Кіріспе

Томас Кемпистің кітабы – Томас Кемпистің 15 ғасырдағы кітабы.

Томас Кемпистің "Мәсіхтің еліктеуі" – христиандық құлшылық кітабы, алғаш рет 1418–1427 жылдары ортағасырлық латын тілінде De Imitatione Christi деп жазылған. "Еліктеу" шығармасы, Киелі кітаптан кейін ең көп оқылатын христиандық діни кітаптардың бірі болып саналады және діни классика ретінде танылған. Кітап 1418–1427 жылдары Нидерландыда латын тілінде авторсыз жазылған. Оның танымалдығы бірден артты, ал 1471–1472 жылдары жарық көрген алғашқы басылымнан кейін 1650 жылға дейін 745 рет басылды. Сол кезде "Мәсіхтің еліктеуінен" гөрі көп тілге аударылған кітап болған жоқ.

Өмірбаян

Мәсіхке еліктеу идеясы христиан теологиясының, этикасының және руханилығының маңызды бір бөлігі болды. Осы ұғым мен оның іс жүзіндегі қолданылуы туралы мәліметтер ең ерте христиандық құжаттарда, мысалы, Пауылдың хаттарында кездеседі. Ассизилік Франциск Мәсіхтің денелік де, рухани да еліктеуіне сенді, ол Иса сияқты кедейлік жолын ұстанды және уағыз айтты, өйткені Иса кедей болып дүниеге келді және айқышқа шегеленіп, жалаңаш өлді. Мәсіхке еліктеу тақырыбы Византия теологиясының барлық кезеңдерінде болды. Осы аяда Герт Гроот Devotio Moderna қозғалысын бастады, ол Шіркеудің жағдайына наразы болды және монастырлық дәстүрлердің біртіндеп жоғалып бара жатқанын және дін қызметкерлері арасында моральдық құндылықтардың төмендеуін байқады. Devotio Moderna қозғалысының бастапқы мақсаты – шынайы ізгі амалдарды қайта жаңғырту, сондай-ақ дінге шын ниетпен қайта оралу және ықылассыз дін қызметкерлерін қайта тәрбиелеу болды. "Еліктеу" (Imitatio Christi) Devotio Moderna қауымдастығының ішінде жазылды, ол Солтүстік Еуропада гүлденген кезде, бірақ протестанттық реформациямен аяқталған бұл қозғалыстан асып кетті. Ал он жетінші ғасырға дейін, көптеген дау-дамайсыз Томас Кемписке тиесілі деп есептелді, Мейбллонның айтуынша, 1651 жылы оның авторы екені қабылданды. Алайда, кітаптың анонимділігін пайдаланып, ұлттық сезімдермен күштелген итальяндық бенедиктиндер "Еліктеуді" шамамен 1250 жылы Сент-Этьен-де-Версель аббаты Джованни Герсенге жатқызды, ал француз ғалымдары оны Париж университетінің белгілі канцлері Жан Герсонның еңбегі деп мәлімдеді. Басқа ғалымдар оны Бонавентураға, Бернард Клервоға, Генрих Калькарға немесе Людольф Саксонияға жатқызды. Осы даулар кейбір сыншыларды "Еліктеу" орта ғасырлардағы түрлі мистикалық авторлардың жеке жинағы ғана деп айыптауға әкелді. Дегенмен, қазіргі ғалымдар мен бірнеше авторитеттік көздер, соның ішінде оның өзінің орденінің мүшелері Томас Кемписті автор деп мойындайды. Сонымен қатар, сол кездегі бірнеше қолжазбалардың бірінде оның аты көрсетілген. Джозеф Н. Тайленда, S. J., кітаптың анонимді жазылуы "таң қалдырмайды" дейді, өйткені автор "Еліктеуде" "танылмауды жақсы көру керек" деп жазады (1-кітап, 2-тарау). Бұл туындының анонимділігі туралы Уильям К. Крейси де атап өтеді: "Еліктеу" авторы: "Жазушының билігі немесе білімі сізге әсер етуіне жол бермеңіз, ол аз немесе көп болсын, бірақ таза шындықтың сүйіспеншілігі сізді оқуға шақыруы керек. "Бұл кімнің айтқаны?" деп сұрамаңыз, айтылғандарға назар аударыңыз" (1-кітап, 5-тарау). 1471 жылға қарай кітаптың қолжазбалары қолмен көшіріліп, монастырлар арасында кеңінен таратылды, сондықтан "Еліктеудің" 750-ге жуық қолжазбасы сақталған. Томас Кемпистің 1441 жылғы қолжазбасы Брюссельдегі Корольдік кітапханада сақтаулы. Кітаптың алғашқы басылымы шамамен 1471-72 жылдары Аугсбургте жарық көрді. Кітап шыққаннан бастап-ақ зор қызығушылық тудырды, бұл туралы Нюрнбергтің приоры Джордж Пиркхамер 1494 жылғы басылым туралы былай деді: "Томас Кемпистің еңбектерін жариялаудан артық қасиетті, құрметке лайық, дінге сай және христиандық қауым үшін пайдалы ештеңе жасай алмайсыз". 1838 жылы Кельн қаласына сыйға берілген Буллинген коллекциясында сол кезде 400 түрлі басылым болды. Де Бакер 545 латын және 900-ге жуық француз басылымдарын тізімдеген. 1982 жылы сындық басылым жарық көрді.

