттарының ені алып альбатростардың қанаттарымен шайқасады, ал топтары әдемі үйлесімде ұшады. Орталық Еуразияның көп бөлігін қамтитын, батыстағы Жерорта теңізінен шығыстағы Тайвань бұғазына дейін, оңтүстіктегі Парсы шығанағынан солтүстіктегі Сібірге дейін, олар көбею және қыстау орындары арасында қысқа және орташа қашықтыққа көшіп-қонады. Оның кең ареалында кез келген түрше табылмаған, бірақ мөлшерінің айырмашылығына байланысты, Плейстоцен дәуіріне жататын палео-түрше, P. c. palaeocrispus, Әзірбайжанның Бинагадысынан табылған қазбалар бойынша сипатталған. Басқа пеликан сияқты, аталықтары аналықтарынан ірілеу, сондай-ақ олардың негізгі тағамы – балық. Жұмсақ мойын қауырсындары, сұр аяқтары және күміс ақ түсті қауырсындары оларды ерекшелейді, ал ұшып бара жатқанда қанаттары қатты сұр түспен көрінеді. Бірақ ересек құстар қыста түсі солғызданады, сондықтан оларды үлкен ақ пеликан деп жаңылыстыру мүмкін. Олардың дауысы көбею маусымында күшейеді. Олар Палеарктикада, оңтүстік-шығыс Еуропадан Ресейге, Үндістан мен Қытайға дейін батпақтар мен саяз көлдерде көбейеді. Әдетте, олар дәстүрлі көбею орындарына оралады, онда басқа пеликан түрлеріне қарағанда аз әлеуметтенген. Ұялары – аралдарға немесе тығыз өсімдік жамылғыштарына орналастырылған өсімдіктерден жасалған қарапайым үйінділер. 20-ғасырдың барысында түрдің саны жерді пайдалану, аласұру және браконьерлік салдарынан күрт азайды. Негізгі популяциясы Ресейде сақталған, бірақ Моңғолиядағы ареалында түрдің жағдайы аса қауіпті. Электр сымдарын алып тастау арқылы соқтығысудың немесе тоқ соғудың алдын алу, сондай-ақ ұя салу платформаларын немесе салаларын салу жергілікті деңгейде төмендеуді тоқтатты.
The Dalmatian pelican (Pelecanus crispus) is the largest member of the pelican family, and perhaps the world's largest freshwater bird, although rivaled in weight and length by the largest swans. They are elegant soaring birds, with wingspans rivaling those of the great albatrosses, and their flocks fly in graceful synchrony. With a range spanning across much of Central Eurasia, from the Mediterranean in the West to the Taiwan Strait in the East, and from the Persian Gulf in the South to Siberia in the North, it is a short to medium distance migrant between breeding and overwintering areas. No subspecies are known to exist over its wide range, but based on size differences, a Pleistocene paleosubspecies, P. c. palaeocrispus, has been described from fossils recovered at Binagady, Azerbaijan. As with other pelicans, the males are larger than the females, and likewise their diet is mainly fish. Their curly nape feathers, grey legs and silvery white plumage are distinguishing features, and the wings appear solid grey in flight. The adults acquire a drabber plumage in winter, however, when they may be mistaken for great white pelicans. Their harsh vocalizations become more pronounced during the mating season. They breed across the Palearctic from southeastern Europe to Russia, India and China in swamps and shallow lakes. They usually return to traditional breeding sites, where they are less social than other pelican species. Their nests are crude heaps of vegetation, which are placed on islands or on dense mats of vegetation. The species' numbers underwent a dramatic decline during the 20th century, partly due to land use, disturbance and poaching activities. The core population survives in Russia, but in its Mongolian range it is critically endangered. Removal of power lines to prevent collisions or electrocution and construction of nesting platforms or rafts have reversed declines locally.
