Су Ши: Сун дәуірінің көрнекті ақыны мен мемлекет қайраткері
Su Shi
Су Ши (1037-1101) – атақты қытай ақыны, мемлекет қайраткері, әдебиетші. Өлеңдері, эсселері, суреттерімен әйгітелген. Сон династиясының маңызды тұлғасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай жазушысы және саясаткері (1037–1101)
Chinese writer and politician (1037–1101)
Су Ши (8 қаңтар 1037 – 24 тамыз 1101), сыйлы аты Цзичжан, өнер аты Дунпо, Сун әулеті кезеңінде өмір сүрген қытай ақыны, эссеші, мемлекет қайраткері, каллиграф, суретші, гастроном және саяхат жазушысы. Сун дәуірінің маңызды тұлғасы, Сун әулеті саясатындағы ірі тұлға, бюрократияда ұзақ мансапқа ие болды, түрлі провинциялық лауазымдарды атқарды және қысқа мерзімге император сарайында жоғары шенді лауазымда қызмет етті. Елге қызмет етуге үлкен үміт артып, Су Шидің саяси мансабы ашық сынынан және радикалдық пен консервативтік күштер арасындағы саяси бәсекелестіктен туған көңілі толықпағандыққа толы болды. Су Ши классикалық қытай әдебиетінің ең көрнекті өкілдерінің бірі саналады, ол өлеңдер, лирика, проза және эсселерден тұратын мол мұра қалдырды. Оның поэзиясы Қытайда, Жапонияда және жақын жерлердегі басқа да аймақтарда ұзақ жылдар бойы танымал болып келді және Артур Уэйли мен Стивен Оуэн сияқты аудармашылардың еңбектері арқылы кейбір ағылшын тілді елдерде де белгілі. Өнер саласында Мюрк Су Шиді "XI ғасырдың ең көрнекті тұлғасы" деп сипаттады. Оның прозалық жазбалары XI ғасырғы Қытайдың саяхат әдебиеті мен темір өнеркәсібін түсінуге үлкен үлес қосты. Оның шығармалары көбінесе ас тақырыбына тоқталып, оның осы салаға зор әсер еткені айтылады. Ханчжоу асханасының танымал тағамдарының бірі – Донгпо шошқа еті оның құрметіне аталған. Су Ши зиялы қауым мен қара халық арасында ерекше құрмет пен сүйіспеншілікке ие, ол өзінің заманының шеңберінен шығып, бүгінгі күнге дейін құрметпен еске алынады. Қазіргі зерттеушілер Чжу және Ван Су Шидің қытай халқының құндылықтары мен сенімдеріне тигізген әсерінің терең екенін атап өтеді, оның мәдени және философиялық ықпалы Менций мен Чжуанцзи сияқты көрнекті философтардың ықпалымен теңестіріледі.
Su Shi (; 8 January 1037 – 24 August 1101), courtesy name Zizhan , art name Dongpo , was a Chinese poet, essayist, stateman, calligrapher, painter, gastronome, and travel writer who lived during the Song dynasty. A major personality of the Song era, Su was an important figure in Song Dynasty politics, he had a lengthy career in bureaucracy, taking various provincial posts and briefly serving as a senior official at the imperial court. Despite his high hopes to serve the country, Su's political career was filled with frustrations due to his out spoken criticism, and he often fell victim to political rivalries between the radical and the conservative forces. Su is widely regarded as one of the most accomplished figures in classical Chinese literature, leaving behind him a prolific collection of poems, lyrics, prose, and essays. His poetry had enduring popularity and influence in China, Japan, and other areas in the near vicinity and is well known in some English speaking countries through translations by Arthur Waley and Stephen Owen, among others. In arts, Su was described by Murck as "the preeminent personality of the eleventh century." His prose writings contributed to the understanding of topics including 11th century China's travel literature and iron industry. His writing frequently touched upon the topic of cuisine, where he is considered to have had a profound influence. Dongpo pork, a prominent dish in Hangzhou cuisine, is named in his honor. Su remains a revered and beloved figure among both intellectuals and the general populace, transcending the boundaries of his era. Contemporary researchers Zhu and Wang have observed that Su's impact on the Chinese people's values and beliefs is profound, asserting that his cultural and philosophical influence rivals that of notable philosophers like Mencius and Zhuangzi.
