Исаак Азимовтың "Роботтар мен Империя" романы

Кіріспе

Американдық автор Исаак Азимовтың ғылыми-фантастикалық романы.

"Роботтар мен империя" – американдық автор Исаак Азимовтың 1985 жылы Doubleday Books баспасында жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл Азимовтың "Робот" сериясының бір бөлігі, ол көптеген қысқа әңгімелерден ("Мен, робот", "Роботтардың қалдығы", "Толық робот", "Роботтар армандары", "Роботтар көріктері" және "Алтын") және бес романнан (оның ішінде "Позитроникалық адам", "Болат үңгірлер", "Жылаңаш күн" және "Таң роботтары") тұрады. "Роботтар мен империя" Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімелер мен романдардың үш негізгі сериясын – "Робот" сериясын, "Галактикалық империя" сериясын және "Негіз" сериясын – бір біріне қосып, жалғыз болашақ тарих құруының бір бөлігі болып табылады. (Азимов бұл біріктіруді "Негіздің шегі" және оның жалғасында да жүзеге асырды.) Романда Азимов адамдар мен позитрондық роботтар мекендеген, бұрынғы Құс жолы галактикасынан өзінің Галактикалық империясына қалай өтілгенін көрсетеді. Оның робот романдарынан тұратын алғашқы трилогиясының галактикасында Галактиканың Жерге жақын бөлігіне шашыраған елу "Spacer" планетасының адам-робот қоғамы басым. Жер планетасы барлық Spacer планеталарынан халық саны жағынан көп болғанымен, оның халқы Spacer-лер үшін адамнан төмен саналады. Ұзақ уақыттан бері Spacer-лер Жерден келгендердің көшіп келуіне тыйым салады. Бірақ Азимовтың кейінгі Галактикалық империясында жүздеген мыңдаған мекендейтін планеталарда көптеген квадриллион адам және өте аз роботтар (мысалы, Р. Данель Оливау) қоныстанған. Тіпті роботтарды күтіп-ұстау және жаңарту технологиясы да санаулы планеталарда ғана бар. Сондықтан, бұл роман оның бұрынғы "Робот" сериясының "Галактикалық империя" сериясымен қалай байланысқанын сипаттауға тырысады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жерлік Илайджа Бейли (бұрынғы робот кітаптарының детектив-батыры) екі ғасыр бұрын қайтыс болды. Осы екі ғасыр ішінде Жер тұрғындары агорафобияны жеңіп, ғарышқа қоныс аударуды қайтадан бастады, бұрынғы "Көшпенділер" әлемдерінен тыс, алыс планеталарға жету үшін жарық жылдамдығынан асып түсетін жылдамдықпен саяхаттайды. Олардың тұрғындары өздерін "Жаңа қоныстанғандар" деп атайды, "Көшпенділер" емес, және Жерді өздерінің ана планетасы ретінде құрметтейді. Бейлидің естелігі оның бұрынғы сүйіктісі, ұзақ өмір сүрген "Көшпенді" Гладыя Дельмаррдың санасында сақталған, ол Solaria планетасынан Aurora-ға көшіп келді. Глэдияның туған планетасы, Көшпенділер планеталарының 50-ші планетасы Солярия, адам тұрғындарынан толық бос қалған, бірақ миллиондаған робот қызметшілер әлі де бар. Бейлидің жетінші буын ұрпағы Данель Гискард (Д.Г.) Бейли, Глэдияның көмегімен Солярияға барып, онда қонған бірнеше "Жаңа қоныстанғандар" ғарыш кемелерінің жойылған себебін зерттеуге және күдікті бақылаусыз роботтарды ұстауға тырысады. Глэдияға R Daneel Olivaw және R Giskard Reventlov позитрондық роботтары еріп жүреді, екеуі де олардың жасаушысы доктор Хан Фастольфтің мүлігі болған және оларды Глэдияға өсиет еткен. R Giskard-тың құпия телепатиялық қабілеті бар, оны тек R Daneel ғана біледі. Сонымен қатар, Данель мен Гискард Фастольфтың қарсыластарымен – робототехниктер Келден Амадиро және Фастольфтың жақын туысы Василия Алиенамен зиялы күреске қатысады. Өзінің бірнеше сәтсіздіктерінен кейін Амадиро амбициялы және адалсыз шәкірті Левулар Мандамусты қабылдайды, ол Жер халқын жаңадан жасалған қару – "ядролық күшейткіш" арқылы жоюды жоспарлайды, ол Жердің жоғарғы қабығындағы табиғи радиоактивті ыдырауды жеделдетіп, Жер бетін радиоактивті етеді. R Daneel және R Giskard робототехниктердің жоспарын ашады және Амадироны тоқтатуға тырысады; бірақ оларды Амадироға тікелей шабуыл жасауға кедергі келтіретін робототехниканың Бірінші заңы тоқтатады. Данель мен Гискард робототехниканың қосымша Нөлдік заңы туралы ой жасайды: егер олар адамзаттың телепатиялық сезімін Бірінші заңның шектеулерін жеңу үшін пайдалана алса, онда олар Амадироны жеңуге мүмкіндік алады. Василия Гискардты телепатияда (бұрын өзі жасаған) айыптағанда, Гискард оның санасын өзінің телепатиялық қабілетін ұмытуға мәжбүрлейді. Екі робот Амадиро мен Мандамусты Жерде, Пенсильвания штатындағы Три Майл Айленд ядролық электр станциясының орнында табады. Амадиро олардың жоспарларын мойындағаннан кейін, Гискард Амадироның миын өзгертеді (жаңадан жасалған Нөлдік заңды пайдаланып); бірақ осылайша өзінің миын қауіпке ұшыратады. Енді роботтармен жалғыз қалған Мандамус, оның ниеті Амадиро қалаған жылдардың орнына, ондаған жылдар бойы радиоактивті апатты созу болғанын мәлімдейді. Адамзат үшін Жерді тастап кетуі жақсы деп сенген Гискард Мандамусты осылай істеуге рұқсат береді (сол себепті "Көктегі тас" фильміндегі жағдай туындайды) және Мандамусты осы іске қатысқан естелігінен айырады. Гискардтың болжамы бойынша, адамзатты Жерді тастауға мәжбүрлеу арқылы, адамзаттың күш-қуаты қайта жанданады және жаңа қоныстанғандар ғарыш кеңістігін толтырады, ал жұлдызаралық колониялардың барлық үкіметтері "Галактикалық империяны" құрайды. Бірінші заңды бұзғандығының салдарынан (Нөлдік заңға сәйкес, бірақ адамзатқа болжамды пайдасы белгісіз), R Giskard өзінің позитрондық миының өлімге әкелетін бұзылуына ұшырайды, бірақ R Daneel-ге телепатиялық қабілетін беруге үлгереді.