Ұстазы

"Христосқа еліктеу" кітабы төрт бөлімге бөлінген, олар толыққанды рухани кеңестер береді.

Бірінші кітап

"Еліктеудің" бірінші кітабы "Рухани өмірдің пайдалы кеңестері" деп аталады. "Еліктеу" деген атау оның І кітабының бірінші тарауынан алынған, "Мәсіхті еліктеу және әлемнің бекершіліктерін жек көру" (лат. "De Imitatione Christi et contemptu omnium vanitatum mundi"). Кемпис жалғыздық пен тыныштықтың маңыздылығын баса көрсетіп, былай дейді: "Егер біз ешқашан өткінші қуаныштарды іздемесек және осы дүниенің істерімен айналыспасақ, қаншалықты тыныш ар-ұжданымыз болар еді". Кемпис "Әлем және оның барлық құштарлықтары жойылады" деп жазады және сезімдік құштарлықтарға бой ұру "ұятсыз ар-ұжданға" және "шашыраңқы жүрекке" (20-тарау) әкеледі. Кемпис өлім туралы ой жүгірту қажеттігін және "жер бетінде қажы және шет елдік ретінде өмір сүру қажеттігін" жазады, өйткені "осы жер біздің мәңгілік мекені емес" (23-тарау). Қиямет күні Кемпис жақсы және таза ар-ұжданның адамның барлық білімінен гөрі зор қуаныш сыйлайтынын, ыстық дұғаның "көп тағамдық дастарханнан" гөрі зор бақыт әкелетінін, тыныштықтың ұзақ әңгімелерден гөрі "көтеріңкі" сезім сыйлайтынын, ал қасиетті амалдардың әдемі сөздерден гөрі зор құндылығы болатынын жазады (24-тарау). Кемпис Құдайға адал және құлшынып, жеңіске жету және құтқарылуға үміттену керектігін, бірақ артық сенімділіктен сақтану керектігін жазады. Кемпис қорқыныш пен үміт арасында тербеліп, қайғыға батқан адамның мысалын келтіреді. Ол (адам) алтарга келіп: "Егер мен соңына дейін тура жолда жүретінімді білсем!" деді. Сонда оған құдайлық жауап келді: "Егер сен мұны білсең, не істер едің? Сол кездегі ісіңді істе, сонда сен қауіпсіз боласың". Осыдан кейін ол Құдайдың еркіне бойын берді және болашаққа деген уайым мен қорқынышы жойылды (25-тарау).

