Кіріспе
Уэйд Хэмптон III (28 наурыз 1818 жыл – 11 сәуір 1902 жыл) – американдық әскери шенеунік және саясаткер, Америка Құрама Штаттарына қарсы көтеріліске қатысып, Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация штатының құрамына кірген. Кейін Оңтүстік Каролина штатының саясаткері болды. Хэмптон бай шаруа отбасында туған. Соғысқа дейін ол АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы ең ірі құл иелерінің бірі және штат заң шығарушысы болған. Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация кавалериясына қосылып, генерал-лейтенант шенін иеленді. АҚШ әскерлері Оңтүстік Каролинадан шыққаннан кейін, Қайта құру дәуірінің соңында Хэмптон «Редемптерлер» тобының мүшесі болды – штаттың ақ үстемдігін қайта орнатуды мақсат еткен оңтүстік ақ тұрғындары. 1812 жылғы соғыстан кейін оның әкесі АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы жерлерге инвестиция жасау арқылы байлық жинады. Әкесі Хэмптон 1812 жылғы соғыста драгун офицері болды және Нью-Орлеан шайқасында генерал Эндрю Джексонның көмекшісі қызметін атқарды. Ол Уэйд Хэмптонның (1754–1835) немересі, Америка Тәуелсіздік соғысында кавалерия подполковнигі, АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі және 1812 жылғы соғыста бригадир генерал болған. Уэйд III-нің әйелінің туысы Джеймс Генри Хаммонд АҚШ Өкілдер палатасына, Оңтүстік Каролина губернаторы болып сайланды және 1850 жылдардың соңында АҚШ Сенатына өтті. Уэйд Хэмптон III бай плантатор отбасында өсіп, жеке білім алды. Оның төрт кіші қарындасы болды. Ол белсенді өмір салған, жылқыға мініп, аң аулаумен шұғылданған, әсіресе отбасының Солтүстік Каролинадағы жазғы демалыс орны – Хай-Хэмптонға баруды ұнатқан. Жастық шағында ол жалғыз өзі орманға аң аулауға шығып, тек пышақпен американдық қара аюларды аулаған. Кейбір деректерде ол 80-ге дейін аю өлтіргені айтылады. 1836 жылы Хэмптон Оңтүстік Каролина колледжін (қазіргі Оңтүстік Каролина университеті) бітірді және заңгер болуға дайындалды, бірақ оны тәжірибе етпеді. Әкесі оған Оңтүстік Каролина мен Миссисипидегі плантацияларды басқаруды тапсырды.
Wade Hampton III (March 28, 1818April 11, 1902) was an American military officer who joined the Confederate States of America in rebellion against the United States of America during the American Civil War. He later had a career as a South Carolina politician. Hampton came from a wealthy planter family. Shortly before the war, he was both one of the largest enslavers in the Southeastern United States and a state legislator. During the American Civil War, he joined the Confederate cavalry, where he was a lieutenant general. At the end of the Reconstruction era, with the withdrawal of U. S. soldiers from South Carolina, Hampton was a member of the Redeemers, White Southerners who campaigned to restore white supremacy in the state. After the War of 1812, his father had built a fortune on land speculation in the southeastern United States. The senior Hampton was an officer of dragoons in the War of 1812 and an aide to General Andrew Jackson at the Battle of New Orleans. The boy was the grandson of Wade Hampton (1754–1835), lieutenant colonel of cavalry in the American War of Independence, member of the U. S. House of Representatives, and brigadier general in the War of 1812. Wade III's uncle by marriage, James Henry Hammond, was elected to the U. S. House of Representatives, Governor of South Carolina and, in the late 1850s, elected to the United States Senate. Wade Hampton III grew up in a wealthy planter family, receiving private instruction. He had four younger sisters. His was an active outdoor life; he rode horses and hunted, especially at his family's North Carolina summer retreat, High Hampton. The youth was known for taking hunting trips alone into the woods, hunting American black bears with only a knife. Some accounts credit him for killing as many as 80 bears. In 1836 Hampton graduated from South Carolina College (now the University of South Carolina) and was trained for the law, although he never practiced. His father assigned certain plantations to him to manage in South Carolina and Mississippi.
