1693 жылғы Ланден шайқасы және Тоғыз жылдық соғыс

Кіріспе

1693 жылғы Тоғыз жылдық соғыстың шайқасы

Ланден шайқасы 1693 жылдың 29 шілдесінде Тоғыз жылдық соғыс кезінде Ланден қаласының жанында, сол кездегі Испаниялық Нидерландыда, қазіргі Бельгия аумағында өтті. Маршал Люксембург басқарған француз армиясы Вильгельм III басқарған одақтас күштерді жеңді. 1693 жылға қарай, соғысқа қатысушылардың барлығы қақтығыстың қаржылық және материалдық шығындарымен күресіп жатты. Франция королі Людовик XIV соғысты тиімді келіссөздер арқылы аяқтауды үміттене отырып, алдымен шабуылға көшу арқылы өзінің жағдайын жақсартуға шешім қабылдады. Сан жағынан жергілікті басымдыққа қол жеткізген Люксембург Ланден маңында орналасқан одақтас армияға шабуыл жасады. Шайқастың көп бөлігі одақтастардың оң жағында болды, француздар одақтастардың қорғанысын үш рет бұзуға тырысты. Одақтастар қаруларын тастауға мәжбүр болғанымен, олардың көп бөлігі жақсы тәртіпте қайырылды, себебі француздар қуғынға шығуға тым шаршаған еді. Француздар одақтастарды шайқас алаңынан ығыстырса да, өткен жылғы Стенкерк шайқасында болғандай, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады және Людовик одақтастарды бейбіт келісімге мәжбүрлейтін шешуші нәтижеге қол жеткізе алмады. Вильгельм жоғалғандарын жылдам толықтырып, 1694 жылы Фландрияда соғыста алғаш рет сандық басымдыққа ие болды.

