Кіріспе

Жасуша ядросының құрамына байланысатын автоантителолар.

Антиядролық антиденелер (АНА, сондай-ақ антиядролық фактор немесе АНФ деп те аталады) – жасуша ядросының құрамына байланысатын автоантителолар. Дұрыс жағдайда иммундық жүйе шетелдік ақуыздарға (антигендерге) қарсы антиденелерді өндіреді, бірақ адам ақуыздарына (автоантигендерге) қарсы емес. Кейбір жағдайларда адам антигендеріне қарсы антиденелер пайда болады. АНА-ның көптеген типтері бар, мысалы, Ro антиденелері, La антиденелері, Sm антиденелері, nRNP антиденелері, Scl 70 антиденелері, dsDNA антиденелері, антигистон антиденелері, ядролық тесік кешендеріне қарсы антиденелер, антицентромерлік антиденелер және anti sp100 антиденелері. Бұл антиденелердің әрбір типі ядро ішіндегі әртүрлі ақуыздарға немесе ақуыздық кешендерге байланысады. Олар аутоиммунитет, қатерлі ісік және инфекция сияқты көптеген ауруларда кездеседі, антиденелердің таралуы аурудың түріне байланысты өзгереді. Бұл АНА-ны жүйелік қызыл жегі, Шёгрен синдромы, склеродермия, аралас дәнекер тіні ауруы, полимиозит, дерматомиозит, аутоиммундық гепатит және дәрілік заттардың салдарынан туындаған жегі сияқты кейбір аутоиммундық ауруларды диагностикалауда қолдануға мүмкіндік береді. АНА тесті адамның қан сарысуындағы автоантителоларды анықтайды. АНА-ны анықтау және мөлшерлеу үшін қолданылатын ең көп таралған тесттер – жанама иммунофлуоресценция және ферменттік иммуносорбенттік талдау (ELISA). Иммунофлуоресценцияда автоантителолардың деңгейі титр ретінде көрсетіледі. Бұл – автоантителолар әлі де анықтамалы болатын сарысудың ең жоғары сұйылтылуы. 1:160 немесе одан жоғары титрлер клиникалық маңызды деп есептеледі. 1:160-тан төмен титрлер сау адамдардың 20%-ға дейін, әсіресе егде жастағы адамдардың арасында кездеседі. 1:160 немесе одан жоғары титрлер аутоиммундық аурулармен байланысты болғанымен, сау адамдардың 5%-інде де кездеседі. Автоантителоларды тексеру аутоиммундық ауруларды диагностикалауда және аурудың прогрессиясын болжауда маңызды. Егер диагнозды растайтын басқа клиникалық немесе зертханалық деректер болмаса, оң АНА тестісі көбінесе пайдалы болмайды.

Иммунитет және аутоиммунитет

Адам ағзасы патогендерге қарсы көптеген қорғаныс механизмдеріне ие, олардың бірі – гуморальдық иммунитет. Бұл қорғаныс механизмі иммундық стимулға жауап ретінде антиденелерді (ірі гликопротеиндерді) өндіреді. Бұл процеске иммундық жүйенің көптеген жасушалары қатысады, оның ішінде лимфоциттер (Т жасушалары және В жасушалары) мен антигенді ұсынатын жасушалар. Бұл жасушалар шетел ақуыздарын (антигендерді) анықтағанда иммундық жауапты үйлестіреді, соның нәтижесінде осы антигендерге байланысатын антиденелер түзіледі. Қалыпты физиологиялық жағдайда адам ақуыздарын (автоантигендерді) танитын лимфоциттер бағдарламаланған жасуша өліміне (апоптозға) ұшырайды немесе белсенділігін жояды. Бұл өзіне-өзі төзімділік лимфоциттердің адам жасушалық антигендеріне қарсы иммундық жауапты қоздырмауы керек екенін білдіреді. Бірақ кейде бұл процесте бұзылыстар орын алып, адам антигендеріне қарсы антиденелер пайда болып, аутоиммундық ауруларға алып келуі мүмкін.