Азаматтық соғыс
Азамат соғысы кезінде Хэмптон Конфедерация армиясында қызмет етті, Оңтүстік Каролина Сенатынан депутаттығынан қалып, Оңтүстік Каролина милициясына қарапайым сарбаз ретінде қосылды. Оңтүстік Каролинаның губернаторы Хэмптонға полковник шені беруді талап етті. Оның әскери тәжірибесі болмаса да, плантацияларды басқарған және штаттық билікте қызмет еткен жылдары көшбасшылық қасиеттерінің белгісі ретінде қарастырылды. Солтүстіктегі полктердегідей, байлар әлеуметтік жағдайына байланысты офицерлік шенге ие болып, әскери бөлімдерді қаржыландыруға міндетті болды. Хэмптон "Хэмптон легионы" деп аталған бөлімді ұйымдастырып, ішінара қаржыландырды, ол алты жаяу әскер ротасы, төрт атты әскер ротасы және бір артиллериялық батареядан тұрды. Ол бөлімнің барлық қару-жарағына ақша төледі. Хэмптон – батыл, ержүрек және шебер атты әскер. Әскери тәжірибесі жоқ офицерлердің арасында ол генерал-лейтенант шеніне жеткен үш адамның бірі болды, ал қалғандары – Натан Бедфорд Форрест және Ричард Тейлор. Хэмптонның алғашқы шайқасы Манассастың бірінші шайқасында болды, онда ол бөлімін шешуші сәтте орналастырып, Бак Хиллден шегінетін Конфедерацияның қатарын нығайтты, соның арқасында Томас Джексон бригадасы шайқас алаңына жетіп, қорғанысқа тұруға мүмкіндік алды. Хэмптонның маңдайына АҚШ артиллериясының позициясына шабуыл жасағанда оқ тиді. Бұл соғыста алған бес жарақатының біріншісі болды. 1861-62 жылдардың қысында Хэмптон легионы Густав В. Смит қолбасшылығына берілді. Смит дивизиясы Джозеф Джонстонның Солтүстік Вирджиния армиясының қалған бөлігімен бірге Вирджиния түбегінен төмен қарай Йорктаун қоршауына (1862) көмектесу үшін жүрді, Джонстон Ричмондқа қайтып келгенге дейін. 1862 жылдың 23 мамырында Хэмптон бригадир-генерал шеніне көтерілді. 1862 жылдың 31 мамырында Жеті сосна шайқасында ол аяғынан ауыр жарақат алды, бірақ әлі де атыс астында болғанда, аяғына емдеу жасалған кезде аттан түспеді. Хэмптон Жеті күндік шайқастың соңында Стоунволл Джексонның жаяу әскер бригадасын басқаруға уақытында оралды, бірақ бригада айқын қатыспады. Жарым аралдағы науқаннан кейін генерал Роберт Ли өзінің атты әскерлерін Джей.Э.Б. Стюарттың басқаруындағы дивизия ретінде қайта ұйымдастырды, ол Хэмптонды екі атты әскер бригадасының бірін басқаруға өзінің аға бағыныстысы ретінде таңдады. Хэмптон бригадасы Ричмондта Макклелланның жарым аралдан кететінін бақылау үшін қалдырылды, ал армияның қалған бөлігі Солтүстік Вирджиния науқанына қатысты. Осылайша, Хэмптон мен оның әскері Манассастың екінші шайқасын жіберіп алды, бірақ көп ұзамай армияға қайта қосылды, бірақ Шарпсбургте Конфедерацияның сол жақ қанатында болды. Оның бригадасы 1862 жылдың қазан айында Стюарттың Чемберсбург рейдіне қатысуға таңдалды, онда Хэмптон қаланың "әскери губернаторы" болып тағайындалды. 