Өмірбаян

1689 жылы Тоғыз жылдық соғыс басталғаннан бері француздар испандық Нидерландыда көбінесе басымдық сақтап келді, бірақ шешуші жеңіске жете алмады және Ұлы одақтың ыдырауына қол жеткізе алмады. 1693 жылға қарай стратегиялық жағдай одақтастардың пайдасына бұрыла бастады. Алайда, барлық тараптар соғыстың құнымен және Кіші мұз дәуірінен туындаған апатты ашаршылықпен күресіп жатты. Бұл факторлар әскери операцияларды қиындатты, әсіресе 1648 жылы армияның орташа саны 25 000 болса, 1697 жылы 100 000-нан асып кетті, бұл индустрияға дейінгі экономикалар үшін көтере алмайтын деңгей болды. Францияның XIV Людовигі көп майдандағы соғыста жалғыз күресіп, келіссөздер арқылы бейбітшілікке қол жеткізуге ниеттенді, бірақ оған қол жеткізер алдында өзінің жағдайын жақсартуға тырысты. 1693 жылғы науқандық маусым басталғанда Людовик Рейнланд, Фландрия және Каталонияда шабуылға шықты. Германиядағы шабуыл күтпегендей сәтті болған соң, маусымның басында Люксембургке 28 000 әскерімен күш қосып, одақтастардың да солай істеуіне жол бермеуге бұйрық берілді. Оған сондай-ақ Лиеж князь-епископтығының астанасы Лиежді басып алуға бұйрық берілді. Люксембург өзінің далалық әскерін 116 000-ға дейін арттырды, Диңгездік Фландрияның қалаларынан, соның ішінде Дюнкерк пен Ипрден гарнизондарды алып тастады. 9 маусымда ол бірнеше шерулерге кірісіп, Лиеж, Хюи және Шарлеруа қалаларына бірдей қауіп төндірді. Испандық Нидерландының губернаторы Максимилиан Бавариялық барлығына бірдей қарсы тұруға талап етті, бұл одақтастарды күштерін бөлуге мәжбүр етті. Алайда, сандық артықшылығына қарамастан, Люксембург Лиежді қоршауға және одақтастардың негізгі күштерін ұстап тұруға жеткіліксіз болды. Француздық ресурстарды одан әрі тартып алу үшін Вильгельм Фердинанд Виллем Вюртембергтің басшылығымен 15 000 адамды Артуаға жіберді, ал 18 шілдеде соңғысы Доттиньеге жақын Шельда желісін бұзды. Жауап ретінде Люксембург Виллерояға Хюиді басып алуға бұйрық берді, ол 23 шілдеде берілді. Вильгельм Лиеж гарнизонын 17 000-ға дейін арттырды, ал қалған әскерлері оң жақтағы Эликсемнен сол жақтағы Неервинденге дейін жартылай шеңбер пішіндес қорғаныс шебін құрды. Бұл позиция жауап беруге икемділік берді, бірақ үш шақырым қашықтықта орналасқан Кіші Геете өзені маневрлеу қабілетін шектеді. Мүмкіндікті пайдаланып, Люксембург бағытын өзгертті және 30 шақырымдық жедел марштан кейін 28 шілде күні кешкісін Ланденге жетті. Одақтас әскері 70 000-ға қарсы 50 000 санын құрағандықтан, Людовик Вильгельм шайқасқа түспей тұрып Вюртембергпен қосылатынын болжады. Француздардың жақындап келе жатқаны туралы түстен кейін хабарланғанмен, Вильгельм түнде өзеннен өтіп кетуге кеңес берілгеніне қарамастан, өз орнын ұстауға шешім қабылдады. Бұл шешімге себеп болған факторлардың бірі реттелген шегінуді қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз кавалерия болды, ал шайқас алаңының кішігірім болуы Люксембургке оның сандық артықшылығын толыққанды пайдалануына кедергі келтірді. Одақтастар Лаар мен Неервинден аралығында жер қазбаларын асығыс құрылыс жасады, онда олардың 91 ауыр артиллериясының 80 данасы орналастырылды. Жаяу әскерге шабуыл жасауға немесе артиллериялық бомбалауға тиімді болмаса да, олар француздық кавалериясынан қорғаныш берді. Орталықта Неервинден мен Неерланден арасындағы ашық жер нығайтылған, ал орталық сол жақтағы Румсдорп ауылы алдыңғы бекет ретінде сақталды. Сол жақтан Ланден бұрқасына шабуыл жасау қиын болды. Максимилиан одақтастардың оң жағына, Вильгельм орталыққа, ал Генрих II Казимир сол жаққа басшылық етті. Олар әдеттегідей, жаяу әскер алда, кавалерия артында орналастырылды. Люксембург өзінің 28 000 салдатынан тұратын негізгі шабуыл күшін одақтастардың оң жағына шоғырландырды, ал оның орталық және оң жағы Виллерой мен Принц де Конти басшылығымен Вильгельмнің оң жағын нығайтуға жол бермеу үшін бірдей шабуылдар жасады. Румсдорпқа шабуыл жасау үшін күшті жаяу әскер мен драгундар тағайындалды. Бұл құралымда оның орталықтағы француздық желілері одақтас артиллериясы үшін оңтайлы нысана болды.

