Кіріспе

Символикалық интеракционизм – практикалық ойларға негізделген және адамдардың ортақ тілді ортақ белгілер мен мағыналарды құру үшін, ішкі және тұлғааралық қарым-қатынаста пайдалану ерекшелігіне сілтеме жасайтын әлеуметтанулық теория. Макионис айтуынша, символикалық интеракционизм – «қоғамды адамдардың күнделікті өзара әрекеттерінің нәтижесі ретінде қарастыратын теорияны құрудың негізі». Басқаша айтқанда, бұл – адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауын, символдық әлемді құруын және осы әлемдердің жеке мінез-құлықты қалай қалыптастыратынын жақсырақ түсінуге мүмкіндік беретін түсінік жүйесі. Бұл қоғамның жеке адамдар арасындағы қайталанатын қарым-қатынастар арқылы қалай сақталып, құрылатынын түсінуге көмектесетін құрылым. Өзара әрекеттесу кезіндегі түсіндіру процесі мағынаны құруға және қайта құруға септігін қосады. Адамдардың өзара қарым-қатынасына ортақ түсінік пен мағынаның интерпретациясы әсер етеді. Жеке адамдар өздерінің әлеуметтік контекстінде мағынаны ортақ түсіну негізінде әрекет етеді. Осылайша, өзара әрекеттесу мен мінез-құлық объектілер мен ұғымдарға бекітілген ортақ мағына арқылы қалыптасады. Осы көзқарас бойынша, адамдар табиғи және символдық ортада өмір сүреді. Символикалық интеракционизм – жиырмасыншы ғасырдың ортасында дамыған және пәннің кейбір салаларында әлі де ықпалды болып табылатын әлеуметтанулық көзқарас. Бұл микросоциология мен әлеуметтік психологияда ерекше маңызға ие. Ол американдық прагматизм философиясынан, әсіресе Джордж Герберт Мидтің еңбектерінен туындаған, әлеуметтік өзара әрекеттесуді түсіндірудің прагматикалық әдісі болып табылады.

Джордж Герберт Мид

Символикалық өзара әрекеттесуді Джордж Герберт Мид пен Чарльз Хортон Кули жасады. Мид адамдардың жеке басы әлеуметтік өнім екенін, бірақ бұл жеке бастар мақсатты және шығармашылық екенін айтты, сондай-ақ кез келген теорияның нағыз сынағы – ол "күрделі әлеуметтік мәселелерді шешуге пайдалы" болуы керек деп сенді. Мидтің ықпалы соншалықты зор болды, әлеуметтанушылар оны символикалық интеракционизм дәстүрінің "нағыз негізін қалаушысы" деп есептейді. Философия факультетінде сабақ бергенімен, Мид әлеуметтанушылардың өз саласындағы ең жақсы білімді мамандарды тәрбиелеген ұстаз ретінде танымал. Қызығы, ол өзінің кең ауқымды идеяларын кітапқа немесе жүйелі зерттеуге жазған емес. 1931 жылы қайтыс болғаннан кейін оның шәкірттері лекция кезіндегі жазбаларын және ұстазымен болған әңгімелерін жинап, оның атынан "Ақыл, Жеке Бас және Қоғам" атты кітап жариялады. "Ақыл, Жеке Бас және Қоғам" кітабы – Мидтің лекциялары мен оқуларына негізделген, кітап атауы әлеуметтік интеракционизмнің негізгі тұжырымдамасын көрсетеді. Ақыл – адамның айналасындағы әлемге мағына беру үшін символдарды қолдану қабілеті, ал адамдар осы мақсатқа жету үшін тіл мен ойды пайдаланады. Жеке бас – адамның өзін басқалар қалай қабылдайтынын ойлап қарау қабілеті. Мидтің пікірінше, қоғам – осы өзара әрекеттесулердің барлығы орын алатын кеңістік. Мидтің шығармаларының жалпы сипаттамасы сыртқы әлеуметтік құрылымдардың, топтардың, билік пен зорлық-зомбылықтың жеке бастың өзін-өзі тануына қалай әсер ететінін көрсетеді, сондай-ақ өздерін сипаттау мүмкіндігінен айырылған топтардың жағдайын ашады.

Зерттеу әдістемесі

Интеракционисттік зерттеулердің көпшілігі әлеуметтік өзара әрекеттесудің түрлерін және/немесе жеке тұлғалардың өзін зерттеу үшін қатысушы байқану сияқты сапалық зерттеу әдістерін пайдаланады. Қатысушы байқану зерттеушілерге Говард Беккердің "Өнер әлемі" және Арли Хокшильдтің "Жұмыс істейтін жүрек" еңбектеріндегідей, символдар мен мағыналарды түсінуге мүмкіндік береді. Олардың пікірінше, қатысушылардың күнделікті қызметтеріне жақын қатынас және толыққанды араласу, іс-әрекеттердің мәнін түсіну, жағдайларды анықтау және актерлердің өзара әрекеттесу арқылы жағдайды құру процесі үшін қажет. Осы жақын қатынас салдарынан, өзара әрекеттесулер құндылықтардан толығымен ажыратылмайды. Көп жағдайда олар зерттеу тақырыбын таңдауда өз құндылықтарын қолданады, бірақ зерттеуді жүргізу кезінде объективті болуға тырысады. Сондықтан, символдық өзара әрекеттесу тәсілі – бұл нақты жағдайлардағы адамдардың өзара әрекеттесуіне бағытталған микро деңгейлі көзқарас.