1862 жылдың қысында Хэмптон жаудың тылында атты әскер шабуылдарын жүргізіп, көптеген тұтқындар мен жабдықтарды жойды, соның арқасында генерал Лидің мақтауын алды. 1862 жылдың қарашасында ол Хартвуд пресвитериан шіркеуінде 3-ші Пенсильвания атты әскерінің 137 сарбазын тұтқынға алды. Хэмптон Фредериксбург шайқасында немесе Чанселлорсвилл шайқасында басқа жерлерде рейдтерге қатысқандықтан қатыспады. Брэнди стансасы шайқасында, соғыстың ең ірі, көбінесе атты әскер шайқасында, Хэмптон жеңіл жарақат алды, ал оның інісі Фрэнк қаза тапты. Содан кейін Хэмптон бригадасы Стюарттың Пенсильваниядағы рейдіне қатысты, АҚШ армиясын айналып өтіп, Лимен байланысын жоғалтты. Стюарт пен Хэмптон 1863 жылдың 2 шілдесінде Геттисбург қаласының маңына жетті. Қала сыртында Хэмптонға 200 метр қашықтықта мылтығын сілтеп тұрған АҚШ атты әскері қарсы шықты. Хэмптон сарбазға оқ атар алдынан шабуыл жасады, бірақ басқа сарбаз Хэмптонның басын семсермен кесті. 3 шілдеде Хэмптон Геттисбургтен шығысқа қарай атты әскер шабуылына басшылық етті, АҚШ тылын бұзуға тырысты, бірақ АҚШ атты әскерімен соқтығысты. Ол басының алдына тағы екі семсер соққысын алды, бірақ жамбасына шрапнель тигенше күресін жалғастырды. Полковник Лоренс С. Бейкер жарақаттан кейін Хэмптон бригадасының басқаруын қабылдады. Хэмптон Джон Белл Худпен бірге жедел жәрдемде Вирджинияға қайтарылды. 1863 жылдың 3 тамызында Хэмптон генерал-майор болып тағайындалды және атты әскер дивизиясының басқаруын алды. Геттисбургтен алған жарақаттары баяу жазылып, қарашаға дейін қызметке қайта оралмады. 1864 жылғы Overland науқанында Хэмптонның атты әскері Wilderness шайқасы кезінде Todd's Tavern шайқасында шайқасты. Ол Spotsylvania Court House шайқасында Конфедерация позициясының сол қанатын күзетті, сол кезде J.E.B. Стюарт Yellow Tavern шайқасында қаза тапты. Хэмптон Лидің Ричмондқа қайтарылуын сүйемелдеді, North Anna шайқасында және Haw's Shop шайқасында шайқасты, содан кейін Ли армиясынан Philip Sheridan атты әскері Вирджиния штатының орталық аймағындағы теміржолды жойған кезде алынбады. Ол Trevilian Station шайқасында жеңіске жетіп, өзін тағы да көрсетті, соғыстағы ең ірі атты әскер шайқасы. Ричмондқа оралғаннан кейін ол Nance's Shop шайқасында шайқасты және 1864 жылдың 11 тамызында атты әскер корпусының басқаруын алды. Соғыстың соңына дейін Хэмптон ешқандай атты әскер шайқасында жеңілмеді. Қыркүйек айында Хэмптон "Beefsteak Raid" деп белгілі болған шабуылды жүргізді, онда оның әскері жау тылында 2400-ден астам мал мен 300-ден астам тұтқындарды ұстады. 1864 жылдың қазан айында, Вирджиния штатының Петерсбург қаласының жанында Хэмптон өзінің ұлы, Т. Престон Хэмптонды, оның көмекшілерінің бірі болған лейтенантты, хабарлама жеткізу үшін жіберді. Бірден кейін Хэмптон мен оның екінші ұлы, Wade IV, сол бағытта аттанды. 200 метрдей жол жүрген соң, олар Престонның жерде жатқанын көрді, ол қаза тапқан және көп ұзамай қайтыс болды. Жас Wade аттан түскенде, оны да оқтап жарақаттады, бірақ ол аман қалды. Ли армиясы Петерсбург қоршауында қоршалып қалғанда, 1865 жылдың қаңтарында Хэмптон Оңтүстік Каролинаға сарбаздарды жинау үшін оралды. 1865 жылдың 14 ақпанында ол генерал-лейтенант шеніне көтерілді, бірақ ақырында АҚШ-қа генерал Joseph E. Johnston армиясымен бірге Bennett Place-те (Солтүстік Каролина штатының Durham қаласы) бас иді. Хэмптон бас игісі келмеді және Bennett Farm-да АҚШ бригадалық генералы Judson Kilpatrick (көбінесе "Kill Cavalry" деп аталды)пен жеке төбелес жасауға жақын болды.