Сипаттама
Бұл алып құс пеликан түрлерінің ішіндегі ең ірісі және қазіргі уақытта тіршілік ететін ұшатын құстардың ең үлкені болып саналады. Оның ұзындығы, салмағы және қанаттарының ені арқылы өлшенеді. Орташа салмағы шамамен 11-15 кг, бұл оны әлемдегі ең ауыр ұшатын құс түріне айналдырады, бірақ еркек турашұбарлар мен аққулардың ең ірілері ең үлкен жеке далматин пеликанынан ауыр болуы мүмкін. Соңғы зерттеулерде алты аталық далматиннің орташа салмағы 11.5 кг, ал төрт аналықтың салмағы 10 кг болған, бұл үлкен ақ пеликанның (Pelecanus onocrotalus) орташа салмағымен шамалас, ал кернейші қарғаның (Cygnus buccinator) немесе Анд кондорының (Vultur gryphus) орташа салмағынан сәл жеңіл. Ересек аталықтарының орташа салмағы 12 кг шамасында. Далматин пеликанының орташа салмағы жоғарыда аталған ең үлкен аққу мен кондордың салмағымен бірдей. Бұл Еуропаға тән ең ауыр немесе ең ауыр құстардың бірі, оның ең жақын бәсекелесі – үнсіз аққу (Cygnus olor), орташа салмағы шамамен 10-14 кг, одан кейін кірпіш құс (Aegypius monachus) (оның орташа салмағы белгісіз) және күздеу аққуы (Cygnus cygnus), орташа салмағы шамамен 10 кг, сондай-ақ үлкен ақ пеликан. Осы бес түр Азиядағы ең үлкен ұшатын құстардың қатарында болып саналады, Гималай бүркітімен (Gyps himalayensis) бірге. Сырт көрінісінде ұқсас үлкен ақ пеликанның мөлшері көбінесе далматин пеликанымен сәйкес келеді, бірақ жыныстық диморфизм жоғары: аналық үлкен ақ пеликан аналық далматин пеликанынан айтарлықтай кішірек болуы мүмкін, ал екі түрдің аталықтары шамамен бірдей мөлшерде және салмақта болады. Жасы жетпеген құстар сұр түсті және жас ақ пеликанның бетіндегі қызғылт түсті дақтары болмайды. Далматин пеликанының маңдайындағы қауырсындары мүңкісінің үстінде "W" пішінді бейне жасауы мүмкін. Стандартты өлшемдерге сәйкес, үлкен ақ пеликанмен салыстырғанда, далматин пеликанының табан сүйегі сәл қысқа, шамамен 0.6 метр, бірақ оның құйрығы мен қанат шегінің ұзындығы айтарлықтай үлкен, сәйкесінше 0.8-1 метр және 0.6 метрден асады. Далматин пеликаны ұшқанда, басқа пеликандардан айырмашылығы, қанаттары қара ұштарымен қатты сұр-ақ түсті болады. Ол Еуропада тамақтана алу мүмкіндігіне байланысты кеңінен таралған, батыс құстарының көпшілігі қыста Жерорта теңізі аймағында қалады. Дунай дельтасында далматин пеликандары наурыз айында келіп, тамыз айының соңында кетеді. Азияда олар көбірек көшіп-қонады, Ресейде көбейетін құстардың көпшілігі қысқы уақытта Таяу Шығыстың орталық бөлігіне, негізінен Иран аймағына, Үндістан субконтинентіне, Шри-Ланкадан Непалға және Үндістанның орталық бөлігіне ұшып кетеді. Бұл жылы температураға бейімділік соңғы уақыттағы байқаулармен де расталады, себебі қазіргі заманғы климаттық өзгерістерге жауап ретінде ареалдың баяу кеңеюі байқалады. Инкубация кезеңі екі ата-ананың арасында бөліседі және 30-34 күнге созылады. Балапандар жалаңаш дүниеге келеді, бірақ жақын арада ақ түстес қауырсындары өсе бастайды. Бауырлар арасындағы агрессивті мінез-құлық өте сирек кездеседі және көбінесе өлімге әкелмейді. Жастар 6-7 апталық болған кезде пеликандар жиі "топтарға" жиналады. Балапандар шамамен 85 күнде ұшып кетеді және 100-105 күнде тәуелсіз болады. Ұя салудың табыстылығы жергілікті қоршаған ортаның жағдайына байланысты, ұядан шыққан балапандардың 58%-дан 100%-ға дейін ересек жасқа дейін аман қалады. Жыныстық жетілуге үш-төрт жаста жетеді деп есептеледі.