The Earthman Elijah Baley (the detective hero of the previous Robot books) has died nearly two centuries earlier. During these two centuries, Earth people have overcome their agoraphobia and resumed space colonization, using faster than light drive to reach distant planets beyond the earlier "Spacer" worlds. Their inhabitants, calling themselves "Settlers" rather than "Spacers", revere Earth as their mother world. Baley's memory remains in the mind of his former lover, Gladia Delmarre, a long lived "Spacer" who uncharacteristically relocated from the spacer world of Solaria to Aurora. Gladia's homeworld and the 50th established of the Spacer planets, Solaria, has become empty of all human inhabitants, although millions of robot servants remain. A seventh generation descendant of Baley's, Daneel Giskard ('D. G.') Baley, gains Gladia's help in visiting Solaria, to investigate the destruction of several "Settler" spaceships that made landings there and to capture the presumably unsupervised robots. Gladia is accompanied by the positronic robots R Daneel Olivaw and R Giskard Reventlov, both the former property of their creator, Dr Han Fastolfe, who bequeathed them to Gladia in his will. R Giskard has secret telepathic powers of which only R Daneel knows. At the same time, Daneel and Giskard are engaged in a struggle of wits with Fastolfe's rivals: The roboticists Kelden Amadiro and Vasilia Aliena, Fastolfe's estranged daughter. Frustrated by his series of failures, Amadiro accepts an ambitious and unscrupulous apprentice, Levular Mandamus, who plans to destroy the population of the Earth by a newly developed weapon, the "nuclear intensifier", with which to accelerate the natural radioactive decay in the upper crust of the Earth, thereby making the surface of the Earth radioactive. R Daneel and R Giskard discover the roboticists' plan and attempt to stop Amadiro; but are hampered by the First Law of Robotics,

which prevents them from a direct attack on Amadiro. Daneel and Giskard, meanwhile, have inferred an additional Zeroth Law of Robotics:

It might enable them to overcome Amadiro, if they can use their telepathic perception of humanity to quell the inhibitions of the first law. When Vasilia accuses Giskard of telepathy (earlier created by herself), Giskard is compelled to manipulate her mind to make her forget about his telepathic powers. The two robots locate Amadiro and Mandamus on Earth, at the site of Three Mile Island Nuclear Generating Station in Pennsylvania. After Amadiro admits their plans, Giskard alters Amadiro's brain (using the newly created Zeroth Law); but in so doing, threatens his own. Now alone with the robots, Mandamus claims that his intentions were to draw out the radioactive catastrophe over many decades, rather than the mere years that Amadiro wanted, and Giskard, believing it best for humanity to abandon the Earth, allows Mandamus to do this (resulting in the situation depicted in Pebble in the Sky), and deprives Mandamus of the memory of doing so. Giskard predicts, correctly, that by forcing humanity into leaving the Earth, vigor will be reintroduced into humankind and the new Settlers will populate space until all the governments of the interstellar colonies form a "Galactic Empire". Under the stress of having violated the First Law (in accordance with the Zeroth Law, but with the predicted benefit to humanity being uncertain), R Giskard himself suffers a soon fatal malfunction of his positronic brain, but manages to confer his telepathic ability upon R Daneel.

Роман

Өзінің мемуарларында И. Азимов (1994) «Таң роботтары» романының коммерциялық және сындық сәттілігінен кейін «Роботтар мен империя» романының басты кейіпкері Данельді «серияның нағыз батыры» ету ниетімен, сондай-ақ бұл романды болашақ тарихының келесі томдарына көпір ретінде жазуды жоспарлағанын түсіндірді. Азимов осы екінші мақсатына қатысты, ұзақ жылдар бойы достары болған және Del Rey Books басылымының редакторлары Лестер дель Рей мен Джуди Линн дель Рей оны осы жоспардан бас тартуға көндіргенін айтты. Олар Азимовтың романдарының жанкүйерлері «Роботтар мен империя» және «Қор» ғаламдарын бөлек қалдыруды қалайтынын ойлады. Алайда, оның «Даблдей» басылымының редакторлары, оның қатты мұқабалы кітаптарын шығарушылар, Азимовты жүрегіндегі қалауынша әрекет етуге ынталандырды. Содан бері Азимов екі серияны біріктіру жоспарын іске асырды. Азимов «Роботтар мен империя» романын сызықтық емес құрылымда ұйымдастырды. (Азимовтың романдарындағы сызықтық емес сюжетке басқа мысалдар «Құдайлардың өзі» және «Немезис» романдарында кездеседі.) Роман басты кейіпкерлердің естеліктері мен қазіргі оқиғалар арасында ауысады. Оқиға Аврора планетасынан басталады, онда Амадироның Отарлаушыларға қарсы құрылған қастандығы дамиды. Осы уақытта, «Гладия» ғарыш кемесінде Данель, Гискард және Солярия мен Бейливерлд планеталарына сапар шегеді, содан кейін Жерге жетеді, осы романның кульминациялық нүктесі осы жерде орын алады. Азимов «Қор мен империя» және одан кейінгі «Қор» сериясының көптеген томдарында планеталарға сапар шегу маршрутын пайдаланды. Бұрынғы «Роботтар» романдарының детективтік әдістерінен айырмашылығы, онда Бэйли қылмысқа қатысты айғақтарды жинап алатын, «Роботтар мен империя» романында Жерге қарсы жасалған қастандық пен роботтардың оны ашуы, Жердегі Амадиромен соңғы қақтығысқа дейін бірге жүреді. Содан кейін роботтар Амадироның жер тұрғындарын қысқа мерзімде өлтіру жоспарын тоқтатуға үлгереді. Екі серияны біртұтас болашақ тарихқа біріктірумен қатар, бұл кітап «Көктегі тас» және басқа да бірнеше кітаптарда айтылған радиоактивті Жерге қатысты сынды да жолдады. Бұл туралы нақты айтылмаса да, әлемнің басым бөлігінің радиоактивті болуы және адамдардың шектеулі таза аймақтарда қиын жағдайда өмір сүруі, жүздерше немесе мыңдаған жылдар бұрын болған ядролық соғыстың салдары екені айқын көрінеді. Бұл 1950 жылдары танымал болған ядролық соғыстан кейінгі жанрдың бір бөлігіне айналды. Алайда, сыншылар ядролық қарудың осы деңгейде қолданылуы ғасырлар өткеннен кейін де тұрақты және кең таралған радиацияны қалдырса, сол сәтте Жердегі барлық тіршілікті жоятынын атап өтті. Сондықтан, осы кітапта Азимов болашақ Жердің радиоактивтілігіне басқа себептерді ұсынды.

