Кіріспе
Жан-Поль Сартрдың 1944 жылғы "No Exit" (No Exit, ɥi klo) – Жан-Поль Сартрдың 1944 жылғы экзистенциалистік француз пьесасы. Пьеса алғаш рет 1944 жылғы мамыр айында Théâtre du Vieux Colombier театрында қойылды. Пьеса үш кейіпкердің жұмбақ бөлмеде күтіп тұрғанынан басталады. Бұл – үш қайтыс болған кейіпкердің мәңгілікке бірге қамалып, жазаланатын артық өмірдің бейнесі. Бұл Сартрдың ең әйгілі сөзі "L'enfer, c'est les autres" немесе "Тозақ – басқа адамдар" дегеннің бастауы, бұл Сартрдың сыртқы түрі туралы ойларымен және басқа сананың көзқарасынан өзіңді зат ретінде көруге себеп болатын, тоқтаусыз онтологиялық күрес туралы түсініктерімен байланысты. Ағылшын тіліне аудармалары In Camera, No Way Out, Vicious Circle, Behind Closed Doors және Dead End аттарымен де қойылған. Алғашқы атауы Huis clos ("жабық есік") – бұл жабық есік артындағы жеке пікір-таласты білдіретін in camera (латынша: "жабық бөлмеде") заң терминінің француз тіліндегі баламасы.
No Exit (, ɥi klo) is a 1944 existentialist French play by Jean Paul Sartre. The play was first performed at the Théâtre du Vieux Colombier in May 1944. The play begins with three characters who find themselves waiting in a mysterious room. It is a depiction of the afterlife in which three deceased characters are punished by being locked into a room together for eternity. It is the source of Sartre's especially famous phrase "L'enfer, c'est les autres" or "Hell is other people", a reference to Sartre's ideas about the look and the perpetual ontological struggle of being caused to see oneself as an object from the view of another consciousness. English translations have also been performed under the titles In Camera, No Way Out, Vicious Circle, Behind Closed Doors, and Dead End. The original title, Huis clos ("closed door"), is the French equivalent of the legal term in camera (Latin: "in a chamber"), referring to a private discussion behind closed doors.
Сюжет
Үш күнәһар жандар, Джозеф Гарсин, Инес Серрано және Эстель Риго, тозақтың бір бөлмесіне әкелінеді және бір құпия қызметші оларды ішке қамап қояды. Олар мәңгілікке азаптау құралдарымен жазаланады деп күткен еді, бірақ орнына француз "Екінші Империясы" стилінде безендірілген қарапайым бөлме табады. Басында ешқайсысы өздерінің күнәларының себебін мойындамайды: Гарсин оны ашық бейбітшіл болғандықтан өлтіргенін айтады, ал Эстель қателік болған деп талап етеді. Бірақ Инес ғана олардың барлығы өздеріне жалған айтуын тоқтатып, моральдық қылмыстарын мойындауын талап етеді. Ол олардың бәрі кездейсоқ түрде бірге келгеніне сенбейді және олар бір-бірін азаптау үшін әдейілеп қойылғанын жақын арада түсінеді. Олар бір-біріне азап беруші болмақ. Гарсин олардың бірін-бірі жалғыз қалдырып, үнсіз болуын ұсынады, бірақ Инес өлім жазасы туралы ән айта бастайды, ал Эстель сыртқы түрін тексеру үшін айна табуға тырысады. Инес Эстельді азғыруға тырысып, өзінің "көзіне айна" болуды ұсынады, оның көретін әр нәрсесін айтуға уәде береді, бірақ оны қорқытады. Көп ұзамай Инес Эстельге қызығатыны, Эстель Гарсинге қызығатыны және Гарсин екеуіне де қызығушылық танытпайтыны белгілі болады. Олар пікір келіспей, бір-бірінен не күтуге болатынын білу үшін өздерінің қылмыстарын мойындауға шешім қабылдайды. Гарсин әйеліне опасыздық жасап, оны қорлаған, содан кейін дезертирлік үшін атылған; Инес манипулятивті садист, ол туысының әйелі Флоренцияны олармен бірге тұрып, күйеуін тастап кетуге көндірген. Кейін туысы трамвайдың соққысынан қаза тапқан, ал Флоренс өзін және Инесті ұйықтап жатқанда бөлмені газбен толтырып, тұншықтырып өлтірген. Олардың мойындағандарына қарамастан, олар бір-бірінің жүйкесіне тие береді. Гарсин ақыры құмар Эстельдің оны азғыру әрекеттеріне бойын тапсыра бастайды, бұл Инесті ашуландырады. Гарсин үнемі өз кінәсімен мазаланып, Эстельден соғыс уақытында елінен қашуға тырысқаны үшін өзінің қорқақ еместігін айтуын сұрайды. Ол келіскенде, Инес оған Эстель кез келген еркекпен бірге болу үшін оған қызығушылық танытып жатыр деп мазақтайды. Бұл Гарсиннің кенеттен қашуға тырысуына себеп болады. Ол есікті ашуға бірнеше рет тырысқаннан кейін, ол кенеттен және түсініксіз ашылады, бірақ ол өздігінен кетуге батыл бола алмайды. Басқалары да қалады. Ол Инесті өзінің қорқақ еместігіне сендіре алмайынша құтқарылмайтынын айтады. Ол оның қорқақ екенін байқап, оны мәңгі бақытсыз етуге уәде береді. Гарсин азаптау құралдары немесе дене жазалары емес, "тозақ - басқа адамдар" деген қорытындыға келеді. Эстель Гарсинді азғыруға тырыса береді, бірақ ол Инес қарап тұрғанда махаббат жасай алмайтынын айтады. Ашуға буған Эстель қағаз пышақты алып, Инесті бірнеше рет пышақтап жаралайды. Инес Эстельді бәрінің өліп қалғанын айтып сөкпейді және тіпті осыны дәлелдеу үшін өзін-өзі пышақтап жаралайды. Эстель олардың өліп, мәңгілікке бірге тұтқындалып қалғаны туралы ойға күліп бастағанда, басқалары да Гарсин "Жарайды, сонда, жалғастырайық" деп қорытындылайтынша ұзақ күлуге қосылады.
