1920 жылғы Лүшне жиыны: Албан саяси көшбасшыларының құрылтайы

Кіріспе

1920 жылы албандық саяси көшбасшылардың конференциясы

Лушня конгресі, тарихи түрде Мбледха Комбиаре Лушня деген атпен белгіленген, 1920 жылғы 21 қаңтардан 31 қаңтарға дейін Албанияның Лушня қаласында өткен албандық саяси көшбасшылардың конференциясы болды. Оның мақсаты – елдің негізінен итальяндық және екінші дәрежеде француз әскерлерінің әскери бақылауынан, сондай-ақ Италияға жақын Дуррес үкіметінің саяси басшылығынан туындаған мәселелерді шешу еді. Касо Фуганың резиденциясында өткен конгреске Албаниядан, іргелес албан қоныстарынан және албан эмигранттарының колонияларынан 56 делегат қатысты. Ақиф Елбасани конгресс төрағасы, ал Ферид Вокопола хатшы болып сайланды. Конгресс Дуррес үкіметін жарамсыз деп жариялады және Сүлеймен Дельвина басшылығымен жаңа кабинет құрды. Жаңа үкімет Жоғары Кеңес пен Ұлттық Кеңестен тұрды. Конгрестің соңғы шешімі – Тирананы Албанияның жаңа астанасы етіп белгілеу болды. Конгресс қабылдаған шешімдер бірнеше айдан кейін Влора соғысына алып келді, нәтижесінде Италия әскері Албаниядан толықтай шығарылды және 1921 жылы елдің аумақтық тұтастығы толыққанды расталды. Конгресс өткен ғимарат 1970 жылы мұражайға айналды.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Албанияда елдің институттарын қайта құру үшін жаңа саяси және ұйымдастыру процесі басталды. Саяси идеялар 1918 жылғы 25 желтоқсанда Дуррес конгресін ұйымдастырумен және Турхан Паша Перметидің Уақытша үкіметін құрумен аяқталды. «Дуррес үкіметі» деп аталған үкімет 1913 жылғы Лондон шартында белгіленген аумақтың барлығына билігін таратуға қол жеткізе алмады, себебі генерал Пьячентинидің итальяндық әскерлері әлі де Албанияда орналасқан еді. Дегенмен, Албанияның тұтастығын сақтауға мүңкіген Конгресс Италияның қорғауын қабылдауға және тіпті Албания аумағын жоғалтпаса, итальяндық ханзаданы билеуші ретінде қабылдауға дайын екенін білдірді. Париж бейбітшілік конференциясында Албания делегациясы премьер-министр Пьерметиді өкілдік делегация төрағасы лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды, себебі ол Албанияны Италияның мандатына беру идеясын ашық түрде жақтады және Луиджи Бумчини төраға етіп тағайындады. 1919 жылғы 19 шілдеде Грекияның премьер-министрі Элефтериос Венизелос пен Италияның Сыртқы істер министрі Томмазо Титтони Венизелос-Титтони келісімі деп белгілі болған құпия келісімге қол қойды. Ал 1919 жылғы 14 тамызда Албания делегациясы Париж бейбітшілік конференциясында осы келісімге жауап берді. Конференцияда келісім 1915 жылғы сәуірдегі Лондонның құпия шартымен біріктірілді. Бұған қоса, бейбітшілік конференциясының төрағасы Жорж Клеменсоға наразылық нотасы жолданды. 1919 жылғы 20 тамызда Министрлер Мифид Бей Либохова мен Фейзи Бей Ализоти және Албаниядағы Италиялық елшілігінің кеңесшісі маркиз Карло Дураццо итальяндық-албан келісіміне қол қойды. Италия Сазан аралы мен Влораны қоспағанда, Италия басып алған барлық аумақтарға Дуррес үкіметінің билігін кеңейтуге келісті, сонымен қатар осы аймақтардағы Албанияның егемендігін мойындады. Акт сондай-ақ капитан Фортунато Кастольдини Албаниядағы Жоғары комиссар етіп тағайындауға келісім білдірді, ол албандық әкімшілік пен институттарды «ең сезімтал мәселелерде» бақылауға тиіс болды. Бұл шешім елдегі көптеген беделді тұлғалардың наразылығын тудырды, себебі оны Албания мемлекетінің тәуелсіздігін шектеу деп қарастырды. Влорадағы Осман Хаджиу, Аристид Ручи және Бекир Суло Агаллиу сияқты ықпалды тұлғалар үкіметтен Сенат мүшелерін сайлауға рұқсат беруді сұрады, бұл өтінішті 1919 жылғы 15 қазанда үкімет мүшелері қайталады. Алайда, бұл сұраныс орындалмады, нәтижесінде елдегі көтерілістер күшейді. Саяси