Экстракцияланатын ядролық антигендер

Экстракцияланатын ядролық антигендер (ЭНА) – бастапқыда аутоиммундық аурулары бар адамдардағы антиденелердің нысанасы ретінде анықталған автоантигендер тобы. Олар ЭНА деп аталады, себебі оларды жасуша ядросынан физиологиялық тұз ерітіндісімен (салыстырмалы түрде тұзды сумен) бөліп алуға болады. ЭНА-лар рибонуклеопротеиндер мен гистон емес ақуыздардан тұрады, олар прототипті сарысуды ұсынған донордың атымен (Sm, Ro, La, Jo) немесе антиденелер табылған ауру аясындағы атаулармен (SS A, SS B, Scl 70) аталады.

Ro/SS-A және La/SS-B қарсы

Анти-Ro және анти-La антиденелері, сәйкесінше SS A және SS B деп те аталады, көбінесе экзокринді бездерге әсер ететін аутоиммундық ауру – бастапқы Шёгрен синдромында табылады. Антиденелердің екеуі де Шёгрен синдромының 30–60% жағдайында, anti-Ro антиденелері 50–70% жағдайда, ал anti-La антиденелері 30% тері зардап шегетін жүйке-бұлшық ет қабынуы (SLE) жағдайында кездеседі. Anti-La антиденелері сирек жеке табылады. Anti-La антиденелері жүйке-бұлшық ет қабынуында (SLE) да табылады, бірақ көбінесе Шёгрен синдромы да қатар жүреді. Anti-Ro антиденелері басқа ауруларда да аз жиілікпен кездеседі, оның ішінде аутоиммундық бауыр аурулары, целиакия, аутоиммундық ревматикалық аурулар, туа біткен жүрек люпусы және полимиозит. Жүктілік кезінде anti-Ro антиденелері плацента арқылы өтіп, балаларда жүрек тоқтауын және туа біткен люпусты тудыруы мүмкін. Шёгрен синдромында anti-Ro және anti-La антиденелері аурудың ерте басталуымен, аурудың ұзақтығының артуымен, сілекей безінің үлғаюымен, бездерден тыс жерлердегі аурулармен және лимфоциттердің бездерге енуімен байланысты. Шёгрен синдромындағы антиденелердің пайда болу механизмі толыққанды түсіндірілмеген, бірақ апоптоз (бағдарламаланған жасуша өлімі) және молекулалық мимикрия рөл атқаруы мүмкін. Молекулалық және эпидемиологиялық зерттеулер Sm антиденелері молекулалық мимикрия арқылы шақырылуы мүмкін екенін көрсетеді, себебі ақуыз Эпштейн-Барр вирусының ақуыздарына ұқсас келеді.

NRP-ға қарсы/U1-RNP-ға қарсы

Антиядролық рибонуклеопротеинге (анти-нРНП) қарсы денелер, сондай-ақ анти-U1 RNP антиденелері деп аталады, жүйке-бұлшық ет қабынуының (СЛЭ) 30–40%-ында табылады. Олар көбінесе anti-Sm антиденелерімен бірге кездеседі, бірақ олар басқа да клиникалық көріністермен байланысты болуы мүмкін. Бұл антиденелер СЛЭ-мен қатар, аралас дәнекер тіні ауруларымен да байланысты. Анти-нРНП антиденелері snRNP-ның А және С негізгі бөлімдерін таниды, сондықтан олар негізінен U1 snRNP-ға байланысады. РНП-ға иммундық жауап, ядролық компоненттердің жасушалық мембранада апоптоздық көпіршіктерде пайда болуынан туындауы мүмкін. Молекулалық еліктеме де осы белоктарға антиденелер өндірудің мүмкін механизмі ретінде қарастырылды, себебі U1 RNP полипептидтері мен Эпштейн-Барр вирусының полипептидтері арасында ұқсастық бар.

Анти-Scl-70/анти-топоизомераза I

Anti Scl 70 антиденелері склеродермиямен байланысты. Склеродермияға қатысты антиденелердің сезімталдығы шамамен 34% құрайды, бірақ диффузды тері зақымдануы бар жағдайларда жоғары (40%), ал шектеулі тері зақымдануы бар жағдайларда төмен (10%). Антиденелердің спецификалық қасиеті басқа ревматизмдік ауруларда 98%, ал сау адамдарда 99,6% құрайды. Склеродермиядан басқа, бұл антиденелер жүйке-бұлшық ет қабынуы (СЛБ) бар адамдардың шамамен 5%-ында табылады. Anti Scl 70 антиденелерінің антигендік нысанасы I топоизомеразасы болып табылады.