Кейіпкерлер
Джозеф Гарсин – Риодағы казармаларда тұрып, аты аталмаған соғыста соғысудан бас тартқан журналист. Оның қорқақтығы мен бейсауаттығы оның жас әйелінің өлім жазасына кесілгеннен кейін "қиындықтан" қайтыс болуына себеп болды. Ол әйеліне адалсыздық жасады, тіпті ешқандай қайратсыздық танытпай, бір күні үйіне басқа әйелді алып келді, ал әйелі түні бойы олардың келісімін естігеннен кейін таңертеңгі кофе әкелді. Бастапқыда ол Инезді жек көреді, себебі ол оның әлсіздігін түсінеді, ал Эстельді қалайды, өйткені ол оны еркектей қабылдаса, ол еркек болады деп ойлайды. Алайда, пьесаның соңында ол Инез қорқақтың және зұлымдықтың мәнін түсінетінін, сондықтан оның қолынан ғана кешірім алу мүмкін (егер құтқарылу мүмкін болса). Кейінірек американдық аудармашы Пол Боулз жасаған пьесаның аудармасы мен бейімделуінде Гарсин Винсент Крэдо деп аталды. Инес Серрано – бөлмеге кірген екінші кейіпкер. Лесбиянка пошта қызметкері, ол әйелін күйеуіне қарсы қойды, оның күйеуі туралы көзқарасын бұрмалап, содан кейін оның інісі де болатын адамның өліміне әкелді. Инес пікірдің күшін түсінетін жалғыз кейіпкер болып көрінеді, ол пьеса барысында Эстель мен Гарсиннің өздері және бір-бірі туралы пікірлерін өзгертеді. Ол Гарсин мен Эстель сияқты жасаған зұлымдықтарын ашық айтады. Ол өзінің қатыгез адам екенін ашық мойындайды. Эстель Риго – Эстель жоғары қоғамның әйелі, ол ақша үшін өзінен үлкен адамға үйленді және жас жігітпен махаббатқа түсті. Ол үшін бұл махаббат тек маңызсыз бір оқиға, бірақ оның сүйіктісі оған эмоционалды түрде байланысып, одан бала сүйеді. Ол баланы қонақ үйдің балконынан теңізге лақтырып, суға батырады, бұл оның сүйіктісін өзін-өзі өлтіруге итермелейді. Пьеса бойы ол Гарсинге қол жеткізуге тырысады, өзін еркекке қатысты әйел ретінде анықтауға ұмтылады. Оның күнәлары – алдау және кісі өлтіру (соның салдарынан өзін-өзі өлтіруге итермеледі). Ол "еркектерге" құмарлық танытады, Гарсин де солай болуға тырысады. Валет – Валет әр кейіпкермен бірге бөлмеге кіреді, бірақ оның Гарсинмен ғана нақты диалогы бар. Ол туралы көп нәрсе білмейміз, тек оның ағасы бас парковщик екенін және оның қабақтары жоқ екенін білеміз, бұл Гарсинмен байланысты, себебі Гарсиннің қабақтары атрофияланған.
Сыни қабылдау
Бұл пьеса алғаш сахнаға қойылғанда кеңінен мақтауға ие болды. 1946 жылы Билтмор театрында американдық тұңғыш көрсетілісінде сыншы Старк Янг пьесаны «қазіргі заманғы театрдың керемет құбылысы – бүкіл континентте ойналып үлгерген» деп сипаттады және «Жаңа Республика» журналында «ұнаса да, ұнамаса да көруге тиіс» деп жазды.
