Кіріспе
Австралияға тән өсімдіктер туысы
Макадамия – гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын Proteaceae ағаштарының төрт түрінен тұратын туыс. Олар Австралияның жергілікті өсімдіктері, негізінен Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстік-шығысы мен Квинслендтің орталық және оңтүстік-шығысында өседі. Туыстың екі түрі жемісі – макадамия жаңғағы (Macadamia) (немесе жай ғана макадамия) үшін коммерциялық маңызы бар. 2015 жылғы жаһандық өндіріс: Басқа атаулары: Квинсленд жаңғағы, бұта жаңғағы, маручи жаңғағы, баупл жаңғағы, ал АҚШ-та Гавай жаңғағы деп те аталады. Бұл жаңғақ аборигендер үшін маңызды табиғи азық көзі болған. Жаңғақ алғаш рет Гавайиде кең көлемде коммерциялық өндіріске енгізілді, онда 1880 жылдары австралиялық тұқымдар әкелінді және біраз уақыт бойы әлемдегі ең ірі өндіруші болып келді. 2010 жылдан бері Оңтүстік Африка макадамияның ең ірі өндірушісі болып табылады.
Этимология
1857 жылы неміс-австралиялық ботаник Фердинанд фон Мюллер Джон Макадамның құрметіне макадамия туысына Макадамия деген ат қойды. Джон Макадам – шотландтық австралиялық химик, медицинаны оқытушы және саясаткер, сондай-ақ 1857 жылдан бастап Виктория философиялық институтының құрметті хатшысы болған.
Сипаттама
Макадамия - мәңгі жасыл, биік өсетін туыс. Жапырақтары үштен алтыға дейін шеңберленіп орналасқан, ланцет пішіндес немесе сопақша немесе эллипстік пішінде, ұзын және кең, жиегі бүтін немесе тікенді тісті болады. Гүлдері ұзын, жіңішке және қарапайым шоғыр гүлшошасында орналасқан, жеке гүлдері ұзын, ақтан қызғылт немесе күлгін түсті, төрт тостаған жапырақшасы бар. Жемісі - бір немесе екі тұқымды тік ұшы бар, қатты, ағаш тәрізді, шар тәрізді қауашақ. Қабығы ("көк") ерекше кеуекті және жару үшін шамамен 2000 Н күш қажет. Оның қабығы жаңғақ қабығынан бес есе қаттырақ және алюминийге ұқсас механикалық қасиеттерге ие. Оның Виккерс қаттылығы 35-ке тең.
Өсіру
Макадамия ағашы көбінесе қаламшалау арқылы көбейтіледі және 7-10 жылға дейін коммерциялық көлемде тұқым бере бастамайды, бірақ орнықты болғаннан кейін 100 жылдан астам уақыт бойы жеміс бере алады. Макадамиялар құнарлы, жақсы дренаждалған топырақ, белгілі бір жауын-шашын мөлшері және 10 °C (50 °F) төмен түспейтін температураны (бірақ орнықты болғаннан кейін жеңіл аязға төтеп бере алады) жақсы көреді, ал оңтайлы температурасы 25 °C (77 °F) құрайды. Тұқымдары беткі қабатта өседі, сондықтан ағаштар дауылда жатып қалуы мүмкін; көптеген Proteaceae сияқты, олар Phytophthora тамыр ауруына да осал. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, макадамия жаңғағы әлемдегі ең қымбат жаңғақ болып табылады, бұл оның баяу жинау процесімен байланысты.
Бомонт
Австралия мен Жаңа Зеландияда Macadamia integrifolia / M. tetraphylla гибридтік саудалық сорты кеңінен егіледі; оны доктор Дж. Х. Бомонт тапқан. Оның майлылығы жоғары, бірақ тәтті емес. Жаңа жапырақтары қызғылт, гүлдері ашық қызғылт түсті, ұзын шоғырларда гүлдейді. Бұл сорт отырғызғаннан кейін тез жеміс беретін сорттардың бірі, әдетте төртінші жылы мол өнім бере бастайды және одан әрі жақсарады. Жақсы тозаңданғанда өте көп өнім береді. Көрнекті, жүзім шоғындарына ұқсайтын осы жидектер кейде соншалықты ауыр болады ki, оларға тірелген бұтақтарды сындырады. Коммерциялық бауларда бір ағаш сегіз жасқа келгенде өнімділікке жетеді. Алайда, макадамия піскенде ағаштан түспейді, ал жинау кезінде ағаш ішіне қол жеткізгенде жапырақтары тікенді болады. Оның қабығын көптеген саудалық сорттарға қарағанда жару оңай.
Маруши
Австралиядан алынған таза M. tetraphylla түрі, бұл штамм мол өнімділігімен, таңқурайлы дәмімен және 'Beaumont' тұқымын тозаңдануға қолайлылығы үшін өсіріледі.
Nelmac II
Оңтүстік Африканың M. integrifolia / M. tetraphylla будандас сорты, оның тұқымы тәтті, сондықтан қантты күйдірмей үшін оны сақтықпен пісіру қажет. Тәтті тұқым көбінесе толық өңделмейді, себебі оның дәмі әдетте жақсы болмайды, бірақ көптеген адамдар оны шикі күйінде жеуді жақсы көреді. Оның микропилесі (қабығындағы тесігі) ашық болып келеді, бұл оған саңырауқұлақ спораларының енуіне мүмкіндік береді. Жұқақ қабықтың шығу көрсеткіші (жалғыз тұқымның салмағына қатысты тұқымның ішкі бөлігінің салмағының арақатысы) жоғары. Он жылдық ағаштардан орташа еңбек көлемі. Бұл сорт 'Beaumont' тозаңдануын қамтамасыз ету арқасында және өнімділігі шамамен бірдей болғандықтан танымал.