Since the outbreak of the Nine Years' War in 1689, the French generally held the advantage in the Spanish Netherlands, but failed to achieve a decisive victory or divide the Grand Alliance. By 1693, the strategic situation seemed to be moving in favour of the Allies. However, all sides were now struggling with the cost of the war and catastrophic famine caused by the Little Ice Age. These factors made military operations more problematic, especially due to an increase in the average size of armies from 25,000 in 1648 to over 100,000 by 1697, levels unsustainable for pre industrial economies. Fighting a multi front war on his own, Louis XIV of France was keen to reach a negotiated peace, but sought to improve his position before doing so. When the 1693 campaigning season began, Louis took the offensive in the Rhineland, Flanders and Catalonia. When the attack in Germany proved unexpectedly successful, in early June Luxembourg was ordered to reinforce it with 28,000 of his own troops and prevent the Allies doing the same. He was also ordered to capture Liège, the capital of the Prince Bishopric of Liège. Luxembourg increased his field force to 116,000 by stripping garrisons from towns throughout Maritime Flanders, including Dunkirk and Ypres. On 9 June, he embarked on a series of marches, simultaneously threatening Liège, Huy and Charleroi. Maximilian of Bavaria, Governor of the Spanish Netherlands, insisted on covering all three, forcing the Allies to divide their forces. However, despite his numerical superiority, Luxembourg was not strong enough to besiege Liège and keep the main Allied force at bay. To further stretch French resources, William sent 15,000 men under Ferdinand Willem of Wurttemberg into Artois, and on 18 July, the latter broke through the lines of the Scheldt near Dottignies. In response, Luxembourg ordered Villeroy to take Huy, which surrendered on 23 July. William increased the Liège garrison to 17,000, while his remaining troops established a line running in a rough semicircle from Eliksem on the right, to Neerwinden on the left. This position provided flexibility of response, but their ability to manoeuvre was restricted by the Little Geete River, three kilometres to the rear. Seeing an opportunity, Luxembourg reversed his route, and after a forced march of 30 kilometres, arrived at Landen in the early evening of 28 July. Since the Allied army was outnumbered by 70,000 to 50,000, he assumed William would link up with Würtemberg before risking battle. Although notified of the French approach by mid afternoon, William decided to hold his ground despite being advised to slip across the river at night. Factors behind this decision included lack of cavalry to cover an orderly retreat, while the small battlefield would prevent Luxembourg making full use of his superior numbers. The Allies hastily constructed earthworks running between Laar and Neerwinden, containing 80 of their 91 pieces of heavy artillery. While less effective against infantry attack or artillery bombardment, these provided protection from the superior French cavalry. In the centre, the open ground between Neerwinden and Neerlanden was solidly entrenched, with the village of Rumsdorp on the centre left as an advance post. The left rested on Landen brook and was the hardest to attack. Maximilian commanded the Allied right, with the centre led by William himself, and Henry Casimir II the left. These were drawn up in conventional formation, with the infantry in front and cavalry to the rear. Luxembourg concentrated his main assault force of 28,000 men against the Allied right, while his centre and right under Villeroy and Prince de Conti respectively conducted simultaneous attacks to prevent William reinforcing his right. A strong force of infantry and dragoons was designated to attack Rumsdorp. In this formation his tightly packed French lines in the centre were, however, optimal targets for Allied artillery.

Артиллериялық жекпе-жек және алғашқы француз шабуылдары

Артиллериялық жекпе-жек шамамен сағат 6:00 мен 7:00 аралығында басталған болуы керек. Голландия Республикасының әскері әрқашан өте көп артиллерияға ие болды, ал одақтастардың артиллериялық полктері француздардың полктерінен жақсы жабдықталған еді. Сондықтан жекпе-жек одақтастардың пайдасына бұрылып, француздарға ауыр шығын келтірді. Жалпы 150-ге жуық артиллериялық құрал болғандықтан, бұл өте қарқынды болды. Конде ханзадасына жазған хатында Конти ханзадасы былай деп жазды:

Одақтастардың жаяу әскерінің генералы, Солмс графы, шайқастың осы кезеңінде қаза тапты. Француздар таңғы сағат 8 мен 9 аралығында Лаар мен Неервинденге шабуыл жасады. 28 батальоннан тұратын үш шабуыл тобы ашулы шабуылға көшті; Бервик орталықта Неервинденді басып алды, ал оның сол жағында генерал-лейтенант Рубантель, оң жағында генерал-лейтенант Моншевреуйль оның шабуылын қолдады. Лаар тез басып алынды, бірақ Неервиндендегі француздардың жағдайы нашар болды. Француздар мұнда ауылдың әр бөлігін жеке-жеке басып алуға тиіс болды, ал қорғаушылар үлкен батырлықпен шайқасты. Бервик тек баяу ғана иемделе алды. Осы оқиғалар болып жатқанда, француз кавалериясы Лаарды басып алғаннан кейін Лаар арнасынан өтіп, испан кавалериясына шабуыл жасап, оны жеңіп алды. Бірақ француздар өз кезегінде үлкен шығынмен арнаның арғы жағына қайтарылды. Алайда, бұл шабуыл Лаардың биіктігіндегі ағылшын батареясының артиллериялықтарын бұйрықсыз өз позицияларын тастауға мәжбүр етті. Бервик Неервинденнің шетіне жетті, бірақ Рубантель мен Моншевреуйль оның қасында алға жылжуға тырысқан жоқ, және қорғаушылардың бүйірлеріне бағытталған қатты атысқа тап болғандықтан, ауылдың орталығына қарай бұрылып, ақырында Бервикке шегінді. Бұл олар үшін өлімге алып келеді. Рубантель мен Моншевреуйльдің қанаттарына жасалған Бавария сайлаушысының қарсы шабуылы оларды екеуін де, содан кейін Бервик корпусын да ауылдан шығарып тастады, содан кейін Лаар да қайта басып алынды. Бұл маңызды қарсы шабуыл Вильгельм III жіберген орталықтан келген ағылшын батальондарының көмегімен жүзеге асырылды, ол одақтастардың бастапқы шебін қалпына келтірді. Француздар ауыр шығынға ұшырады, Моншевреуйль қаза тапты, ал Бервик тұтқынға алынды. Неервинден мен Лаарға шабуыл басталғаннан кейін көп ұзамай, француз орталығы одақтастардың бекінілген шебін бұзуға тырысты. Алайда, бұл әрекеттен тез бас тартылды. Француз кавалериясының алдыңғы қатары, элиталық Король үйі, шабуылға шыққандай алға жылжыды, бірақ қатты оқ атысына тап болып, асығыс шегінуге мәжбүр болды. Бір кезде француздар Румсдорп пен Неерланденге де шабуыл жасады. Олар Румсдорпты басып алды, бірақ оның артындағы бекініске жасаған шабуылдары тойтарылды. Ланден арнасының шығысында, жаяу түскен драгундар Неерланденге шабуыл жасап, екі рет еніп, бірақ әр жолы кері қайтарылды. Бұл жердегі шайқас Люксембургтың ниетіне мүлдем қайшы болды. Голландиялық артиллерияшылар қанағатсыз оқтарға ауысып, жүздеген француз әскерін өлтірді. Көшелер өлі-жаралы әскерлермен толып кетті. Вильгельм мен Люксембург екеуі де осы қанатқа асықты. Вильгельм күшейтумен келді, ал Люксембург наразылығын білдіріп, оларды кері шегінуге және Румсдорптың сыртқы қоршауын ұстауға бұйырды. Содан кейін Люксембург өзінің сол қанатына қайтып келді, онда Неервинденге шабуылдан зардап шеккен әскерлер жиналды. Ол бұл қанатты өзінің жалпы резервінен 7000 адаммен қайта ұйымдастырып, нығайтты және Лаар мен Неервинденге екінші шабуыл жасауға бұйрық берді, бұл жолы Конти ханзадасы бастады.

Count Solms, general of the Allied infantry, was mortally wounded in this fase of the battle. Somewhere between 8 and 9 a. m. the French began their attack on Laar and Neerwinden. Three assault columns, consisting of 28 battalions, launched a furious attack; Berwick in the middle stormed Neerwinden, while to his left the Lieutenant General Rubantel and to his right the Lieutenant General De Montchevreuil, supported his attack. Laar was soon captured, but things went less well for the French in Neerwinden. Here the French had to take every part of the village separately and the defenders fought with great bravery. Berwick managed to gain ground only slowly. While this was going on, French cavalry, after conquering Laar, pushed across the Laar Brook and attacked the Spanish cavalry, which it overran. But the French were in turn thrown back across the stream with great losses. This attack, however, caused the gunners of English battery on the heights behind Laar to evacuate their position without receiving orders to do so. Berwick penetrated through to the edge of Neerwinden, but Rubantel and Montchevreuil, were unable to keep advancing on beside him, and, in the face of the great fire directed by the defender at their flanks, deviated more and more towards the centre of the village and finally retreated behind Berwick. This would become fatal to them. A counterattack by the Elector of Bavaria on the flanks of Rubantel and Montchevreuil forced them both out of the village and then Berwick's corps, after which Laar was also recaptured. This important counterattack, carried out with the help of English battalions from the centre sent by William III, restored the original allied lines. The French had suffered very heavy losses, Montchevreuil had been killed and Berwick captured. Shortly after the commencement of the attack on Neerwinden and Laar, the French center made an attempt to breach the fortified line of the Allies. However, this effort was quickly abandoned. The foremost line of the French cavalry, comprising the elite Maison du Roi, advanced as if to storm it, but encountered a formidable gunfire, prompting a hasty retreat. A little later, the French also attacked Rumsdorp and Neerlanden. Rumsdorp was taken by them, but their attack on the entrenched line behind it was repulsed. East of the Landen Brook, dismounted dragoons stormed Neerlanden, penetrated it twice, but were thrown back each time. Here the fight took on a ferocity that was not at all in Luxemburg's intention. The Dutch artillerymen had switched to canister shot and were killing hundreds of French troops. The streets became clogged with piles of corpses and wounded soldiers. Both William and Luxembourg rushed to this wing. William with reinforcments, while Luxembourg expressed his displeasure and ordered that they should fall back and stick to holding the outer fence of Rumsdorp. Luxembourg then returned to his left wing, where the battered troops of the assault on Neerwinden were gathered. He reorganised and reinforced this wing with 7,000 men from his general reserve and ordered a second attack on Laar and Neerwinden, this time led by the Prince de Conti.