Аудио
1946 жылы BBC Алек Гиннесті Гарсин рөлінде, Дональд Плезенсті Валет рөлінде, Бетти Энн Дэвисті Эстель рөлінде және Беатрикс Леманды Инэз рөлінде көрсетті, олардың бәрі Лондон сахнасындағы алғашқы қойылымда ойнаған (төменде қараңыз). Аудармасын Марджери Гербейн мен Джоан Суинстед жасады. Riverside Records 1961 жылы Пол Боулздың аудармасының 2 LP үнтаспасын шығарды (RLP 7004/5), онда Дуглас Уотсон Гарсин/Крадо, Нэнси Уиквайр Инэз және Бетти Филд Эстель рөлінде ойнады. 1968 жылы Caedmon Records Ховард Саклер режиссерлік еткен Пол Боулздың аудармасының 2 LP үнтаспасын шығарды (TRS 327), онда Дональд Плезенс Гарсин/Крадо, Гленда Джексон Инэз және Анна Масси Эстель рөлінде ойнады.
Теледидар
1964 жылы BBC "In Camera" пьесасын, Гарольд Пинтер Гарсин рөлінде ойнаған, "The Wednesday Play" антологиялық сериясының бөлігі ретінде көрсетті. Оны Филип Савилл бейімдеп, режиссерлік еткен. 1985 жылы BBC Фрэнк Хаузер аударған "", Кеннет Айвс режиссерлік еткен, Омар Шариф Гарсин, Жанна Моро Инес, Шери Лунги Эстель және Николас Грейс официант рөлінде ойнаған туындысын көрсетті. 2019 жылы "Mr. Робот" сериалының бір эпизодында, басты кейіпкер Манхэттендегі пәтерде "honeypot" деп аталатын қақпаға түскен кезде, "No Exit" кітабы көрсетілді.
Театр
Пьесаның тұңғыш премьерасы 1944 жылы Парижде, Théâtre du Vieux Colombier театрында өтті. Габи Сильвия Эстель, Тания Балахова (режиссер Раймонд Рулоның бұрынғы әйелі) Инез және Мишель Витольд Гарсин рөлінде ойнады. Бірінші Бродвей сахналық қойылымы Пол Боулз аудармасын пайдаланып, 1946 жылы Билтмор театрында үш апта бойы көрсетілді. Онда Клод Дофин Гарсин, Питер Касс Беллбой, Рут Форд Эстель және Аннабелла Инез рөлінде ойнады. Бұл қойылымды Джон Хьюстон режиссерлік етті. Лондондағы алғашқы сахналық қойылым 1946 жылы "Vicious Circle" атты қойылыммен Arts Theatre Club-та қойылды. Онда Гарсин рөлінде Алек Гиннес, Валет рөлінде Дональд Плесенс, Эстель рөлінде Бетти Энн Дэвис және Инез рөлінде Беатрикс Леманн ойнады. Қойылымды Питер Брук басқарды, ал аудармасын Марджер Гербейн мен Джоан Суинстед жасады. 1953 жылы Лос-Анджелестегі Ebony Showcase Theatre-да қайта қойылғанда Джеймс Эдвардс, Мейди Норман және Хуанита Мур ойнады, режиссері Рой Бадд болды. Роберт Мандан 1956 жылы Theatre East-те Бродвейден тыс қойылымда ойнады. 1967 жылы Рауль Джулияның Гарсин/Крадо рөліндегі қойылымы Бродвейдің Bouwerie Lane Theatre-ында көрсетілді. Ол Джон А. Топаның "Артур Фенвиктің кішкентай жеке әлемі" атты пьесасымен бірге репертуарда ойналды. 2018 жылы Kickstarter арқылы 4558 фунт стерлинг жинағаннан кейін "Сноуден" атты пьесаның бейімделуі Эдинбургтегі Drill Hall және Fringe фестивалінде премьерасы болды.
Опера
Пьеса негізінде композитор Энди Ворес бір актілі камералық опера жазды. Бұл қойылымның әлемдік премьерасы 2008 жылдың 25 сәуірінде Бостон консерваториясының Зак театрында болды. Ворес операсының премьерасы 2009 жылдың қазан айында Чикаго қаласында Chicago Opera Vanguard ұйымымен көрсетілді.
Пародиялар
Жан Ноэль Фенвиктің қазіргі заманғы пародиясы «Talk Show from Hell» 2000 жылы Лос-Анджелестегі Open Fist Theatre-де қойылды. Майк Шур өзінің «Жақсы орын» атты телешоуында, бір шайтан тұрғындары бір-біріне азаптар тудыратын, жаңа типтегі тозақты құруға тырысатын сюжетті, Сартрдың пьесасымен салыстырды.