This huge bird is by a slight margin the largest of the pelican species and one of the largest living flying bird species. It measures in length, in weight and in wingspan. Its median weight is around , which makes it perhaps the world's heaviest flying bird species, although the largest individuals among male bustards and swans may be heavier than the largest individual Dalmatian pelican. More recently, six male Dalmatians were found to average and four females , around the same average weight as the great white pelican (Pelecanus onocrotalus) and slightly lighter than mean body masses from other huge birds such as the trumpeter swan (Cygnus buccinator) or Andean condor (Vultur gryphus). Reportedly, adult males weighed a median of per another source. A mean estimated body mass for the Dalmatian pelican of was also published, around the same mass as the aforementioned largest swan and condor. It is either the heaviest or one of the heaviest birds native to Europe, its closest rival in mass being mute swans (Cygnus olor), which weighs on average around , followed closely by the cinereous vulture (Aegypius monachus) (whose average weight is not known) and the whooper swans (Cygnus cygnus), averaging at just shy of , and the great white pelican. These same five species are probably rank as the largest flying birds in Asia as well, alongside the Himalayan vulture (Gyps himalayensis). The somewhat similar looking great white pelican broadly overlaps in size but has greater size sexual dimorphism: female great whites can be noticeably smaller than female Dalmatians but male individuals of the two species are essentially the same size and weight. Immature birds are grey and lack the pink facial patch of immature white pelicans. The loose feathers around the forehead of the Dalmatian pelican can form a W like shape on the face right above the bill. Among standard measurements, compared to the great white pelican, the Dalmatian's tarsus is slightly shorter, at , but its tail and wing chord length are notably larger, at long and , respectively. When the Dalmatian pelican is in flight, unlike other pelicans, its wings are solid grayish white with black tips. It is dispersive in Europe, based on feeding opportunities, with most western birds staying through the winter in the Mediterranean region. In the Danube Delta, Dalmatian pelicans arrive in March and leave by the end of August. It is more actively migratory in Asia, where most of the birds that breed in Russia fly down for the winter to the central Middle East, largely around Iran through to the Indian Subcontinent, from Sri Lanka, Nepal to central India. This preference for warmer temperatures is also supported by movements recorded in recent history, as there are indications of a slow range expansion in response to modern climate changes. Incubation, which is split between both parents, lasts for 30 to 34 days. The chicks are born naked but soon sprout white down feathers. Aggressive behaviors between siblings are very rare and generally non fatal. When the young are 6 to 7 weeks of age, the pelicans frequently gather in "pods". The offspring fledge at around 85 days and become independent at 100 to 105 days old. Nesting success relies on local environmental conditions, with anywhere from 58% to 100% of hatchlings successfully surviving to adulthood. Sexual maturity is thought to be obtained at three or four years of age.
Жыртқыш жануарлар
Дальматин пеликандарының жыртқыштарға шалынғандығына қарамастан, түрдің қауіпті жағдайына байланысты олар туралы мәлімет аз. Ересек құстардың табиғи жаулары жоқ, ал ұялаған орындары көбінесе ұяларды жеуді шектейді, бірақ жұмыртқалары мен балапандарын жейтін ет жейтін сүтқоректілер су деңгейі төмендеген кезде ұяларға жете алады, мысалы, Болгарияда жабайы шошқалардың (Sus scrofa) ұяларды бұзғаны тіркелген. Алтын шакалдар (Canis aureus) да су деңгейі тым төмен болғанда ұяларға кіріп, оларды жояды, сондай-ақ түлкілер, сұр қасқырлар (Canis lupus) және иттер (C. l. familiaris) сияқты басқа да итті тұқымдастардың, тіпті еуразиялық сүлгілердің (Lynx lynx) де ұяларды шабуылдауы мүмкін. Кейбір бүркіттер колонияларда пеликандарға шабуылдауы мүмкін, бірақ бұл әлі расталмаған. Үлкен шағалалар Ресей, Албания және Түркияда Дальматин пеликандарының жұмыртқаларын белсенді түрде жейтін жыртқыштар болып табылады.
Predation on Dalmatian pelicans is relatively poorly known despite the species' threatened status. Adult birds have no natural enemies and the nesting sites often insure limited nest predation, though carnivorous mammals which eat eggs and nestlings can access nests when water levels are low enough for them to cross, as has been recorded with wild boars (Sus scrofa) destroying nests in Bulgaria. Golden jackals (Canis aureus) are also known to access and destroy nests when water levels are too low and the same is possibly true of other canids such as foxes, gray wolves (Canis lupus) and dogs (C. l. familiaris), not to mention other predatory animals such as potentially Eurasian lynxes (Lynx lynx). Some eagles may attack pelicans at colonies, although this is not verified. Large gulls are known to be virulent predators of Dalmatian pelican eggs in Russia, Albania and Turkey.
Мәртебе
Бұл пеликан түрі өзінің таралған ареалында ақ пеликанға қарағанда қатты азайды. Түр деңгейінде 10 000–20 000 пеликан болуы мүмкін. Өмірлік циклының барлық сатысында пайдаланылуына байланысты, бұл түр Монғолиядағы ареалындағы популяциясы 130-дан аспайтын өте сирек кездесетін түр болып саналады.
This species of pelican has declined greatly throughout its range, more so than the white pelican. It is possible that up to 10,000–20,000 pelicans exist at the species level. Due to exploitation at all stages of the life cycle, the species is critically endangered in its Mongolian range, with a total population of fewer than 130 individual birds.