Ерте өмір және білім
Су Ши Сычуань провинциясындағы Эмей тауының жанындағы Мейшан қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Су Сун және інісі Су Чже екеуі де белгілі ғалымдар болған. Оның аты Ши (軾) – арбаның алдыңғы бөлігіндегі тіреу бағанасын білдіреді. Су Сунның айтуынша, бұл тіреу бағана сырттай қарапайым болғанымен, арба үшін өте маңызды рөл атқарды және ол Су Шиге деген үміттері мен тілектерін білдірді. Су Шидің алғашқы білімі жергілікті ауыл мектебінде даостық дін қызметкерінің жетекшілігімен алынды. 10 жасқа келгенде, оның білімі үйде оқытуға көшті, бастапқыда анасы Ченг ханым, кейін әкесі Су Сун басшылық етті. Он жылдан астам уақыт бойы Су Сун классикалық әдебиет, философия және тарихи мәтіндерді жан-жақты зерттеді, сонымен қатар императорлық емтиханға дайындалып жатқан екі ұлына көмектесті. Су Ши 17 жасында үйленді. Су Ши мен оның кіші інісі Су Чже бала кезінен бері жақын қарым-қатынаста болды.
Su Shi was born in Meishan, near Mount Emei in Sichuan province. His father Su Xun and his younger brother Su Zhe were both renowned scholars. His given name Shi (軾) refers to the crossbar railing at the front of a chariot. Su Xun remarked that the railing, although unassuming, played an essential role in the carriage, carrying his hopes and aspirations for Su Shi. Su Shi's early education was conducted under a Daoist priest at a local village school. When he reached the age of 10, his education transitioned to homeschooling, initially guided by his mother, Lady Cheng, and subsequently by his father, Su Xun. Over the course of more than a decade, Su Xun dedicated himself to comprehensive studies of classical literature, philosophy, and historical texts, while providing coaching to his two adolescent sons as they prepared for the imperial examination. Su Shi married at the age of 17. Su Shi and his younger brother Su Zhe maintained a close relationship since their childhood.
Бастапқы табысы мен атақ-даңқы
1057 жылы 19 жасында Су Ши мен оның ағасы мемлекеттік қызметтегі ең жоғары деңгейдегі емтихандарды тапсырып, жоғары мемлекеттік лауазымға ие болу үшін қажетті джинши дәрежесіне ие болды. Оның осылай жас кезінде қол жеткізген жетістіктері император Ренцунның және одан кейін Судың қамқоршысы болған көрнекті әдебиет қайраткері Уянг Сюның назарын аударды. Уянг бұрыннан-ақ Су Сюньнің әдеби стилін император сарайында бағалап, одан басқа ешкімнің оған ұнамайтынын айтқан. 1057 жылғы джинши емтихандарында Уянг Сю үміткерлерден конфуций классикасы бойынша сұрақтарға жауап беретін кезде күтпеген жерден ежелгі проза стилінде жазуды талап етті. Су ағайындылары үлгілі жауаптары үшін жоғары наградаларға ие болды және, әсіресе Су Шидің 1061 жылғы жарлық емтихандарындағы ерекше табыстарының арқасында, кең танылдыққа қол жеткізді.