Соғыстан кейінгі жылдар
Генерал-лейтенант Джубал А. Эрли Хэмптон Конфедерацияның жоғалған ісі қозғалысының жақтаушысы болды. Ол Конфедерацияның жеңілісін ақтауға тырысты және соғысқа дейінгі бай өмірінен айырылғанына қайғырды. Ол Американың оңтүстігіндегі құлдықтың жақсы болғанына және афроамерикандықтардың ақ нәсілділерден кем сапалы екеніне сенді. Хэмптон АҚШ үкіметінің Оңтүстік Каролинаны басып алу кезінде түрлі терілі әскерлерді пайдалануына наразылық білдірді. 1865 жылы оған губернаторлыққа үміткерлік ұсынылды, бірақ ол солтүстік штаттардың Азамат соғысынан кейін жақын арада бұрынғы конфедерат генералына күдікпен қарайтынына сенгендіктен бас тартты. Хэмптон сайлауда қолдаушыларын оған дауыс бермеуге шақырып, үгіт жүргізді. 1868 жылы ол Оңтүстік Каролина Демократиялық партиясының орталық комитетінің төрағасы болды. Сол жылы сайлауда радикалды республикашылдар жеңіске жетті. Хэмптон 1876 жылға дейін ашық саяси қызметтен бас тартты. АҚШ үкіметі 1870 және 1871 жылдарғы Кланға қарсы заңдарды күшіне енгізгеннен кейін, ол Кланның азат етілген құлдарға және ақ республикашылдарға қарсы зорлық-зомбылығын тоқтату үшін заңдық қорғаныс қорына ақша жинауға көмектесті. Оның ұйымға тікелей қатысы болмады. 1870 жылы Хэмптон Одақ реформасы науқанында Мэтью Калбрайт Батлерді қолдады. Көп ұзамай ККК-ны (Ку-Клукс-Клан) құрайтын басқа да бүлікші топтар пайда болды. Оңтүстік Каролинада және басқа штаттарда соғыстан кейінгі жылдары өздерін "атқыштар клубы" деп атаған ерлердің тобы құрылып, өздерін-өздері қорғау үшін әрекет етті. 1876 жылы Оңтүстік Каролинада шамамен 20 мың адам атқыштар клубының мүшесі болды. Саяси науқандар күрделене түсті, өйткені ақ нәсілділер қаралардың дауыс беруін тоқтатуға тырысты. 1870-ші жылдардың ортасынан бастап, Оңтүстік Каролинаның көптеген округтерінде "қызыл көйлектер" деп аталатын ақ нәсілші жарымәскери топтар құрылды. Бұл топтар "Демократиялық партияның әскери күші" ретінде әрекет етті. Олар науқан кезінде шерулер өткізіп, республикалық жиналыстарды бұзды және зорлық-зомбылық пен қорқыту арқылы штаттың қара нәсілді халқының дауыс беруін тоқтатуға тырысты. Хэмптон Оңтүстік АҚШ-тағы радикалды республикашылдардың қайта құру саясатына қарсы болды, әсіресе афроамерикандықтарға дауыс беруге және саясатқа қатысуға рұқсат беруіне. Ол 1876 жылы Оңтүстік Каролина саясатына қайта оралып, осы саясатқа қарсы кандидат болды. Демократ Хэмптон республикалық партияның қазіргі губернаторы Дэниел Генри Чемберленмен күресті. 1876 жылғы Оңтүстік Каролина губернаторы сайлауы штат тарихындағы ең қанды сайлау болып есептеледі. "Қызыл көйлектер" қара нәсілді сайлаушылардың дауыс беруін тоқтату үшін барлық округтерде зорлық-зомбылық жасады. "Реконструкцияға қарсы тарихшы кейінірек Оңтүстік Каролинада науқан кезінде 150 қара нәсілді өлтірілгенін есептеді". Хэмптонның жақтастарының арасында "қызыл көйлектер" болғаны анық болса да, Хэмптонның белгілі биографы Род Эндрю "Хэмптонның өзі осы зорлық-зомбылықты қолдағаны немесе ынталандырғанына ешқандай дәлел жоқ" деді. Шындығында, "қызыл көйлектердің" даусыз көшбасшысы Бенджамин Тилман 1890 жылы Хэмптонды Сенаттан қуғызуға ықпал етті. Джон Л. М. Ирби 1890 жылғы сайлауда осы орынды жеңіп алды.