Анти-Жо-1

Анти-Jo 1 антиденелері көбінесе АНА-мен бірге тексерілсе де, олар цитоплазмалық белок – гистидил tRNA синтетазасына, гистидинмен зарядталған tRNA синтезі үшін қажетті аминоацил tRNA синтетазасына қарсы антиденелер болып табылады.

Анти-дсДНҚ

Қос тізбекті ДНК-ға қарсы (анти-dsDNA) антиденелер жүйкелік қызыл жегі (СЛЭ) ауруымен тығыз байланысты. Олар бұл аурудың өте нақты белгісі болып табылады, кейбір зерттеулерде оның көрсеткіші шамамен 100% құрайды. Сондай-ақ, анти-dsDNA антиденелері жасушалар мембраналық антигендермен байланысқанда жасушалардың ішіне сіңіп, кейін жасуша бетінде пайда болуы мүмкін. Бұл бүйректегі Т-жасушаларының қабыну реакциясын күшейтуі мүмкін. Анти-dsDNA антиденелерінің барлығы бірдей бүйрек қабынуымен (нефрит) байланысты емес екенін және олардың болмаған жағдайда да бұл симптомды тудыруы мүмкін басқа факторлар бар екенін ескеру маңызды. Анти-dsDNA антиденелерінің антигені – қос тізбекті ДНК.

Гистондарға қарсы антиденелер

Антигистондық антителолар дәрілік заттармен шақырылған люпуспен ауыратын адамдардың сарысуында 75-95% және идиопатиялық ЖЖА-ның 75% жағдайында табылады. ЖЖА-дағы анти-dsДНК антителоларынан өзгеше, бұл антителолар комплементті бекітпейді. Олар ең көп дәрілік заттармен шақырылған люпуста кездеседі, бірақ ЖЖА, склеродермия, ревматоидты артрит және дифференциалдық емес жалғастырушы тіндік аурулардың кейбір жағдайларында да кездеседі. Көптеген дәрі-дәрмектер дәрілік заттармен шақырылған люпусты тудыруы мүмкін және олар нуклеосома ішінде әртүрлі антигендік мақсаттарды жасайды, олар көбінесе бірнеше гистон ақуыздарымен және ДНК-мен өзара әрекеттеседі. Прокаинамид дәрілік заттармен шақырылған люпустың гистон H2A және H2B кешеніне қарсы антителолар өндіретін түрін тудырады.

gp210 және p62 қарсы

Гликопротеин 210-ға қарсы (анти-gp210) және нуклеопорин 62-ге қарсы (анти-p62) антиденелер – ядролық мембрананың құрамдас бөліктеріне қарсы антиденелер болып табылады және біріншілік өт циррозында (ПБК) кездеседі. Әрбір антидене ПБК-ның шамамен 25–30%-ында табылады. Екі антидененің де антигендері ядролық мембрананың құрамдас бөліктері болып табылады. gp210 – ядролық қабықшаның ядролық мембранаға бекітуге қатысатын 200 кДа ақуыз. p62 антигені – 60 кДа ядролық тесік кешені.

Антицентримерлік антиденелер

Антицентримерлік антиденелер шектеулі терілік жүйелік склерозбен, сондай-ақ CREST синдромымен, біріншілік өт жолының циррозымен және жақын орналасқан склеродермиямен байланысты. Орталық денешікпен байланысты алты антиген белгілі: CENP A-дан CENP F-қа дейін. CENP A – 17 кДа гистон H3-қа ұқсас ақуыз. CENP B – гетерохроматинның жиналуына қатысатын 80 кДа ДНК байланыстыратын ақуыз. CENP C – кинетохордың құрастырылуына қатысатын 140 кДа ақуыз. CENP D – функциясы белгісіз 50 кДа ақуыз, бірақ хроматин конденсациясына қатысатын тағы бір ақуыз – RCC1-ге гомолог болуы мүмкін. CENP E – кинезин моторлы ақуыздар отбасынан шыққан 312 кДа ақуыз. CENP F – ядролық матрицадан алынған 367 кДа ақуыз, митоз кезінде G2 фазасының соңында кинетохормен байланысады. CENP A, B және C антиденелері ең көп кездеседі (жүйелік склероздың 16–42%-ында) және Рейно синдромы, телангиэктазиялар, өкпе зардап шегуі және жүйелік склероздың ерте басталуымен байланысты.