In 1057, at the age of 19, Su Shi and his brother both passed the highest level civil service examinations and attained the degree of jinshi, a prerequisite for high government office. His accomplishments at such a young age attracted the attention of Emperor Renzong and leading literary figure Ouyang Xiu, who became Su's patron thereafter. Ouyang had already been known as an admirer of Su Xun, endorsing his literary style at the imperial court and stating that no other pleased him more. When the 1057 jinshi examinations were given, Ouyang Xiu unexpectedly required candidates to write in the ancient prose style when answering questions on the Confucian classics. The Su brothers gained high honors for what were deemed impeccable answers and achieved celebrity status, particularly due to Su Shi's exceptional performance in the subsequent 1061 decree examinations.
Облыстық лауазымдар
1060 жылдан бастап және келесі жиырма жыл бойы Су Ши Қытайдың әртүрлі өңірлерінде түрлі мемлекеттік лауазымдарды атқарды; ең әйгілісі – Ханчжоуда, онда ол Батыс көлі арқылы создырылған, қазірге дейін суди (蘇堤, 'Су жолы') деп аталатын жаяу жол салуға жауапты болды. Ол бұрын Ми префектурасында судья болып қызмет еткен, ол қазіргі Шандоң провинциясының Чжученг ауданында орналасқан. Кейіннен, Сючжоу губернаторы болғанда, 1078 жылы таққа меморандум жазып, Қытайдың темір өнеркәсібінің ірі бөлігі орналасқан Лигуо өнеркәсіптік префектурасындағы нашар экономикалық жағдай мен қарулы көтеріліс қаупі туралы шағымданып, алаңдаушылығын білдірді.
Beginning in 1060 and throughout the following twenty years, Su Shi held a variety of government positions throughout China; most notably in Hangzhou, where he was responsible for constructing a pedestrian causeway across the West Lake that still bears the name sudi (蘇堤, 'Su causeway'). He had served as a magistrate in the Mi Prefecture, which is located in modern day Zhucheng County in Shandong. Later, when he was governor of Xuzhou, he wrote a memorial to the throne in 1078 complaining about the troubling economic conditions and potential for armed rebellion in Liguo Industrial Prefecture, where a large part of the Chinese iron industry was located.
Саяси жер аударылушылар
Су Ши Ван Анши бастаған саяси топпен жиі келіспей жүрді. Су Ши бірде Ван Аншидің реформаларын, әсіресе тұз өнеркәсібіндегі мемлекеттік монополияны сынға алған өлең жазды. Сотта реформашыл топтың үстемдігі, Жаңа саясат тобына Су Шиді саяси қылмыстар үшін қуғынға жіберу мүмкіндігін берді. Пікір қалыптасқанда, Су Ши императорды сынады делінді, бірақ оның поэзиясы Ванның реформаларын сынауға бағытталған еді. Ван Анши Суға қарсы бұл әрекетте ешқандай рөл атқармады, өйткені ол 1076 жылы қоғамдық өмірден зейнеткерлікке шығып, Су Шимен жылы қарым-қатынас орнатқан. Су Ши Донгпо ("Шығыс беткейі") деп аталатын шаруа қожалығында өмір сүрді, одан әдеби псевдонимін алды. Хубэй провинциясына айдалып кеткен кезде ол өзі тұрған аймақты жақсы көріп, оның ең жақсы деп саналатын өлеңдерінің