Кіріспе

Салық реформасы – үкімет тарапынан салықтарды жинау немесе басқару жолын өзгерту процесі. Бұл процесс көбінесе салық әкімшілігін жақсарту немесе экономикалық немесе әлеуметтік пайда табу үшін жүзеге асырылады. Салық реформасына үкімет тарапынан барлық адамға салынатын салық мөлшерін азайту, салық жүйесін прогрессивті немесе регрессивті ету, салық жүйесін қарапайымдастыру және жүйені түсініктірек және жауапкершілігі жоғары ету кіруі мүмкін. Әлем бойынша салық жүйелерін реформалау үшін көптеген ұйымдар құрылды, көбінесе табыс салығын немесе қосылған құн салығын экономикалық тұрғыдан либералды деп есептелетін нәрсеге өзгерту мақсатымен. Басқа реформалар сыртқы факторларды ескеретін салық жүйелерін ұсынады. Мұндай реформалар кейде кірістерді теңгермелі ұстауды көздеседі, мысалы, FairTax кірістерін теңгермелі ұстауда, яғни олар салықтың көбірек немесе азырақ жиналуына әкелмеуі керек. Георгизм жер салығының түрлі формалары сыртқы факторлармен күресуге және өнімділікті арттыруға қабілетті деп санайды.