жағдай 1920 жылғы 14 қаңтарда одан әрі шиеленісті, сол кезде Ұлыбританияның премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж, Францияның премьер-министрі Жорж Клеменсо және Италияның премьер-министрі Франческо Нити, АҚШ өкілі Франк Л. Полк Париждегі бейбітшілік конференциясында болмаған кезде, Албанияны үш көршілес ел арасында бөлуді көздейтін келісімге қол қойды: Грекия оңтүстікте, Черногория солтүстік-батыста және Сербия солтүстік-шығыста. Итальяндықтар, өздерінің мүдделерін қорғау үшін Турхан Паша Перметиді делегация төрағасы етіп тағайындауға жасырын түрде қолдау көрсетті. Бұл делегация әртүрлі қауымдардың, діни және мәдени өкілдерінен құралған, бірақ олардың көпшілігі бай адамдар, жалпы халықтың, әсіресе ұлтшылдардың қолдауына ие болған жоқ. Мұстафа Кружа және басқалардың кейінгі естеліктерінде жазылғандай, бұл ұйымды Ешреф Фрашери басқарды. Екеуі елдегі жағдайды және оны шешу жолдарын талқылады. Ешреф Фрашери Кружаға жағдайды шешу үшін үкіметті екінші конгресс арқылы және итальяндық ықпалдан азат адамдар арқылы өзгерту қажет екенін ұсынды. Ал Кружа бұл үшін уақыт қажет екенін айтты, себебі үкімет Албанияның тағдыры Париж конференциясының қолында болғанда және Орталық Албанияда Эсад Паша Топтани бастаған көтеріліс басталғанда отставкаға кете алмайды, оны үкімет пен КК ұлтшылдары қауіпті деп санайтын еді. Рекшеп Митровицамен, сондай-ақ КК мүшесімен болған екінші кездесуде келісімге қол жеткізілді және құпия хаттамаға қол қойылды, Мұстафа Кружа алдымен көтерілістерді басумен айналысатын болады, содан кейін ұсынысқа сәйкес Кружа қаласында конгресс өткізу жоспарланды және премьер-министр ретінде Решид Акиф Паша, Осман империясының бұрынғы ішкі істер министрі ұсынылды. Мұстафа Кружаның айтуынша, Эссад-пашаның әскерлері басып алған қаласын қайтадан бақылауға алғаннан кейін, Ахмет Зогудан келген хат оған Лушняда жаңа конгресс өтетінін және Зогудың өзі Мат ауданының өкілі ретінде қатысатынын хабарлады. Сейфи Влламасидің сөзіне сәйкес, 1919 жылдың қараша айының соңында «Краху Комбётар» тобы Дуррестегі префект Абдил Йпи үйінде конгрессті ұйымдастыруды жеделдету туралы талқылады. Осы кездесуге қатысқандар: Сотир Печи, Ешреф Фрашери, Фазли Фрашери, Сали Вучитерни, Халим Якова Гостивари, Джевит Лесковику және Сейфи Влламаси. Фазли Фрашери Корча ауданындағы делегаттарды ұйымдастыруы, Сейфи Влламаси Шкодра ауданында, ал Зогу Матта жауапты болады деп шешілді. Басқа ұйымдастырушылар: Акиф Паша Эльбасани, Абди Топтани, Исмаил Ндроки, Осман Мыдерризи, Ферид Вокопола және Мютесим Келличи. Ал Берат ауданынан делегаттарды жіберу үшін Илияс Врионины көндіру үшін Албания жандармериясының командирі Мелек Фрашери жіберілді. Вриони олардың және басқалардың қозғалысқа қосылатынын растады. Дуррес бейбітшілік конференциясындағы үкімет министрлері Мехмет Коница, Михал Туртулли және монсеньор Луиджи Бумчини конгрессті ұйымдастыруды қолдады, сонымен қатар олар Парижде британ консулы Мортон Эденмен кездесті. Шындығында, ол сол кезде өте белсенді болды және жиі «Краху Комбётар» мүшелерімен бірге көрінетін, бірақ британ үкіметі конгрессті қолдай ма, жоқ па екені белгісіз болды. Бұл фактіні Экрем Бей Влора мойындады, ол конгреске қарсы болды. Оның сөзіне сәйкес, Мортон Эден албан ұлтшылдарымен итальяндықтарды қуу және конгресс өткізу мүмкіндігі туралы ашық түрде сөйлескен. Экрем Бей Влора Мортон Эденді өз үйінде қабылдап, саяси жағдайды талқылады, бірақ, оның естеліктерінде айтқанынша, ол саясатқа араласқан жоқ, себебі албандықтар Италияның келісімінсіз конгрессті ұйымдастыра алмайды және Италияның генерал Пьячентини басқаратын көптеген әскерлері Албанияның көп бөлігін бақылап отырғанда осы конгресс өткізіле алмайды деп сенді.