Екінші француз шабуылдары

Бұл екінші шабуыл да бірінші шабуылға ұқсас болды. Тағы да Лаар бірінші болып басылды; Неервинденде қорғаушылар тікұшақтар мен қабырғалардың артынан, үйлерден зор батылдық пен табандылықпен шайқасты, бірақ де Контидің ауылдың солтүстік жиегіне баяу енуін тоқтата алмады. Дегенмен, сол жерде қорғаушылар (ішінде ағылшынның Бірінші аяқ сақшылары, шотландық сақшылар және голландтың көк сақшыларының батальоны) үлкен күш жұмсап, өз орнын ұстады. Уильям III тағы да ағылшын батальондарымен шайқасқа араласып, қарсы шабуыл жасады. Оңтүстік-батыс жиегінен басқа, Неервинден ұзақ және қанды шайқастан кейін қайта басылды, сосын Лаар да. 44 француз, мүмкін 33 неміс және ағылшын батальоны, барлығы 30 000 – 40 000 адам, тар кеңістікте және қысқа қашықтықта шайқасқандықтан, екі тарапқа да ауыр шығын келді. Түсқабылға жақындап қалды, ал Люксембург әлі өз мақсатына жете алмады. Оның қолбасшылары, әскердің рухы төмендеп, жаяу әскері көп шығынға ұшырағанын ескере отырып, оған шайқасты тоқтатуға кеңес берді. Бірақ Люксембург басқаша шешім қабылдады. Оның қолында әлі де 20 жаяу әскер батальоны бар еді, оның ішінде француз армиясының элитасы – Король үйінің жеті батальоны, сондай-ақ 30 мыңдық атты әскері әлі де толықтай сақталған.