Бес негізгі идея

Джоэл М. Шаронның (2004) пікірінше, символдық интеракционизмнің бес негізгі идеясы бар: «Адамды әлеуметтік тұлға ретінде түсіну қажет. Бізді осылай әрекет етуге итермелейтін – әлеуметтік өзара әрекетке үнемі ұмтылыс. Жеке тұлғаның өзіне және оның ерекшеліктеріне, немесе қоғамның немесе әлеуметтік жағдайдың адамның мінез-құлқына қалай әсер ететініне назар аударғаннан гөрі, символдық интеракционизм актерлер арасындағы іс-қимылдарға назар аударады. Өзара әрекеттесу – зерттеудің негізгі бірлігі. Адамдар өзара қарым-қатынас арқылы қалыптасады, сонымен қатар қоғам да әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы құрылады. Біздің іс-әрекеттеріміз өмір бойындағы бұрынғы өзара әрекеттесуімізге және қазіргі уақыттағы өзара әрекеттесуімізге байланысты. Әлеуметтік өзара әрекеттесу – біздің іс-әрекеттеріміздің мәнін анықтайды. Себептерді түсінгіміз келсе, әлеуметтік өзара әрекетке назар аударайық. Адамды ойлайтын тірі организм ретінде түсіну керек. Адамның іс-әрекеті – тек жеке адамдар арасындағы өзара әрекеттесу ғана емес, сонымен қатар жеке адамның ішкі әлеміндегі ойлау процесі. Біздің идеяларымыз, көзқарастарымыз немесе құндылықтарымыз емес, үнемі жүріп жатқан белсенді ойлау процесі маңызды. Біз тек қана үйретілмейміз, тек қана айналамыздағылардың ықпалында болмаймыз, тек қана қоғамның өнімі емеспіз. Біз, ең бастысы, ойлайтын жануарлармыз, басқалармен қарым-қатынас жасағанда әрдайым өзімізбен сөйлесіп отырамыз. Егер себепті түсінгіміз келсе, адамның ойлау қабілетіне назар аударайық. Адамдар қоршаған ортаны тікелей сезбейді, керісінше, өздерінің қалыптасқан жағдайларын анықтайды. Ортаның болуы мүмкін, бірақ маңыздысы – оны қалай қабылдағанымыз. Анықтама кездейсоқ пайда болмайды, ол үнемі жүріп жатқан әлеуметтік өзара әрекеттесу мен ойлаудың нәтижесі. Адамның іс-әрекетінің себебі – қазіргі жағдайымызда болып жатқан оқиғалардың салдары. Себеп қазіргі әлеуметтік өзара әрекеттесуде, қазіргі ойлау мен қазіргі анықтамада ашылады. Өткендегі тәжірибеміз іс-әрекетімізге әсер етеді, бірақ ол біздің ойларымыз арқылы және қазіргі жағдайды анықтауға қолдану арқылы әсер етеді. Адамдар қоршаған ортаға қатысты белсенді жандар ретінде сипатталады. «Шарттау», «жауап беру», «бақылау», «тұтқындау» және «қалыптасу» сияқты сөздер символдық интеракционизмде адамды сипаттау үшін қолданылмайды. Басқа әлеуметтік ғылыми көзқараспен салыстырғанда, адамдар өз ортасына қатысты пассивті емес, олар өз іс-әрекеттеріне белсенді қатысады».

Негізгі көзқарастар мен теориялар

Символикалық интеракционизмге қатысты кейбір сын-талқылаулар оның теория екендігіне негізделген, ал сын-талқылаулар "жақсы" теорияның критерийларын теория деп мойындалмаған нәрсеге қолданады. Кейбір сыншылар нақты теорияларды іздегенде символикалық өзара әрекеттесудің аясын тым кең және жалпы деп санайды. Символикалық интеракционизм теория емес, теориялық негіз болып табылады және тиімді ұғымдамалар негізінде бағалануы мүмкін. Теориялық негіз, кез келген теориялық негіз сияқты, эмпирикалық деректерді талдау немесе әлеуметтік өмірдегі нәтижелерді болжау тұрғысынан бұлыңғыр болады. Теория емес, негіз ретінде көптеген ғалымдар оны қолдануды қиын деп есептейді. Интеракционизмнің теория емес, негіз болуы, оны белгілі бір контексттегі нақты айнымалылар арасындағы қарым-қатынас туралы нақты теориялық тұжырымдаманы тексеруге болатын тәсілмен сынау мүмкін емес етеді. Символикалық интеракционистік аядан айырмашылығы, символдық интеракционизмден туындаған көптеген теориялар, мысалы, рольдық теория және Шелдон Стрикер, Питер Берк және олардың әріптестері жасаған жекелік теорияның нұсқалары, нақты контекстте ұғымдар мен олардың арасындағы қарым-қатынастарды нақты анықтайды, соның арқасында гипотезаларды жасауға және тексеруге мүмкіндік туады. Сонымен қатар, әсіресе Блюмердің процессуалдық интеракционистері арасында, өте пайдалы ұғымдамалардың көп саны дамытылды және олар әлеуметтік контексттердің кең ауқымында, түрлі халықтарда, мінез-құлық түрлерінде, мәдениеттер мен субмәдениеттерде қолданылды.