After the end of the First World War in Albania, a new political and organizational process began for the re establishment of the country's institutions. Political ideas were concluded with the organization of the Congress of Durrës on 25 December 1918 and the creation of the Provisional Government of Turhan Pashë Përmeti. The so called Government of Durrës failed to extend its authority all over the territory set by 1913 Treaty of London, as General Piacentini's Italian forces were still present in Albania. However, the Congress anxious to keep Albania intact, expressed willingness to accept Italian protection and even an Italian prince as a ruler so long as it would mean Albania did not lose territory. In the Paris Peace Conference, the delegation of Albania removed Prime Minister Përmeti as chairman of the representative delegation, because he openly presented the idea of placing Albania under the mandate of Italy and appointed Luigj Bumçi as chairman. On 19 July 1919, the secret agreement, later known as Venizelos–Tittoni agreement was signed by then Greek Prime Minister Eleftherios Venizelos and Italian Minister of Foreign Affairs Tommaso Tittoni, with bargains and mutual concessions for the territories of Albania. The Albanian delegation reacted to the agreement on 14 August 1919 at the Paris Peace Conference. At that conference, the agreement was merged with the secret Treaty of London of April 1915. A note of protest was also addressed to the President of the Peace Conference, Georges Clémenceau. On 20 August 1919, an Italian Albanian agreement was signed by Ministers Myfid Bej Libohova and Fejzi Bey Alizoti, and Marquis Carlo Durazzo, who was the Adviser of the Italian Legation in Albania. Italy accepted the extension of the authority of the administration of the Government of Durrës to all the territories occupied by Italy, with the exception of Sazan Island and that of Vlora, recognizing the latter sovereignty over those areas. The act also accepted the appointment as High Commissioner in Albania of Captain Fortunato Castoldi, to oversee the Albanian administration and institutions in "the most sensitive issues". This was not well received by many prominent figures of the country, being considered as a truncation of the independence of the Albanian state. Influential people in Vlora such as Osman Haxhiu, Aristidh Ruҫi and Beqir Sulo Agalliu asked the government to allow the election of the members of the Senate, a request which was repeated on 15 October 1919 by members of the government itself. This never happened, pushing up revolts in almost the entire country. The political situation escalated further on 14 January 1920, when the Prime Minister of United Kingdom David Lloyd George, that of France Georges Clémenceau and Francesco Nitti of Italy, in the absence of the U. S. representative, Frank L. Polk at the Peace Conference in Paris, signed an agreement that provided for the partition of Albania between its three neighboring countries, Greece in the south, Montenegro in the northwest and Serbia in the northeast. The Italians behind the scenes supported Turhan Pasha Përmeti as head of the delegation, knowing that the latter would better protect Italian interests in the conference. This delegation was composed of representatives of different communities, both religious and cultural, but