Үшінші француз шабуылдары мен озық жетістіктері

Люксембург өзінің орталық және сол қанатынан 7000 жаяу әскерін алып, одақтастардың оң жағына үшінші шабуыл жасады. Ол Лаар мен Неервинденге шабуылға жеке басшылық етумен бірге, барлық жаяу әскермен бірден шабуылға түсуге бұйрық берді. Вильям бұл қатерге қарсы тұру үшін қосымша ағылшын бөлімдерін жіберді, бірақ бұл ауылдардың екеуі де қатты шайқастан кейін француз қолына түсіп қалды. Бұған қорғаушылардың оқ-дәрісінің таусылуы себеп болды. Король әскерінің атты әскері дереу Хановер атты әскеріне шабуыл жасады, бірақ Вильям одақтастардың орталығынан жеткізген голланд жаяу әскерінің бірнеше батальондары оларды тоқтатты. Голландтықтар француздар мен швейцариялық гвардияның шабуылына түскен соң шегінуге мәжбүр болды. Бұл Неервинден маңындағы қалған француз әскерлеріне одақтастардың қоршауын бұзуға мүмкіндік берді. Неервинден мен Лаарға шабуыл жасаған Де Фёкьер, Румсдорптан француз жаяу әскеріне одақтастардың көп бөлігі тастап кеткен орталық арқылы өтуді қамтамасыз етуді бұйырды. Содан кейін ол өз атты әскерін одақтастардың қоршауынан тысқары жинады. Осы сәтте голландтық артиллерия атысын тоқтатып, шегінді, мүмкін, қарсылас қолына түспеу үшін. Бұл французтардың өтімділігі шамамен сағат 15:00-де болды, ал бір сағаттан кейін Вильям одақтастарға Геетеден шегінуге бұйрық берді. Осылайша олар көптеген артиллерияларын тастап кетті, оларды орналастырылған жерінен уақытында шығару мүмкін болмады. Осы кезде одақтастардың қатарында 125 эскадрилья болды, ал шайқас 30 000-40 000 атты әскердің үш шаршы километрден де аз аумақта қолма-қол соғысқа айналды. Бұл тез арада артқы күзет шайқасының сипатын алды. Баварияның Максимилиан және оның неміс және испан атты әскері тез жеңіліп, Гете арқылы шегінуге мәжбүр болды. Вильямның жеке басшылығымен голланд және ағылшын атты әскерінің шабуылдары табысты болды. Вильям өзі де бірнеше атты әскер шабуылына жетекшілік етті, дерлік тұтқынға алынар еді, бірақ француз әскерін баяулатып, қуып жететін әскеріне өзеннен өту үшін уақыт берді. Оң жақтанғы шегіну дұрыс болмаса да, Вильям мен Максимилиан қауіпсіз жерге жетті. Хендрик Казимирдің басқаруындағы дания-голландтық сол қанат, қарсылыққа қарамастан, шегінуде жақсы нәтижелер көрсетті. Шегіну кезінде оның әскері Румсдорп пен Аттенховендегі қарсылас жаяу әскерімен ғана емес, сонымен қатар оларды толығымен қоршаған Фёкьердің 125 француз эскадрильясымен де кездесті. Алайда олар француздармен шамамен 7 километрге созылған шайқас арқылы өтіп, Геетеді жақсы тәртіппен кесіп өтті. Румсдорпқа жақын бөлініп қалған бригадалық генерал Франсуа Николас Фагельдің басқаруындағы голланд және дания жаяу әскерінің тағы тоғыз батальоны қатал артқы күзет шайқасын жүргізді, бірақ олар да өзенді жақсы тәртіппен кесіп өтті. Бірнеше жүз одақтас атты әскері Гетеден өтуге тырысып, суға батып кетті, бірақ көпір маңындағы позицияларын ұстаған бірнеше британдық бөлімдердің көмегімен армияның көп бөлігі сағат 17:00-ге дейін өзеннің екінші жағына жетіп, француз атты әскерінің кедергісіз кері шегінуін жалғастырды.

Luxembourg took 7,000 infantry from his centre and left wing for a third attack on the allied right. He ordered an attack with the entire infantry at once, while personally leading the attack on Laar and Neerwinden. William again moved additional English units to meet this threat, but this could not prevent the villages from finally both falling into French hands after very heavy fighting. They were helped in this by the depletion of the defenders' ammunition. The cavalry of the Maison du Roi immediately charged the discouraged Hanoverian cavalry, but were checked by several battalions of Dutch infantry whom William had brought up from the Allied centre. The Dutch were in turn forced to retreat by an attack of the French and Swiss Guards. This gave the other French troops in the vicinity of Neerwinden the opportunity to break through the entrenchments of the Allies. At the same time as the assault on Neerwinden and Laar de Feuquières ordered French infantry from Rumsdorp to secure a passage through the Allied centre, which had been largely deserted. He then brought up his cavalry to form up on the other side of the Allied entrenchments. Around this moment the Dutch artillerymen ceased their fire and retreated. Probably to avoid falling into the hands of the advancing enemy. This French breakthrough happened around 15:00 and an hour later William ordered the Allies to retreat over the Geete. Doing so they abandoned most of their artillery which was entrenched and could not be withdrawn in time. There were by now 125 squadrons behind the allied lines and the battle had dissolved into a hand to hand combat of 30,000 to 40,000 horsemen clashing in a space of less than three square kilometres. This quickly took on the characteristics of a rearguard action. Maximilian of Bavaria and his German and Spanish cavalry were swiftly overwhelmed and forced to retreat across the Gete. The charges of the Dutch and English cavalry, under the personal leadership of William, were more successful. William led a number of cavalry charges himself, was nearly captured, but succeeded in slowing the French down and gained time for his pursued troops to scramble across the river. Although the retreat on the right was carried out in disarray, both William and Maximilian managed to get to safety. The Dano Dutch left wing under Hendrik Casimir fared better in their retreat, despite the strong resistance they faced. During their retreat his troops faced not only the enemy infantry in Rumsdorp and Attenhoven, but also the majority of the 125 French squadrons under Feuquières, which surrounded them from all sides. They however managed to fight their way through the French over a distance of about 7 kilometres and crossed the Geete in good order. Another Nine battalions of Dutch and Danish infantry under brigadier François Nicolas Fagel who were cut off close to Rumsdorp fought a stubborn rearguard action, but also crossed the river in good order. A few hundred allied horsemen had drowned trying to cross the Geete, but, supported by several British units holding positions around the bridge most of the army had reached the other side of the river by 17:00 and continued their retreat, undisturbed by the French cavalry.