Анти-sp100

Anti sp100 антиденелері бастапқы өт циррозы (ПБК) ауруының шамамен 20–30% жағдайында табылады. ПБК-сы жоқ адамдардың өте аз бөлігінде ғана кездеседі, сондықтан бұл аурудың өте нақты белгісі болып табылады. Sp100 антигені ядролық денелерде орналасқан; жасуша өсуі мен дифференциациясына қатысуы мүмкін ядродағы ірі ақуыздық кешендер.

ПМ-СКЛ-ға қарсы

Полимиозит/жүйкелік склероз (ПМ/СС) қабаттасқан синдромының 50%-ға дейінде ПМ/СС антиденелері табылады. Қан сарысуында антиденелері бар адамдардың шамамен 80%-ында бұл ауру дамиды. Антиденелердің болуы ПМ/СС қабаттасқан синдромының теріге шектеулі әсер етуімен байланысты. Антиденелердің антигендік нысаналары – ядрошадағы РНК өңдеу экзосома кешенінің құрамдас бөліктері.

DFS70-ке қарсы антителолар

DFS70 антиденелері тікелей иммунофлюоресценцияда тығыз, ұсақ дақты үлгі құрайды және бұл антиденелер сау адамдарда да, түрлі жағдайларда да кездеседі, бірақ жүйелік аутоиммундық аурулармен байланысты емес. Сондықтан, АНА нәтижесі оң болған адамдарда мұндай ауруларды жоққа шығаруға көмектесу үшін оларды қолдануға болады. Көптеген науқастарға жүйелік қызыл жегі (эрифематоз) немесе жіктелмеген дәнекер тіні ауруының диагнозы, көбінесе оң АНА нәтижесіне сүйене отырып қойылады. Егер нақты аутоантителолар табылмаса (мысалы, anti-ENA антиденелері), диагнозды растау үшін DFS70 антиденелерін тексеру ұсынылады. DFS70 антиденелерін анықтау тесттері CE белгісімен сертификатталған. Қазіргі уақытқа дейін FDA мақұлдаған тесттер жоқ.

АНА сынағы

Қандағы АНА-ның болуын скринингтік тест арқылы растауға болады. ANA-ны анықтау үшін көптеген тесттер болғанымен, скрининг үшін ең көп қолданылатын тесттер – жанама иммунофлуоресценция және ферментке байланысты иммуносорбенттік талдау (ELISA). ANA анықталғаннан кейін әртүрлі субтиптері анықталады. Антиденелердің деңгейі қан сарысуындағы еңбектің әр түрлі концентрацияларын анықтау арқылы талданады. ANA тесті 1:40/1:80 титрінде флуоресценция байқалса, оң нәтижелі деп есептеледі. Жоғары титрлер клиникалық маңызға ие, себебі төменгі оң нәтижелер (≤1:160) денсау адамдардың 20%-ға дейін, әсіресе егде жастағы адамдарда кездеседі. Денсау адамдардың шамамен 5%-ында ғана ANA титрі 1:160 немесе одан жоғары болады.

HEp-2

1975 жылға дейін, HEp 2 жасушалары енгізілгенге дейін, жануарлар тіндері иммунофлуоресценция үшін стандартты субстрат ретінде қолданылды. Бастапқыда көмейдің қатерлі ісігінен алынған, бұл жасушалар желісі ластанып, HeLa жасушаларымен алмастырылды және қазір нақты HeLa жасушалары екені анықталды. Олар бұрын қолданылған жануарлар тіндерінен үлкен өлшемдерімен және жасушалардың митозға (бөлінуге) жоғары бейімділігімен артықшылыққа ие. Бұл митозға тән антигендерге, мысалы центромерлік антиденелерге қарсы антиденелерді анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, олар анти-Ro антиденелерін анықтауға да мүмкіндік береді, себебі жасушаларды бекіту үшін ацетон қолданылады (басқа бекіткіштер антигенді жоюы мүмкін). HEp 2 жасушаларында мынадай ядролық боялу үлгілері кездеседі: біртекті, ұсақ дақты, ядролық, ядролық мембраналық, центромерлік, ядролық нүктелі және плеоморфты. Біртекті үлгі конденсацияланған хромосомалар мен интерфазалық хроматиннің боялуы кезінде көрінеді. Бұл үлгі анти-dsДНК антиденелерімен, нуклеосомалық құраушыларға қарсы антиденелермен және антигистондық антиденелермен байланысты. Ұсақ дақты және ірі дақты екі үлгі бар. Ұсақ дақты үлгіде анти-Ro және анти-La антиденелерімен байланысты, боялмаған метафазалық хроматинмен ұсақ ядролық боялу байқалады. Ірі дақты үлгіде U1 RNP және Sm антиденелерінен туындаған ірі түйіршікті ядролық боялу бар. Ядролық үлгі anti Scl 70, anti PM Scl, anti fibrillarin және anti Th/To сияқты көптеген антиденелермен байланысты. Ядролық мембраналық боялу жасуша ядросының айналасында флуоресцентті сақина түрінде көрінеді және anti gp210 және anti p62 антиденелерімен шақырылады. Центромерлік үлгіде интерфазалық және митоздық жасушаларда хромосомалар санына сәйкес келетін бірнеше ядролық нүктелер байқалады. Ядролық нүктелі үлгіде интерфазалық жасушаларда 13-ден 25-ке дейін ядролық нүктелер көрінеді және anti sp100 антиденелерімен шақырылады. Плеоморфты үлгі көбейіп жатқан жасуша ядролық антигеніне қарсы антиденелермен шақырылады. HEp 2 жасушаларынан алынған ANA анықтауда жанама иммунофлуоресценцияның ELISA-дан сәл артық екені көрсетілген.