most of them were beys, rich people who did not enjoy the support of the general population, especially the nationalists. This organization according to the later written memoirs of Mustafa Kruja and others was led by Eshref Frashëri. The two manage to meet and discuss the situation in the country and the solution. Eshref Frashëri's proposal to Kruja to deal with the situation was that the government should definitely be changed through a second congress and people free from Italian influence. While Kruja required time for this to happen because the government could not resign when the fate of Albania is in the hands of the Paris Conference and when a revolt had started in central Albania by Essad Pasha Toptani who was considered dangerous by both government and the nationalists of the KK. In a second meeting with Rexhep Mitrovica, also a member of the KK, it was agreed and a secret protocol was signed that Mustafa Kruja himself would first deal with the suppression of the revolts and then it was planned to hold a congress that according to the proposal would be held in the city of Krujë and to be proposed as prime minister Reshid Akif Pasha, former Minister of Interior of the Ottoman Empire. While Mustafa Kruja had just managed to regain control of his city which was occupied by the forces of Essad Pasha, according to him a letter from Ahmet Zogu informed him that a new congress would be held in Lushnja and that Zogu himself would take part as Mat District representative. According to Sejfi Vllamasi, at the end of November 1919, a group of the Krahu Kombëtar discussed at the house of Prefect Abdyl Ypi in Durrës, the acceleration of the organization of the congress. Participants in that meeting were Sotir Peçi, Esheref Frashëri, Fazlli Frashëri, Sali Vuҫiterni, Halim Jakova Gostivari, Xhevit Leskoviku and Sejfi Vllamasi. It was decided that Fazlli Frashëri would organize the delegates in Korçë District, Sejfi Vllamasi in Shkodër District and Zogu in Mat. Other organizing figures were Aqif Pasha Elbasani, Abdi Toptani, Ismail Ndroqi, Osman Myderrizi, Ferid Vokopola and Mytesim Këlliҫi. While to convince Ilias Vrioni that Berat District should also send delegates, was sent to the Commander of the Albanian Gendarmerie Meleq Frashëri. Vrioni confirmed that he and others would join the movement. Supporters for the organization of the congress were also the ministers of the government of Durrës, at the Peace Conference in Paris, Mehmet Konica, Mihal Turtulli and Monsignor Luigj Bumçi, whom were also met in Paris by the British Consul Morton Eden. In fact, the latter was very active at the time and often seen with members of the Krahu Kombëtar but it never became clear whether the British government supported the congress or not. Such a fact is acknowledged by Eqerem Bey Vlora, who was against the congress. According to him, Morton Eden spoke openly with the Albanian nationalists about the possibility of expelling the Italians and holding a congress. Eqerem Bey Vlora, had received Morton Eden in his house and discussed political developments with him, but, as he says in his memoirs, he did not engage in politics, as he did not believe that Albanians could organize the congress without Italy's approval and when numerous Italian forces commanded by his friend General Piacentini controlled almost all of Albania.