Салдары

Әдетте француз генералдары өздерінің жеңістерін егжей-тегжейлі және мақтаумен жариялағанмен, бұл жолы Люксембург патшаға қысқаша хабарлама жіберді. Ландендегі жеңіс, егер ол одақтастардың сол және орталық бөліміне бірдей шабуыл жасауға бұйрық бергенде мүмкін болар еді. Шынында, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Дегенмен, шығынның мөлшері бойынша әртүрлі бағалаулар болды. Француздар 7000-нан 8000-ға дейін адамды жоғалтқанын мәлімдеді, бірақ одақтастар бұл мәлімдемеге күдіспен қарады. Француз офицері Де ла Колони басқаша пікір білдірді және олар 18000-нан 20000-ға дейін адамды жоғалтқанын жазды. Одақтастардың шығыны 8000-нан 18000-ға дейін өлтірілген және жараланғандарды құрады, ал тағы 1500-2000 әскер тұтқынға алынды. 1707 жылы аймаққа келген саяхатшы даланың әлі де өлгендердің сүйектерімен толып жатқанын байқады. Вильгельм Лиежді құтқарып, әскерінің көп бөлігімен қашып құтылғаны үшін күміс медаль жасатты. Бұл, ішінара, 27 маусымдағы Лагос шайқасында француздардың үлкен ағылшын-голландиялық конвойді тоқтатқан және коммерциялық зиян келтіргеніне қарсы насихат болды, бірақ бұл мәлімдемеде де шындық бар еді. Люксембургтің жаяу әскері соншалықты қиын жағдайда болғандықтан, ол Лиежді қоршаудан бас тартуға мәжбүр болды, ал Вюртемберг корпусының оралуы одақтастарға шығындарын бірнеше күн ішінде толықтыруға мүмкіндік берді. Француз армиясында тіпті бүлік шықты, онда толық полктер бүлік көтеріп, төленбеген жалақыларын талап етті. Людовик XIV ақша жіберіп, Люксембургке француз шекарасына қайтуға және әскерлерге тағы бір шайқасқа қатысу қажет емес екеніне сендіруге бұйырды. Осы себептерге байланысты кейбір авторлар бұл шайқас Вильгельм үшін стратегиялық жеңіс болды деп санайды. Вильгельмнің Лиеж мен Маастрихтті шабуылдан құтқара алғаны және Вюртемберг герцогының француз Фландриясындағы шабуылының сәтті аяқталуы 1693 жылғы науқанды жалпы одақтастардың жеңісі ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Дегенмен, 1692 жылы Намурды жоғалту және одан кейін Ландендегі жеңіліс Вильгельм мен Голландияның Ұлы зейнетақысы Антония Хайнсиусқа одақтастардың сандық артықшылығының жоқтығы испандық Нидерландыны тиімді қорғауды қиындататынын көрсетті. Нәтижесінде, ағылшын-голландиялық әскерлер келесі жылдары едәуір өсті, бұл Вильгельм мен одақтас әскерлерге шабуылға өтуге және бастаманы қолға алуға мүмкіндік берді. Люксембургтің жеңісін пайдаланбағаны үшін сынға алғанмен, оның әскерлері шаршаған еді, ал алдыңғы жылдардағы нашар егін оның қарсыластарын қудалауға қажетті аттар мен жүк көліктеріне жемшөп жетіспеушілігіне әкелді. Бұл мәселе соншалықты өзекті болғандықтан, одақтастардың артиллериясын басып алу да бір жақты пайда әкелмеді, өйткені француздардың өздерінің артиллериясын жылжытуға жеткілікті күші болмады. Науқаннан бір нәрсе жасау үшін Людовик Люксембургке стратегиялық маңызы жоқ, бірақ мықты Шарлеруа қаласын қоршауға алуға бұйрық берді. Оның 4000-нан астам испандық гарнизоны бір ай бойы қарсылық көрсетті, бірақ 13 қазан күні күшінің жартысынан астамын жоғалтып, капитуляциялады. Ланден Люксембургтің соңғы шайқасы болды, өйткені ол 1695 жылдың қаңтар айында қайтыс болды, Людовикке ең жақсы генералын жоғалтты.