ELISA-ның

Энзимдік иммуносорбциялық талдау (ELISA) АНА-ны анықтау үшін антигенмен қапталған микротитрлік пластиналарды пайдаланады. Микротитрлік пластинаның әрбір ұясы белгілі бір антиденені анықтау үшін немесе АНА-ны скринингтен өткізу үшін бір антигенмен немесе бірнеше антигенмен қапталады. Антигендер жасушалық экстракттардан немесе рекомбинанттық антигендерден алынады. Қан сарысуы пластинаның ұяларына салынып, инкубацияланады және жуылады. Егер антигенге байланысатын антиденелер болса, олар жуылғаннан кейін де қалады. Содан кейін ферментке (мысалы, аққуекпек пероксидазасы) конъюгацияланған екінші анти-адам антиденесі қосылады. Ферменттік реакция антигенге байланысқан антидене мөлшеріне пропорционалды түрде ерітінді түсінің өзгеруін тудырады. АНА-ны иммунофлуоресценция және әртүрлі ELISA жиынтықтарымен анықтауда маңызды айырмашылықтар бар және олардың арасындағы келісім маргиналды. Клиник нәтижелерді бағалау үшін осы айырмашылықтарды білуі керек. Аутоиммундық қалқанша безі ауруы бар пациенттерде ANA және ДНК-ға қарсы антиденелер анықталған. ANA тестісінің нәтижесі оң болған жағдайда, аутоиммундық қалқанша безі аурулары немесе ревматоидты артритпен ауыратын адамдардың 45%-ға дейін, ал ВИЧ немесе гепатит С жұқтырған адамдардың 15%-ға дейін құрайды. Америкалық Люпус қоры мәліметінше, "жалпы халықтың шамамен 5%-ында ANA оң нәтиже береді. Алайда, ANA оң нәтиже берген адамдардың кем дегенде 95%-ында люпус жоқ. ANA тестісінің оң нәтижесі отбасы мүшелерінде, тіпті оларда люпус белгілері болмаса да, кездесуі мүмкін". 1957 жылы Holborow және авторлар тобы алғашқы рет жанама иммунофлуоресценция арқылы ANA-ны анықтады. Бұл жасуша ядросына әсер ететін процестердің ЖЖА (Жүйелік Жедел Қызыл Жұқпа) ауруына себеп болатынының алғашқы көрсеткіші болды. 1959 жылы ЖЖА-сы бар адамдардың сарысуында ядроның тұзды экстракттерімен тұнбаға түсетін антиденелер бар екені анықталды, олар экстракцияланатын ядролық антигендер (ЭНА) деп аталды. Бұл ЭНА антигендерін және оларға қарсы антиденелерді сипаттауға әкелді. Sm және RNP антиденелері 1966 және 1971 жылдары ашылды. 1970 жылдары Ro/SS-A және La/SS-B антиденелері табылды. Scl 70 антиденесі 1979 жылы склеродермияға тән антидене ретінде белгілі болды, бірақ антигені (топоизомераза I) 1986 жылға дейін сипатталмады. Jo 1 антигені мен антиденесі 1980 жылы сипатталды.