Әлеуметтік құрылым

Символикалық интеракционизм көбінесе әлеуметтік құрылыммен байланысты және оған тікелей қатысты. Бұл тұжырым символикалық интеракционизмнің адамдардың әлеуметтік шындығын құрастыру екенін көрсетеді. Сонымен қатар, интеракционизмнің осы көзқарасқа күшті ықпал еткен тұжырымдамалары (кейде символикалық интеракционизмнің "Индиана мектебі" деп аталады), социология және психология салаларындағы маңызды ғалымдардың еңбектерінде әр түрлі әдістер мен теорияларды қолдана отырып, интеракционизмнің құрылымдық нұсқасын ұсынады, бұл Бёрк және тағы басқалар редакциялаған 2003 жылғы жинақта көрсетілген. Символикалық интеракционизмнің сандық әдістерді қолданатын тағы бір белгілі құрылымдық түрі – Манфорд Х. Кунның тұжырымдамасы, ол социологиялық әдебиетте "Айова мектебі" деп жиі аталады. Келісілген тәртіп теориясы да құрылымдық тәсілді қолданады.

Тіл

Тіл барлық мағынаның бастауы ретінде қарастырылады. Символикалық өзара әрекеттесу теориясына тағы бір сын – бұл теорияны зерттеген ғалымдардың өзіне қатысты. Олар осы социологиялық бағыттың тарихына жете көңіл бөлмейді. Бұл беткей түсініктерге әкелуі мүмкін, сондай-ақ басқа теориялар мен зерттеулермен байланыстыру қиындығынан оқытуды "үрпақтан-үрпаққа жеткізуге қиын" жасайды.

Шектеулер

Гоффман сияқты кейбір символдық интеракционистер қазіргі символдық интеракционизмнің негізі болған Мед тұжырымдамасының айқын кемшіліктерін көрсетті, бұл қазіргі символдық интеракционизмді "әлеуметтік-психологиялық мәселелерді, әлеуметтанулық мәселелерді қарастырудан гөрі" көбірек ынталандырды. SSSI – символдық өзара әрекеттесуді зерттеуге қызығушылық танытқан ғалымдар үшін халықаралық кәсіби ұйым. SSSI Америкалық әлеуметтану қауымдастығының (ASA) және Әлеуметтік проблемаларды зерттеу қоғамының жиналыстарымен бірге конференция өткізеді. Бұл конференция әдетте тамыз айында өтеді, ал SSSI әр көктемде Конч Стоун симпозиумын ұйымдастырады. Қоғам жыл сайынғы конференцияға қатысуға ниет білдірген студент мүшелеріне стипендиялар ұсынады. Жыл сайынғы конференцияда SSSI символдық өзара әрекеттесудің түрлі салаларындағы жылдық сыйлықтарды таратады. Сондай-ақ, кейбір сыйлықтар қоғамның студенттік мүшелеріне де қол жетімді. Эллис Бохнер автоэтнографиясы және жеке баяндама зерттеу сыйлығын Ұлттық коммуникация қауымдастығының SSSI бөлімшесі автоэтнография және жеке баяндама зерттеулеріндегі ең үздік мақала, эссе немесе кітап тарауы үшін жыл сайын табыстайды. Сыйлық белгілі автоэтнографтар Кэролин Эллис пен Арт Бохнердің құрметіне беріледі. Қоғам сонымен қатар тоқсан сайын жарияланатын «Символдық өзара әрекеттесу» журналына және «SSSI Notes» ақпараттық бюллетеніне де демекшілік көрсетеді. Бұл ұйым еуропалық символдық интеракционистерді біріктіретін жыл сайынғы конференцияны ұйымдастырады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Блюмер, Герберт. 1973 жыл. "Символикалық өзара әрекеттесу туралы ескерту". Американдық социологиялық шолу 38(6). Бёрбанк, Патрисия. 2010 жылғы 3 қаңтар. "Символикалық интеракционизм және сындық перспектива: әртүрлі ме, синергиялық па?". Медбикелік философиясы. Прус, Роберт. 1996 жыл. Символикалық өзара әрекеттесу және этнографиялық зерттеу: Интерсубъективтілік және адамның өмірлік тәжірибесін зерттеу. Олбани, Нью-Йорк: Нью-Йорк штаты университетінің баспасы. Стрейкер, Шелдон. 1999 жыл. "Символикалық өзара әрекеттесуді жандандыру". Әлеуметтік психология журналы 50:83. Интернет.