Жиналысқа жол бермеу үшін жасалған күш-жігер

Дуррестің үкіметі Лушня конгресін өткізуге бөгет жасау үшін бар күшін салды, себебі конгрестің мақсаты оларды биліктен ығыстыру еді. Бұл әрекеттер ерте басталды, конгреске саботаж жасауға тырысты. Делегаттар Лушняға жиналғанда, 1920 жылдың 15 қаңтарында Дуррес префекті, сонымен қатар конгрестің қолдаушысы және ұйымдастырушысы Абдыл Ипи жағдайды талқылау үшін қалалық мектепке шақырылды. Ол келген сәтте Сұл Мерлика, Салих Гюканың көмегімен оған оқ атып, қаза таптырды. Сұл Мерлика Мұстафа Кружаның туысы, ал Гюка оның жақын серігі еді. Бірақ бұл құлық конгреске кедерес келтірмеді, тіпті көптеген қатысушылар Дюррес қаласында өткен Ипидің жерлеу рәсімінен тікелей конгреске келді. Мұстафаның туған жері және оның ең көп ықпалына ие болған Кружа ауданы да конгреске өз делегаттарын сайлады, олардың бірі қала әкімі Һысни Бербери болды. Мұстафа Кружа бұл жаңалықты естіген соң қалаға келіп, Бербериге бармауға кеңес берді. Бірақ ол келесі күні баруға әрекеттенгенде, Кружа оны тоқтатып, күш қолданып жолын кесті. Бірінші делегаттар 15-20 қаңтар аралығында Лушняға келген кезде конгресті және өкілдерді қорғауды Конгресс қорғанысының басшысы Лазар Бозо Лушня, Дивжаке және Либофше жандармериясының қолбасшылығымен өз міндетіне алды. Олардың қатарына лейтенант Пренг Яку басқаратын Дюмреа жандармериясының тобы, сондай-ақ айналағы аймақтардан келген еріктілер қосылды. Әділет министрі Мифит Либохова Влореге барып, генерал Пьячентиниді Дуррес үкіметі мен Албаниядағы итальяндық бас қолбасшылығының құпия келісіміне сүйене отырып, Лушня конгресіне қарсы әскери шаралар қабылдауға көндіруге тырысты. Пьячентини өзінің әрекеттері Албанияның ішкі істеріне араласу сияқты көрінуінен қорқып, Италияның елдегі беделінің төмендегенін және наразылықтың күшті екенін білді. Сондықтан ол ешкімге хабарламай, шамамен 1200 адамнан тұратын Гирокастер ополчениесіне, негізінен Шкодерден келген католиктерге Лушняға баруға бұйрық берді. Әскерлер Колонжада жиналысты таратуға бұйрықпен орналасты. Бірақ келген соң, итальяндық бұйрыққа күмән келтірген ополчение басшылығы Мелек Фрашеримен байланысқа түсті. Ол оларға конгрестің мақсатын түсіндірді және оларға конгресс Албанияның болашағы үшін шақырылғанын жеткізді. Ополчение конгресс жұмысына араласпайтынын мәлімдеді, бірақ итальяндықтар күшін арттыруы мүмкін деген қорқынышпен шешім қабылдауды жеделдетуді ұсынды. Лушняда болған британдық консул Мортон Иден албандық ополчение конгреске қарсы ниетін түсінгенше алаңдады. Кейіннен белгілі болғандай, ополчение конгресс аяқталғанға дейін қалып қойды.