Екінші кітап

"Еліктеудің" екінші кітабы "Ішкі өмірге нұсқаулар" деп аталады. Кітап бірінші кітаптың тақырыбын жалғастырады және "ішкі тыныштық, жүрек тазалығы, жақсы ар-ұждан – құштарлықтарымыз бен тілектерімізді баю, шыдамдылық, Құдайдың еркіне бағыну, Исаға деген махаббат, жайлылықты жоғалтуға төзу және Салибті көтеру" туралы нұсқауларды қамтиды. Кемпис жазғандай, адам өзін төмен санағанда, "Құдай оны қорғайды және қамқорлайды, кішіпейіл адамды жақсы көреді және оны құлатқаннан кейін даңққа көтереді" (2-тарау). Кемпис жақсы ар-ұжданның маңыздылығын баса айтады: "Ар-ұжданы таза адам оңайлықпен бейбітшілік пен қанағатқа жетеді. Адамдар тек сіздің сыртқы бейнеңізді көреді, бірақ Құдай жүрегіңізді көреді. Адамдар сыртқы істеріңізге қарай үкім шығарады, ал ниеттеріңізді тек Құдай ғана бағалай алады" (6-тарау). Кемпис: "Біз сенімімізді адамдарға емес, Исаға артуымыз керек" және "Құрғақ қамысқа сенбе, тірелме. Барлық дене – шөп, оның барлық сұлулығы дала гүлі сияқты солып кетеді" (7-тарау). Кемпис жазғандай, жалған еркіндік сезімі мен өзіне сенім артық болу рухани өмірге кедергі келтіреді. Кемпис былай деп жазады: "Шын ниетпен алғыс білдіргенге әрқашан инаят беріледі, ал кішіпейілге берілген нәрсе мақтаншылдан алынып қойылады" (10-тарау). Кемпис жазғандай, біз ешқандай жақсылықты өзімізге емес, Құдайға жатқызуымыз керек. Кемпис бізден "әрбір шағын сыйлыққа" ризашылық білдіруді сұрайды, сонда ғана үлкен сыйлықтар алуға лайық боламыз, ең кішкентай сыйлықты үлкен, ал ең көп таралған сыйлықты ерекше деп санауымыз керек. Кемпис жазғандай, егер сыйлық берушінің қадірін білсек, ешқандай сыйлық маңызсыз немесе кішкентай болып көрінбейді (10-тарау).

Үшінші кітап

Үшінші том "Ішкі жұбаныш туралы" деп аталады және төрт томның ең ұзыны болып табылады. Бұл кітап Иса мен шәкірті арасындағы әңгіме түрінде жазылған. Исаның айтуынша, Құдайға және руханиятқа бет бұратындар өте аз, себебі олар Құдайға емес, осы дүниеге және өздерінің тілектеріне көбірек құлақ естігісі келеді. Иса дүниенің уәделерінің өткінші және құндылығы төмен екенін, бірақ оларға зор құлшыныспен қызмет етілетінін айтады, ал Ол ең жоғары және мәңгілік нәрселерді уәде етеді, бірақ адамдардың жүректері салқын қарайды (3-тарау). Иса: "Маған сенгенді ешқашан бос қайтармаймын. Мен уәде берсем, оны орындаймын, және егер соңына дейін адал болсаңдар, уәде еткенімді атқарамын" (3-тарау) дейді. Иса болашаққа қатысты алаңдамауға шақырады – "Жүректерің мазасыз болмасын және қорқудың қажеті жоқ". Иса шәкіртіне нәтиже жоспарлағандай болмағанда бәрінің жоғалғаны емес екенін, адам Исадан ең алыс деп ойлағанда, Исаға ең жақын болатынын, ал бәрі жоғалды деп ойлағанда, жеңіске қол жеткізуге болатынын айтады. Иса қиындыққа үмітсіздікпен қарап, одан құтылудың жоқ сияқты әрекет етпеуге кеңес береді (30-тарау). Жозеф Тайленда үшінші томның басты ойын 56-тараудағы мына сөздермен түйіндейді: "Балам, өзіңнен айырыла алғанша, Менің ішіме кіре алмайсың. Сыртқы нәрселерге құмарлық танытпау ішкі тыныштық сыйлағаны сияқты, өзіңнен бас тарту сені Құдаймен біріктіреді".