Австралия

Салық реформасы Австралияның саяси күн тәртібіндегі күннен-күнге маңыздырақ мәселеге айналды. 2011–12 жылдары жалпы ішкі өнімнің 1,9%-ын құраған Орталық және штаттар мен аумақтар үкіметтерінің біріккен жылдық дефициті 2049–50 жылдары ЖІӨ-нің 5,9%-ына жетеді. Австралияда тауарлар мен қызметтер салығы 2000 жылы енгізілгеннен бері масштабты салық реформасы жүргізілген жоқ. Генридің салықтық сараптамасы келесі 10-20 жылда Австралияның салық жүйесін маңызды түрде реформалау үшін 138 сала анықталды. 2013 жылдың шілдесінде PricewaterhouseCoopers халықтың қартаюы және Австралияның кен өндірісінің өсу қарқынының төмендеуі аясында маңызды салық реформасын ұсынды. PricewaterhouseCoopers салық салу деңгейлерінің бәсекеге қабілеттілігін, оның өндіріске тигізетін әсерін және экономикалық бұрмалауды азайту үшін кең негізделген салықтардың маңыздылығын талдау арқылы Австралияның салық жүйесінің тиімділігін арттыруды ұсынды. Мысалы, 115-тен астам салық тауарлар мен қызметтер салығынан кем кіріс әкеледі. Бұл есеп Австралия баспасөзінде кеңінен жарияланды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та салық жинау және басқаруды реформалауға қатысты көптеген қозғалыстар болды. 19 ғасырдың соңында американ экономисі Генри Джордж салық реформасын жүзеге асыру мақсатында жаһандық қозғалысты бастады. Қозғалыстың мақсаты – жер құнына салынатын бірыңғай салықтан басқа барлық салық түрлерін жою болатын. Бұл қозғалыстың салық саясатына тигізген әсері, әлсірегенімен, Австралия, Жаңа Зеландия, Гонконг, Тайвань және Сингапур сияқты әлемнің көптеген елдерінде көрініс береді. АҚШ-та осы салық реформасының түрін ілгерілету жөніндегі жұмыстар Американың Генри Джордж қоры сияқты ұйымдардың қолдауымен жалғасуда. 1986 жылы маңызды салық реформасы – 1986 жылғы Салық реформасы заңы қабылданды. 1990 жылдарда корпоративтік табысқа екі рет салық салу мәселесі бойынша реформа ұсыныстары көтерілді, ал 1992 жылы Ішкі кіріс қызметі (IRS) кең ауқымды есеп жариялады. Буш әкімшілігі кезінде Федералды салық реформасы жөніндегі Президенттің кеңесшілер тобы баламалы ең төменгі салықты жоюды ұсынды. АҚШ-та салық реформасын жүзеге асыру үшін бірнеше ұйым жұмыс істеп жатыр, олардың ішінде – Салық реформасын қолдайтын американдықтар, Әділ салық салуды қолдайтын американдықтар және Мұра салықтарын жеңілдетуді қолдайтын американдықтар (ASSET). АҚШ-та салық жүйесін жеңілдетуге қатысты түрлі ұсыныстар жасалды, соның ішінде FairTax, әртүрлі бірыңғай салық жоспарлары және екі партиялық салық реформасы ұсыныстары бар. 2010 жылы Фарид Закария экономикалық қарсыластары Пол Кругман мен Найл Фергюсон үшін салық реформасы арқылы «үлкен келісімге» қол жеткізуді ұсынды; олардың саяси айырмашылықтарын қарапайым және тікелей Федералдық сату салығын енгізу арқылы жоюға тырысты. Пенсильвания штатының өкілі Чака Фатта «Қарызсыз Америка заңы» деп аталатын H. R. 4646 заң жобасын ұсынды, ол 1% мөлшеріндегі қаржы операцияларына салық салуды және федералды табыс салығын жоюды көздеді. Ол 2004 жылдан бері осыған ұқсас салық реформасын талап ететін заң жобаларын ұсынды, бірақ ешқайсысы комитеттен шыға алмады. Президент Обаманың салық реформасы ұсыныстары оның әкімшілігінің 2013 жылғы АҚШ федералдық бюджетіне және әкімшілік ұсынған корпоративтік және халықаралық салық реформасының аясына енгізілді. 2012 жылдың соңында «АҚШ-тың салықтық құлдырауы» туралы келісімге байланысты бұл ұсыныстардың кейбіреулері маңыздылығын жоғалтса да, бұл саясат салық реформасына орталық-солшыл көзқарас ұстанады. Жалпы, ұсыныстар шекті салық мөлшерлемесін көтеруді, кейбір шекті салық мөлшерлемесін төмендетуді және жоғары табысты адамдар мен корпорациялар үшін салықтық жеңілдіктерді, шегерімдерді, салық кредиттерін немесе басқа да салықтық шығыстарды жабу, жою немесе шектеу арқылы салық базасын кеңейтуді қамтиды. 2017 жылдың желтоқсан айында Сенат 2017 жылғы Салықты қысқарту және жұмыс орындарын құру туралы заңды қабылдады. 2017 жылдың 22 желтоқсанында президент Трамп Палата мен Сенат қабылдаған салық реформасы туралы заңға қол қойды. Бизнес қауымдастығы заң жобасын қолдау үшін белсенді түрде лоббилік жұмыс жүргізді, оның ішінде корпоративтік салықты қысқарту және одан да кең ауқымды реформалар бар еді. Ұлттық бөлшек сауда федерациясы бұл күш-жігерде жетекші рөл атқарды, өйткені бұрын бөлшек саудагерлер корпоративтік салықтың ең жоғары мөлшерлемесін төлеген.

Салықтық таңдау

Салық таңдауы – салық төлеушілердің жеке салықтарының қалай жұмсалатынына көбірек бақылау тепе-теңдігін ұстауы керек деген теория. Егер салық төлеушілер өз салықтарын қай мемлекеттік мекемелерге бағындауды өзі шешсе, мүмкіндік шығындары туралы шешімдер олардың толық емес білімін ескеретін болар еді. Мысалы, салық төлеуші салықтың басым бөлігін мемлекеттік білім беруге бөлсе, денсаулық сақтауға бөлшегі азаяр еді. Жақтастары, салық төлеушілерге өз қалауларын білдіруге мүмкіндік беру, үкіметке салық төлеушілердің шынайы бағалайтын қоғамдық игіліктерін тиімді өндіруге көмектеседі деп санайды.