көбі осы кезеңде жазылған. Алайда Су екінші рет (1094–1100) Хуйчжоу мен Данчжоу, Хайнаньға айдалды. > Су Ши 1073–1075 жылдар аралығында Сун сотына қарсы өнегелі және жеккөрушілік сезімдерін білдірген деп қорқып, Сю Шидің поэзиясын соттың алдына ұсынған Чжэцзянның аймақтық инспекторы Шэнь Куо екенін білді. Ли Дин мен Шу Дан кейіннен Су Шиге қарсы сот ісін қозғау үшін осы өлеңдерді пайдаланды, бірақ осы уақытқа дейін Су Ши Шен Куоның өлеңдерді жарыққа шығарудағы әрекеттерін көп ойламады. 1068 жылы, Ванның өлімінен екі жыл өткен соң, Су Ши өзінің ағайындысы Ван Руньчжиге (王閏之, 1048–1093) үйленді, ол одан 11 жас кіші еді. Ван Руньчжи келесі 25 жыл бойы Су Шиді оның биліктегі және саяси жер аударылудағы жоғары-төмендерімен бірге өткізді. Су Ши Руньчжиді үш ұлына бірдей қараған түсіністік әйелі болғаны үшін мақтады (оның үлкені Су Май (苏迈/蘇邁), Ван Фудан туған). Бірде Су Ши өзінің жас ұлына ашуланды, өйткені ол саяси жер аударылу кезінде оның бақытсыздығын түсінбеді. Ван Руньчжи Су Шиді ақымақтық үшін сөгіп, Су Шиді "Жас ұл" (小兒) атты ішкі өлең жазуға итермеледі. Ван Руньчжи 1093 жылы, екі ұлы Су Дай (苏迨/蘇迨) және Су Гуо (苏过/蘇過) туғаннан кейін қырық алты жасында қайтыс болды. Қайғыға батқан Су Ши оның ескерткішіне (祭亡妻同安郡君文) бірге жерленгісі келетінін білдірді. Судың үшінші әйелі Ван Чжаоюн (王朝雲, 1062–1095) бұрынғы Цянтанг Гэйси немесе әнші қыз болған. Су Ханчжоудан Ванды сатып алған кезде Ванның жасы он екіде еді. Чжаоюн Су үйінде оқу мен жазуды үйренді. Су өміріндегі барлық әйелдердің ішінде Чжаоюн ең танымал болды, өйткені ол "ерінің рухани деңгейіне дейін өсуге" тырысты және оны "ең жақсы түсінеді" делінетін. Су Чжаоюнға қартайған шағында жер аударылғанда оған жолдас болғаны үшін, сондай-ақ буддалық және даосистік практика арқылы өлеңшімен бірге өлместік өмірді іздегені үшін алғысын білдірді. Судың досы, қаламгер Қин Гуан "Донпоның кәнизагы Чжаоюнға сыйлық" (贈東坡妾朝雲) атты өлең жазып, оның сұлулығы мен әдемі дауысын мадақтады. Су Ши өзінің бірнеше өлеңдерін Чжаоюнға арнады, соның ішінде "Оңтүстік әнінің күйіне" (南歌子), "Чжаоюнға арналған өлеңдер" (朝雲詩), "Осталуға шақырған сұлудың күйіне" (殢人嬌·贈朝雲), және "Батыс ағысындағы айдың күйіне" (西江月). Чжаоюн Руньчжидің өлімінен кейін Су Шидің адал серігі болып қалды және 1095 жылы 13 тамызда (紹聖三年七月五日) Хюйчжоу қаласында қайтыс болды. Чжаоюн Су Шиге 1083 жылы 15 қарашада ұл тауып, ол сәби кезінде қайтыс болды. Чжаоюн қайтыс болғаннан кейін Су Ши қайтадан үйленбеді. Су Шидің отбасынан шыққан мемлекеттік қызметкер болғандықтан, ол өзінің қызметіне байланысты жақын адамдарынан жиі алыстады. 1078 жылы Сучжоудың префекті болып қызмет атқарды. Оның сүйікті кіші інісі онымен бірге күз ортасындағы фестивальге қатыса алды, бұл отбасылық уақыттың құндылығы туралы "Күз ортасындағы ай" поэмасын жазды. Ол "Ян асуы" әніне сай айтылуы керек еді. Екіншісі - Су Дай (蘇迨); үшіншісі - Су Гуо (蘇過). 1101 жылы Су Ши қайтыс болғанда, оның кіші інісі Су Чже (蘇轍) оны екінші әйелі Ван Руньцзимен бірге өзінің қалауы бойынша жерледі.