Кейінгі жылдар
1893 жылдан 1897 жылға дейін Хэмптон президент Гровер Кливленд тағайындаған АҚШ теміржол комиссары қызметін атқарды. Ол Оңтүстік Каролина Цинциннати қоғамының мұрагерлік мүшесі болған.
Жеке өмір
1838 жылы Хэмптон Маргарет Престонға (1818–1852) үйленді. Олардың балалары: Уэйд Хэмптон IV (1840–1879), Томас Престон Хэмптон (1843–1864, соғыста қаза тапқан), Сара Бьюкенен Хэмптон (1845–1886), Джон Престон Хэмптон (1846–1847) және Харриет Флад Хэмптон (1848–1853). 1858 жылы Хэмптон III Мэри Синглтон Макдаффиге (1830–1874) үйленді. Олардың балалары: Джордж Макдаффи Хэмптон (1859–1917), Мэри Синглтон "Дэйзи" Хэмптон (1861–1934), Альфред Хэмптон (1863–1942) және Кэтрин Фишер Хэмптон (1867 жылы туып, сол жылы қайтыс болды). 1890 жылы Хэмптонның қызы Каролина, операциялық бөлмеде медбике болып жұмыс істеген, Уильям Холстедке үйленді, ол кейіннен хирургияға қосқан үлесі үшін «американдық хирургияның әкесі» деп аталды. Ол Каролинаның терісін қатал хирургиялық стерилизация химиялық заттарынан қорғау үшін хирургиялық қолғапты ойлап тапты. Уэйд Хэмптон 1902 жылы Колумбияда қайтыс болды. Ол Троица соборының зираттарында жерленді.
In 1890, Hampton's niece Caroline, an operating room nurse, married William Halsted, later known as the "father of American surgery" for his contributions. He had developed the surgical glove to protect Caroline's skin from the harsh surgical sterilization chemicals. Wade Hampton died in Columbia in 1902. He was buried in Trinity Cathedral Churchyard.