Whereas usually French generals announced their victories with much detail and praise, this time Luxembourg sent only a summary message to the king. Landen might have been a crushing victory if the simultaneous attacks he ordered on the Allied left and centre had gone as planned. As it was, both sides suffered heavy casualties. However, estimated casualties varied widely. The French themselves claimed to have lost between 7,000 and 8,000 men, which was strongly disputed by the Allies. French officer De la Colonie also came to a different conclusion and wrote that they had lost 18,000 to 20,000 men: Estimates of Allied losses range from 8,000 to 18,000 killed and wounded, with another 1,500 or 2,000 captured. A visitor to the area in 1707 noted the fields were still scattered with the bones of the dead. William had a silver medal struck to celebrate his success in 'saving Liege' and escaping with the bulk of his troops. This was partly propaganda to counter the Battle of Lagos on 27 June, when the French intercepted a large Anglo Dutch convoy and inflicted serious commercial damage, but there was also truth to the claim. Luxembourg's infantry was so battered that he indeed had to refrain from besieging Liège, while the return of Württemberg's corps meant that the Allies were able to replace their losses within days. A mutiny even broke out in the French army in which entire regiments rioted and demanded payment of back pay in threatening fashion. Louis XIV sent money and ordered Luxembourg to return to the French border to reassure the troops that they did not have to fight another battle. For these reasons it has been suggested by some writers that the battle was actually a strategic victory for William. The fact that William was able to save Liège and Maastricht from an attack, and the success of the Duke of Württemberg's raid in French Flanders meant that the 1693 campaign could be seen as overall Allied success. Still, the loss of Namur in 1692 followed by the defeat at Landen was evidence to William and Anthonie Heinsius, the Dutch Grand Pensionary, that the numerical inferiority of the Allies made it difficult to effectively protect the Spanish Netherlands. As a result, the Anglo Dutch armies grew significantly in the following years, allowing William and the Allied army to assume the offensive and gain the initiative. Although Luxembourg has been criticised for failing to exploit his victory, his troops were exhausted, while the poor harvests of previous years meant a lack of forage for the horses and baggage train needed to pursue his opponents. The problem was so acute that capturing the Allied artillery proved a mixed blessing, as the French scarcely had sufficient to move their own. To still make something of the campaign Louis ordered Luxembourg to besiege the strategically unimportant but strong town of Charleroi. Its 4,000 strong Spanish garrison resisted for a month, but surrendered on the 13th of October, having lost more than half of its strength. Landen would be Luxembourg's last battle as he died in January 1695, depriving Louis of his best general.

Мұра

Ирландия бригадасы француз жағында соғысып, ауыр қатысуларға ұшырады; соның ішінде ирландтық якобит батыры Патрик Сарсфилд, Неервинден ауылына шабуыл жасағанда қаза тапты. Лоренс Стерннің 1759 жылғы танымал "Тристрам Шэнди" романында Тоғыз жылдық соғысқа, көбінесе 1695 жылғы Намюрдің екінші қоршауына қатысты әртүрлі сілтемелер бар. Дегенмен, капрал Трим Ланден шайқасын былай сипаттайды:

– Сіздің құрметіңіз Ланден шайқасындағы лагерь мен әскеріміздің толық жеңілісі мен дау-дамалын есіңізде сақтайды, – деді капрал; әркім өз күшімен құтылуға тырысты; егер Уиндхэм, Ламли және Галвей полктері Нейрспекен көпірі арқылы шегінуді қамтамасыз етпегенде, тіпті патша да қашып шығуға шамасы келмес еді. Оған барлық жағынан қысым көрсетілді, сіздің құрметіңіз білесіз.

Осы шайқас кезінде, одақтастардың қатыгез бомбалауына қарамастан, француздардың биіктікке ие болуға деген қатыгез ниетін көріп, Вильгельмтің «О, осы қайратты ұлт!» деп айқайлағаны айтылады.