Екінші Негіз: Ғылыми-қияли роман

Кіріспе

1953 жылы Исаак Азимов жазған роман.

«Екінші Негіз» – американдық жазушы Исаак Азимовтың «Негіз» сериясының үшінші кітабы және оқиғалар бойынша тізілімінің бесіншісі. Алғаш рет 1953 жылы Gnome Press баспасында жарық көрді. «Екінші Негіз» 1948-1950 жылдар аралығында «Astounding Magazine» журналында әртүрлі аттармен жарияланған екі бұрынғы повестьтен тұрады, бұл Азимовтың «Негіз» сериясының үшінші томы. Одан кейін ондаған жылдар өткен соң Азимов осы серияға тағы екі жалғастырушы роман мен екі алдын-алағы роман жазды. Кейінгі авторлар серияға ресми түрде қосымша әңгімелер енгізді. «Негіз» сериясы Исаак Азимовтың «Робот» сериясымен бірге ең бағалы туындыларының бірі саналады. Бұл термин сонымен қатар кітаптағы оқиғаның негізгі тақырыбы болып табылатын осы аттас ұйымды да сипаттайды. Ұйымның бар екендігі («Негіз» кітабында белгілі болды), «Негіз және Империя» кітабында іздестіріледі және осы романда қысқаша көрініс береді. Оның толыққанды сипаттамасы «Негіздің Шегі» кітабына дейін күтілді.

Жариялану тарихы

"І бөлім: Есек арқылы іздеу" 1948 жылдың қаңтар айында "Ассондинг ғылыми фантастика" журналында "Енді көресіз" деген тақырыппен жарық көрді. "ІІ бөлім: Негіз арқылы іздеу" 1949 жылдың қараша және желтоқсан айларында, сондай-ақ 1950 жылдың қаңтар айында "Ассондинг" журналында "Ал енді көресіз" деген тақырыппен жарық көрді. Екінші Негіз "Негіздің шекарасы" кітабында қайта қарастырылды.

"І бөлім: Қасқырмен іздеу"

Бірінші бөлім – Мульдің Екінші Іргетасты жою ниетімен іздеуі туралы. Екінші Іргетастың атқарушы кеңесі Мульдің ниетін біледі және Бірінші Спикердің сөзімен, оған оны «бір түрлі» табуға рұқсат береді. Муль өзінің екі адамын Екінші Іргетасты іздеуге жібереді: Хан Притчер, ол бір кезде капитан және Мульдің қызметіне өткенге дейін жер астындағы оппозицияның мүшесі болған, және Бейл Чаннис, «Өзгермеген» адам (Муль оған қосылуы үшін эмоционалды түрде манипуляцияламаған адам), ол тез қатардан өсіп, Мульді әсерлі қалдырды. Чаннис Екінші Іргетастың Тазенда планетасында орналасқаны туралы күдігін білдіреді және кемені сол жаққа бағыттайды. Олар бірінші кезекте Тазенданың бақылауындағы Россемге қонады және оның қарапайым губернаторымен кездеседі. Кемеге оралғаннан кейін Притчер Чанниспен сөйлесіп, оның іздеуде тым сәтті болғанын ойлайды. Муль, олардың ізін гипер кеңістікте табу үшін кемелеріне гипер реле орнатқан, пайда болады және Чаннис Екінші Іргетастың адамы екенін ашады. Чаннис пен Муль арасындағы әңгіме кезінде Притчердің Мульмен эмоционалды байланысы үзіледі және ол терең ұйқыға кетеді. Екеуі ғана қалғанда, Муль кемелерін Тазендаға әкелгенін және планетаны жойғанын айтады, бірақ Чаннистің қайғысы тек сылтау екенін сезеді. Ол Чаннисті Россемнің шын мәнінде Екінші Іргетас екенін, ал Тазенданың тек сыртқы бейне екенін мойындауға мәжбүр етеді. Екінші Іргетастың Бірінші Спикері пайда болып, Мульге оның үкімі аяқталғанын хабарлайды; Тазенда да, Россем де Екінші Іргетас емес, ал Чаннистің білімі Мульді жаңылыстыру үшін жалған түрде енгізілген. Екінші Іргетастың агенттері Калганға және Іргетастың әлемдеріне Мульдің өзгертулерін жою үшін бет алады, ал оның флоты бұған кедергі келтіру үшін тым алыс. Муль бір сәт үмітсіздікке түскенде, Бірінші Спикер оның бақылауын иеленеді және оның ойын өзгертеді; ол Калганға оралып, қалған өмірін бейбіт деспот ретінде өткізеді.