Su Shi was often at odds with the political faction headed by Wang Anshi. Su Shi once wrote a poem criticizing Wang Anshi's reforms, especially the government monopoly imposed on the salt industry. The dominance of the reformist faction at court allowed the New Policy Group greater ability to have Su Shi exiled for political crimes. The claim was that Su Shi was criticizing the emperor, when in fact his poetry was aimed at criticizing Wang's reforms. Wang Anshi played no part in this action against Su, for he had retired from public life in 1076 and established a cordial relationship with Su Shi. Su Shi lived at a farm called Dongpo ('Eastern Slope'), from which he took his literary pseudonym. While banished to Hubei province, he grew fond of the area he lived in; many of the poems considered his best were written in this period. However, Su was banished a second time (1094–1100) to Huizhou and Danzhou, Hainan. > Su Shi was aware that it was Shen Kuo who, as regional inspector of Zhejiang, presented Su Shi's poetry to the court sometime between 1073 and 1075 with concern that it expressed abusive and hateful sentiments against the Song court. It was these poetry pieces that Li Ding and Shu Dan later utilized in order to instigate a law case against Su Shi, although until that point Su Shi did not think much of Shen Kuo's actions in bringing the poetry to light. In 1068, two years after Wang's death, Su Shi married her cousin Wang Runzhi (王閏之, 1048–1093), who was 11 years his junior. Wang Runzhi spent the next 25 years accompanying Su Shi through his ups and downs in officialdom and political exile. Su Shi praised Runzhi for being an understanding wife who treated his three sons equally (his eldest, Su Mai (苏迈/蘇邁), was born by Wang Fu). Once, Su Shi was angry with his young son for not understanding his unhappiness during his political exile. Wang Runzhi chided Su Shi for his silliness, prompting Su Shi to write the domestic poem "Young Son" (小兒). Wang Runzhi died in 1093, at forty six, after bearing two sons, Su Dai (苏迨/蘇迨) and Su Guo (苏过/蘇過). Overwhelmed by grief, Su Shi expressed his wish to be buried with her in her memorial (祭亡妻同安郡君文). Su's third wife, Wang Zhaoyun (王朝雲, 1062–1095) was a former Qiantang Gējì or singing girl. Wang was about twelve when Su bought her at Hangzhou. Zhaoyun learned to read and write at Su's house. Of all the women in Su's life, Zhaoyun was probably the most famous, as she tried to "grow to her husband's spiritual level", and who seems to "understands him best". Su expressed his gratitude to Zhaoyun for her companionship to his exile in his old age, as well as her shared quest with the poet for immortal life via Buddhist and Taoist practice. Su's friend, fellow poet Qin Guan wrote a poem, "A Gift for Dongpo's concubine Zhaoyun" (贈東坡妾朝雲), praising her beauty and lovely voice. Su Shi himself dedicated a number of his poems to Zhaoyun, including "To the Tune of 'Song of the South'"(南歌子), "Verses for Zhaoyun" (朝雲詩), "To the Tune of 'The Beauty Who Asks One To Stay'" (殢人嬌·贈朝雲), and "To the Tune of 'The Moon at Western Stream'" (西江月). Zhaoyun remained a faithful companion to Su Shi after Runzhi's death, and died of illness on 13 August 1095 (紹聖三年七月五日) at Huizhou. Zhaoyun bore Su Shi a son, Su Dun (蘇遁), on 15 November 1083, who died in infancy. After Zhaoyun's death, Su Shi never married again. Being a government official in a family of officials, Su Shi was often separated from his loved ones depending on his posting. In 1078, he was serving as prefect of Suzhou. His beloved younger brother was able to join him for the mid autumn festival, which inspired the poem "Mid Autumn Moon" reflecting on the preciousness of time with family. It was written to be sung to the tune of "Yang Pass." the second, Su Dai (蘇迨); and the third, Su Guo (蘇過). When Su Shi died in 1101, his younger brother Su Zhe (蘇轍) buried him alongside his second wife Wang Runzhi according to his wishes.