In his memoir I. Asimov (1994), Asimov explained that following his commercial and critical success with The Robots of Dawn, he decided to write Robots and Empire with the intentions of making Daneel, "the real hero of the series", the novel's protagonist, and that Robots and Empire would create a bridge to the later volumes of his future history. About this second aim, Asimov said that he was dissuaded by Lester del Rey and Judy Lynn del Rey, his long time friends and the editors of Del Rey Books, who thought that the fans of Asimov's series of novels would rather that Asimov kept the Robot and Empire/Foundation universes separate. On the other hand, his editors at Doubleday, his hardcover book publisher, encouraged Asimov to do what deep down he wanted to do. From then on, Asimov proceeded with his plans for unifying the two series. Asimov organized Robots and Empire nonlinearly. (Other examples of nonlinear plotting in Asimov's novels can be found in The Gods Themselves and Nemesis.) Flashbacks by the major characters alternate with the present time storyline. The story starts on the Spacer planet Aurora, where the heart of Amadiro's conspiracy against Settler civilization is developing. Meanwhile, aboard a starship, Gladia, Daneel, and Giskard visit the planets Solaria and Baleyworld before reaching the Earth, where this novel's climax takes place. Asimov used a planet hopping itinerary in most of the volumes of the Foundation series from Foundation and Empire onward. Unlike the detective fiction methods of the previous Robot novels, where Baley assembles the clues to a crime that had been committed, in Robots and Empire a murderous conspiracy developing against the Earth, and its discovery by the robots, keep pace with each other right up through the final confrontation with Amadiro on the Earth. Then, the robots have only moments to spare in terminating Amadiro's plan for a quick death to all Earthlings. As well as linking the two series into a single future history, the present book served to address a criticism levelled against the largely radioactive Earth depicted in Pebble in the Sky and mentioned in several other books. Though not explicitly stated, there was the clear implication that the world's being mostly radioactive with humans precariously surviving in limited uncontaminated areas was the result of a nuclear war hundreds or thousands of years before the time of the plot. This would have made Pebble in the Sky part of the post nuclear war subgenre common in the 1950s. It was, however, pointed out by critics that such an extensive use of nuclear weapons as to leave persistent and widespread radiation even after centuries would have completely destroyed all life on Earth at the moment when it took place. Therefore, in the present book Asimov provided a different origin for the future Earth's radioactivity.

Қабылдау

Дейв Лэнгфорд "Ақ жұлдыз" журналының 85-ші нөмірінде "Роботтар мен империя" романына шолу жасап, былай деді: "Асимов робототехниканың үш заңымен ойын-сауық қылғанда әрқашан жанданады, ал мұнда оның роботтары төртінші, немесе тіпті бірінші заңды ұсынады. Бұл шамамен 'мақсат құралды ақталады' дегенге саяды. Автор бұл салдарлар туралы ешқандай алаңдамаған сияқты."