The government of Durrës did its best to prevent the holding of the Congress of Lushnjë, and there is no way it could be otherwise given that the latter aimed precisely at its dismissal from power. The movements started early with attempts to sabotage it. At a time when delegates were gathering in Lushnjë, on 15 January 1920 the Prefect of Durrës who was also a supporter and organizer of the Congress, Abdyl Ypi, was invited to the city school to discuss the situation. The moment he gets there, Sul Merlika, assisted by Salih Gjuka, shoots at him, leaving him dead. Sul Merlika was the first cousin of Mustafa Kruja while Gjuka was a close associate of his. However, the assassination did not deter the congress at all, so much so that a large part of those who attended went directly from the funeral of Ypi held in the city of Durres. The District of Kruja, the birthplace of Mustafa and where he had the most influence, also elects its delegates for the congress, one of whom was the mayor of the city Hysni Berber. Upon learning this news, Mustafa Kruja leaves for the city and urges Berberi not to go, and while the latter stubbornly leaves the next day, Kruja cuts him off and stops him by force of arms. While the first delegates arrive in Lushnjë between 15–20 January, the protection of the congress and the representatives was taken over by the Congressional Defense Chief Lazar Bozo with the command of the Gendarmerie of Lushnjë, Divjakë, and Libofshë. To their troops were added the command of the Gendarmerie of Dumrea led by Lieutenant Preng Jaku but also other volunteers from the surrounding areas. The Minister of Justice Myfit Libohova went to Vlorë and tried to persuade General Piacentini to take military measures against the Congress of Lushnjë based on the secret agreement which the Government of Durrës had with the Italian General Command in Albania. Piacentini could not risk his actions to appear as interference in the internal affairs of Albania knowing that the situation and dissatisfaction with the Italian presence in the country was at its peak. Thus, without informing the command on anything, he ordered the Gjirokastër militia with about 1200 personnel, mostly Catholics from Shkodër, to leave for Lushnjë. The troops were stationed in Kolonjë with orders to disperse a gathering. But as soon as they arrived, the command of the militia dubious of the Italian orders established contact with Meleq Frashëri. The latter informed about the purposes and assures them that Congress is meeting for the future of Albania. The militia assured that it would not interfere in the activity of the congress but suggested speeding up the decision making with the fear that the Italians would send more forces. The British consul Morton Eden, present in Lushnja, was anxious until the intention of the Albanian militia against the Congress was understood. As proved later, the militia stayed until the end of the Congress.

Шешімдер

Конгресс итальяндық әскердің қолдауымен құрылған Дуррес үкіметіне де алаңдады. Конгресс инициаторы Абдыл Ипиді Дуррес үкіметінің мүшелері өлтіргені айтылды, олар Конгресске қатысқан басқа делегаттарды қорқытып жібергісі келді. Өзінің бірінші отырысында Конгресс бір ауыздан Дуррес үкіметін құлату және оңтүстік Албанияның бір бөлігін бақылаудағы итальяндық күштерге қарсы қарулы қарсылық ұйымдастыру туралы шешім қабылдады. Жоғары кеңеске Луидж Бумчи, Акиф Паша Елбасани, Абди Топтани және Михал Туртулли кірді, олар жаңа албан мемлекетінің басшыларының міндетін атқаратын болды, ал Ұлттық кеңес парламент ретінде жұмыс істейтін еді. Конгресс қабылдаған шешімдер бірнеше айдан кейін Влора соғысына алып келді, нәтижесінде Италия әскері Албаниядан толығымен шығарылды.

Салдары

Лушня конгресі 1912 жылғы 28 қарашада Албания тәуелсіздік жариялағаннан кейін албан саяси лидерлерінің ең маңызды жиыны болды. Жаңа құрылған Албания мемлекетінің аумақтық тұтастығы үшін бұл аса маңызды шара еді. Тирана жаңа астана болып белгіленді және Сүлеймен Дельвина басқаратын жаңа үкімет құрылды.

Мұра

Лушня конгресі – 1912 жылғы 28 қарашада Албания тәуелсіздік жариялағаннан кейін албан саяси лидерлерінің ең маңызды жиыны болды. Жаңа құрылған Албания мемлекетінің аумақтық тұтастығы үшін бұл өте маңызды еді. Басқа державалар, әсіресе итальяндық әскерлер, нақты қауіп төндірді. Конгресте қабылданған шешімдер мемлекеттің болашағына зор әсер етті. Тирана Албанияның жаңа астанасы болды және премьер-министр Сүлеймен Дельвина басшылығымен алғашқы заманауи үкімет құрылды. Конгресс албандықтардың қауіп-қатер кезінде күш біріктіріп, бірлесіп ұйымдаса білуге қабілетті екенін көрсетті, бұл бұрын Лежа лигасы, Призрен лигасы және Тәуелсіздік жариялануы сияқты жағдайларда орын алғандай. Тарихшылар мен азаматтық қоғам оны Ұлттық күн (21 қаңтар) деп жариялауға бірнеше рет әрекеттенді.