Танымал
M. integrifolia / M. tetraphylla буданы, бұл жайылып өсетін ағаш. Артықшылығы – коммерциялық өнімділігі жоғары; 9 жылдық ағаштан алынған мәліметтерге сәйкес, жаңғақтар өздігінен жерге түседі. Бірақ, қабықтары жуан, дәмі аз.
Өндіріс
2018 жылы Оңтүстік Африка макадамия жаңғағының ең ірі өндірушісі болып саналды, ол әлемдік өнімнің 211 000 тоннасынан 54 000 тоннасын құрады. Макадамия Жерорта теңізі, қоңыржай немесе тропикалық климатқа ие Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Америка, Австралия және Солтүстік Американың көптеген елдерінде коммерциялық тұрде өндіріледі. Австралияда 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында шағын өндіріс ошақтары пайда болғанмен, 1920 жылдардан бастап макадамия Гавайиде кең ауқымда коммерциялық дақыл ретінде егіле бастады. Макадамия тұқымдарын алғаш рет 1882 жылы Уильям Х. Пурвис Гавайиге әкелді және сол жылы Капуленада екті. Гавайиде өндірілген макадамия әлемдік аренада танымал болды, ал 2017 жылы Гавайи 22 000 тоннадан астам өнім өндірді. 2019 жылы зерттеушілер Квинсленд штатындағы жүздеген ағаштардан сынамалар алып, олардың генетикалық профильдерін Гавайидегі бау-бақшалардан алынған сынамалармен салыстырды. Салдарынан, Гавайидегі барлық макадамия ағаштары Гимпидегі австралиялық ағаштардың шағын популяциясынан, мүмкін тіпті бір ғана ағаштан тарағаны анықталды. Коммерциялық өнімнің генетикалық әртүрлілігінің төмендігі оны патогендерге сезімтал етеді (банан сорттарында болған жағдай сияқты). Фермерлер өсірілетін популяцияны жабайы түрлермен будандастыру арқылы оның генетикалық қорын кеңейтуге тырысуы мүмкін.
Тамақ
Шикі макадамия жаңғағы 1% су, 14% көмірсу, 76% май және 8% ақуыз құрайды. Макадамия жаңғағының 100 граммдық мөлшері 740 килокалорияға тең келеді және көптеген маңызды қоректік заттардың бай көзі болып табылады (күнделікті қажеттіліктің 20% немесе одан да көп), оның ішінде тиамин (104% DV), В6 витамині (21% DV), басқа В витаминдері, марганец (195% DV), темір (28% DV), магний (37% DV) және фосфор (27% DV) (кестеде көрсетілген). Бадам, кашу сияқты басқа кең таралған жаңғақтармен салыстырғанда, макадамия майға қанық, ал ақуызға салыстырмалы түрде азырақ. Олардың құрамында моноқанықпаған майлар көп (жалпы мөлшерінің 59% -ы), сондай-ақ жалпы майдың 17% -ы омега-7 пальмитолеин қышқылынан тұрады.
Аллерген
Макадамия аллергиясы – макадамия жаңғағына бола дамитын азық-түлік аллергиясының бір түрі. Бұл аллергия сирек кездеседі, АҚШ-та ағаш жаңғақтарына аллергиясы бар адамдардың 5%-дан аз бөлігіне әсер етеді. Макадамия аллергиясы жеңілден ауырға дейін түрлі аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін, мысалы, ауыз қуысы аллергия синдромы, есекжем, ангиоэдема, құсу, іш ауруы, астма және анафилаксия. Макадамия аллергиясы кокос, жаңғақ, фундук және кашью сияқты ұқсас аллергендік ақуыздары бар басқа ағаш жаңғақтарымен немесе тағамдармен шағылысқан реакцияны тудыруы мүмкін. Макадамия аллергиясын анықтау және емдеу үшін макадамия жаңғақтары мен олардан алынған өнімдерден бас тарту, тағам таңбаларын мұқият оқу, ауыр реакция жағдайында адреналин автоинъекторын қасыңда ұстау және қосымша тексерулер мен кеңес алу үшін дәрігерге қаралу қажет.
Иттер мен мысықтардағы уыттылық
Макадамия иттің үшін улы. Оны жеген жағдайда, 12 сағат ішінде әлсіздік пен артқы аяқтарының қозғалмауымен, тұруға шамасы келмейтін макадамия уытталғандығы байқалуы мүмкін. Макадамия жаңғағының неліктен улы екені белгісіз, бірақ оның әсері тек иттің ғана денесінде көрінеді. Желген мөлшеріне және иттің салмағына қарай, бұлшық еттерінің дірілі, буындардағы ауыру және қатты іш ауруы сияқты белгілер де пайда болуы мүмкін. Удың көп мөлшерін жұтқан жағдайда, уытты әсері басылғанша белгілерді жеңілдету үшін опиаттық дәрілер қабылдау қажет болуы мүмкін, көбінесе 24-48 сағат ішінде толық жазылып кетеді.
Басқа қолданыстар
Ағаштар жарқыраған жапырақтары мен әдемі гүлдері үшін субтропиктік аймақтарда сәндік өсімдіктер ретінде де өсіріледі. Гүлдерінен сапалы бал алынады. Ағашынан кішкентай заттарды әсемдеу үшін қолданылады. Макадамия түрлерінің личинкалары, оның ішінде Batrachedra arenosella, осы түрлердің тамақтанатын өсімдігі болып табылады. Макадамия тұқымдары көбінесе тұтқындалған гиацинт араларына беріледі. Бұл ірі попугайлар қаптаманы жарып, тұқымын алуға қабілетті, адамдардан басқа, санаулы жануарлардың бірі.