Мұра
Оның мүсіндері Оңтүстік Каролина штатының мемлекеттік ғимаратында және АҚШ Капитолийінде орнатылды. Фредерик В. Ракстуллдің аттан түскен мүсіні 1906 жылы Колумбиядағы штаттық Капитолийдің аумағында орнатылды. 2015 жылдың 17 маусымында Чарльстондағы Эмануэль Африкалық Методист Епископ шіркеуінде ақ нәсілшіл Дилан Руф жасаған қырғыннан кейін, АҚШ Капитолийіндегі Конфедерация символдарын, оның ішінде Хэмптон мүсінін алып тастау туралы ұсыныстар айтылды. Конгресс өкілдері мүсіндерді сақтап қалуға дауыс берді. Хэмптонның Азамат соғысындағы көшбасшылығы мен штаттық Реконструкция дәуіріндегі реформалардан «құтқаруы» үшін Бас Ассамблея 1878 жылы Бофорт округінен Хэмптон округін бөліп шығарды. Хэмптон сотының ғимараты, кейіннен Хэмптон деп аталатын, 1879 жылдың 23 желтоқсанында Хэмптон округінің орталық қаласы ретінде құрылды. Оңтүстік Каролина штатындағы көптеген қалалар мен елді мекендер көшелерін оның құрметіне атады. Оңтүстік Каролинадағы кем дегенде сегіз муниципалитетте «Уэйд Хэмптон» (Бэуфорт, Чарльстон, Дункан, Гринвилл, Грир, Хэмптон, Тейлорс және Уолтерборо) деп аталатын көшелер бар, ал штаттың шамамен 47 қаласында «Хэмптон» атымен аталатын көшелер кездеседі. Оңтүстік Каролинадағы екі орта мектептің аты Уэйд Хэмптон орта мектебі: Гринвиллде және Варнвиллде. Хэмптонның білім алған Оңтүстік Каролина университетіндегі жатақхананың біріне оның есімі берілді. 2021 жылдың шілдесінде университет тарихы жөніндегі Президенттік комиссия оның есімін ғимараттан алып тастауды ұсынды. Техас штатының Галвестон аралында салынған Форт-Крокетте Уэйд Хэмптон атымен артиллериялық батарея аталды. Уэйд Хэмптон батареясы төрт жағалаулық артиллериялық батареяның бірі болды және құрамында екі 10 дюймдік зеңбірек болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде генералдың құрметіне аталған SS Уэйд Хэмптон, бостандық кемесі Гренландия жағалауында неміс суасты қайығымен батып кетті. Оңтүстік Каролина штатының Гринвилл округіндегі Гринвилл қаласын Спартанбургке байланыстыратын 29-шы АҚШ тас жолының бөлігі Уэйд Хэмптон бульвары деп аталады. Гринвилл қаласының шығыс жағында, қала шекарасына іргелес орналасқан, оның құрметіне аталған өрт сөндіру ауданы (Уэйд Хэмптон өрт сөндіру бөлімі) бар, оның құрамында Уэйд Хэмптон орта мектебі де бар. Конфедерация ардагерлерінің ұлдары Хэмптонды 1977 жылы құрылған Конфедерацияның Құрмет медалімен марапаттады.
Көркем шығармаларда
Маргарет Митчеллдің «Желмен бірге кеткендер» романында Скарлетт О’Хараның алғашқы күйеуі Чарльз Гамильтон Хэмптон полкінде қызмет етеді. Митчеллдің сөзіне сүйенсек, балаларға әкелерінің командирлерінің есімдерін қою дәстүрге айналғандықтан, Скарлетт пен Чарльздың ұлы Уэйд Хэмптон Гамильтон деп аталады. «Желмен бірге кеткендер» фильмінің нұсқасында Скарлеттке Чарльздың қазасы туралы хабарламаны Хэмптон қол қойып жіберген. Джон Джейкстің «Солтүстік және Оңтүстік» трилогиясында Чарльз Мэн кейіпкері Азамат соғысы бойында Хэмптонның атты әскерімен бірге қызмет етеді. Хэмптон Гарри Тертлдоувтың «Оңтүстік жеңісі» сериясының бірінші романы «Қаншасы қалды» романында шағын рөлде көрінеді. Бұл – Америкада Азамат соғысын оңтүстік жеңген тарихтың баламалы нұсқасы. Кейінірек, сериядағы «Америка империясы: қан мен темір» романында Хэмптонның туған немересі Уэйд Хэмптон V Конфедерация штаттарының президенті болып тағайындалады және өкімет басындағы алғашқы айларында «Бостандық партиясының» белсенді мүшесі тарапынан өлтіріледі. Хэмптон Харпер Лидің «Бар, күзетші қой» кітабының 14-тарауының V бөлімінде еске алынады, онда Жан Луизаның ағасы Джек 1954 жылғы «Браун мен Білім кеңесі» ісі бойынша Жоғарғы соттың шешімінен кейін оның әкесі Аттикустың азаматтар комитетіне қатысты әрекеттерін түсіндіруге тырысады. 2021 жылғы тәуелсіз «Хэмптон легионы» фильмі Америка Азамат соғысы кезінде Хэмптонның әскери қызметі туралы мәліметтер ұсынады.