Төртінші кітап

"Іліктеудің" төртінші кітабы, "Бақытты ғибадат туралы", Иса мен шәкірті арасындағы әңгіме түрінде жазылған. Исаның айтуынша, адам қаншалықты ертерек Құдайға толыққанды бағынып, өз еркі мен құштарлығына қарай ештеңе іздемей, барлығын Құдайдың қолына тапсырса, соғұрлым ертерек Құдаймен бірігіп, тыныштық табады. Иса өзінің "өзгермейтін үйретімін" де жеткізеді: "Егер сендер бар мүлкіңнен бас тартпасаңдар, Менің шәкірім бола алмайсыңдар" (8-тарау). Ғибадатты қабылдау үшін Иса: "Жүректеріңіздің кеңдігін тазартыңыз! Әлемнің барлық күнәлі шуын сыртқа шығарып, үйдің шатырындағы жалғыз торғай сияқты отырып, жаныңыздың азабында өз қылмыстарыңызды ойлаңыз" (12-тарау) дейді. Иса былай дейді: "Күнәларды жуу үшін, Құдайға таза және толыққанды түрде өзіңді ұсынудан артық құлшылық жоқ, одан артық қанағаттану да жоқ. Осыны Мәссада және қасиетті қатысуда Христостың денесі ұсынылған кезде жасау керек" (7-тарау).

Ықпал

"Христос еліктеу" католик христиандығындағы ең маңызды рухани еңбек саналады және Киелі кітаптан кейін ең көп оқылатын рухани еңбек болып табылады. Методшыл қозғалысын негіздеуші Джон Уэсли өз дініне келуіне әсер еткен еңбектердің қатарында "Еліктеуді" атады. Генерал Гордон оны өзімен бірге шайқасқа алып барды. Филиппин ғалымы және ұлттық батыры Хосе Ризал осы кітапты Манила қаласындағы Интрамурос қалашығындағы Сантьяго бекінісінде тұтқындалғанда оқыған, бірақ 1896 жылдың 30 желтоқсанында испан отаршылдық үкіметі оны бүлік жасады деген айыппен атып тастады. 19 ғасырдың индуист философы, Веданта қоғамын құрған Свами Вивекананда "Еліктеу" мен "Бхагавад-гита" ілімдерінің арасындағы көптеген параллельдерді атап көрсетті. Вивекананда 1899 жылы "Еліктеуге" алғысөз жазып, оны аударды. Вивекананда әрқашан өзімен бірге "Бхагавад-гита" мен "Еліктеу" кітаптарын алып жүретін. Рухани жазушы Экнат Ишваран "Еліктеу" ілімдерін Упанишадтармен салыстырды. "Христос еліктеу" қасиетті Тереза Лизиеңнің рухани өміріне ерте ықпал етті, ол оны дұғаларында пайдаланды, оның мағынасын түйіндеп, өз жазбаларында қолданды, соның арқасында католик руханиятына әсер етті. Тереза осы кітапқа қатты байланысты болды және оны көп рет оқыды, тіпті жас кезінде одан үзінділерді жатқа айта алды. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде ол кітапты толығымен жатқа білгенін мәлімдейді. Теолог Шейлер Мэтьюс "Еліктеу" Евангелиядағы Христостың нақты бейнесін көрсетеді және Исаның сөздерін бейтарап түрде баяндайды деп жазды. Ол сондай-ақ: "Ғасырлар бойы адамдар одан құрбандыққа, қарапайымдыққа және өзін-өзі терең зерттеуге шабыттанды. Оның ықпалына түспеген адам өмірінде қарапайымдық пен ізгілікке ұмтылысқа қажетті нәрсенің бәрін қалып қойды" деп жазды. Ол нақты христиандық контекст пен ерекшеліктерді исламдықтармен алмастырды, бірақ рухани және моральдық мағынасын сақтап қалды. Оның ислами еңбектеріне христиандық рухани әдебиетін енгізуі, Испанияда мұсылмандарды дінге мәжбүрлеуден кейін миссионерлік уағыздарға қатысуға міндетті болуының және ислами әдебиетіне қол жеткізе алмауының салдары болуы мүмкін.