Part I is about the Mule's search for the elusive Second Foundation, with the intent of destroying it. The executive council of the Second Foundation is aware of The Mule's intent and, in the words of the First Speaker, allows him to find it—"in a sense". The Mule sends two of his people on a search for the Second Foundation: Han Pritcher, who had once been a captain and a member of the underground opposition prior to being Converted to the Mule's service, and Bail Channis, an "Unconverted" man (one who hasn't been emotionally manipulated by the Mule to join him) who has quickly risen through the ranks and impressed the Mule. Channis reveals his suspicions about the Second Foundation being located on the planet Tazenda, and takes the ship there. They first land on Rossem, a barren planet controlled by Tazenda, and meet with its governor, who appears ordinary. Once they return to the ship, Pritcher confronts Channis and believes him to have been too successful with the search. The Mule, who had placed a hyper relay on their ship in order to trace them through hyper space, appears, and reveals that Channis is a Second Foundationer. Pritcher's emotional bonds to the Mule are broken in the ensuing exchange between Channis and the Mule, and he is made to fall into deep sleep. With only the two of them left, the Mule reveals that he has brought his ships to Tazenda and has already destroyed the planet, and yet senses that Channis's dismay is only pretense. He forces Channis to reveal that Rossem is actually the Second Foundation, and that Tazenda is only a figurehead. The First Speaker for the Second Foundation appears and reveals to the Mule that his rule is over; neither Tazenda nor Rossem is the Second Foundation, and Channis's knowledge had been falsely implanted to mislead the Mule. Second Foundation agents are headed to Kalgan and the Foundation worlds to undo the Conversions of the Mule, and his fleet is too far away to prevent it. When the Mule experiences a moment of despair, the First Speaker is able to seize control of and change his mind; he will return to Kalgan and live out the rest of his short life as a peaceful despot.

"ІІ бөлім: Қордың ізденуі"

Екінші бөлім бірінші бөлімнен 60 жыл өткен соң, Мұланың табиғи себептермен қайтыс болғаннан кейін 55 жыл өткенде оқиғасы өтеді. Мұла жоқ болғаннан кейін оның бұрынғы империясы ыдырап, Қор тәуелсіздігін қайта жеңіп алады. Мұланың құлдығында болуы және Екінші Негізге (Мұланың қабілеттеріне ұқсас) күдікпен қарауы себепті, Қор ақыл-ой ғылымдарын зерттей бастады. Екінші Негіздің манипуляция жасауына дәлелдер табылып, бұрынғы қоғамның маңызды тұлғаларының психикалық талдауы арқылы, Қордың ішінде Екінші Негізді жою үшін құпия топ құрылады. Олар Екінші Негіздің орналасқан жерін табу үшін Хомир Муннды Калганға жібереді. Муннның ізінен доктор Дарреллдің қызы Аркадия Калганға келеді. Мұланың қайтысынан кейін Екінші Негіз Селдон жоспарын дұрыс бағытқа бұру үшін жұмыс істейді. Ұйымның құпия орнында Бірінші Спикер студентке галактиканың жағдайын талқылайды. Студент Қордың енді Екінші Негіздің бар екенін білуінің алғашқысына кері әсер ететінінен қорқады, бұл Селдон жоспарын одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін. Бірінші Спикер студентке олардың ұйымы оның алаңдаушылығын шешу үшін жоспар жасағанын айтып сендіреді. Калган қаласында Стеттин есімді адам Мұланың бұрынғы лауазымын – Бірінші Азамат атағын қабылдайды. Ол Мұланың іс-әрекеттері Селдон жоспарын мәнсіз еткенін санайды және Екінші Империяны құрудағы рөлін иелену үшін Қорға соғыс жариялайды. Ол Екінші Негіздің араласуына алаңдамайды. Аркадия Прем Палвер есімді транторлық саудагердің көмегімен Калганнан Транторға қашып кетеді. Оның көмегімен ол әкесіне Екінші Негіздің орналасқан жері туралы ақпарат жібереді. Калган соғысты Қорға қарсы жеңіліске ұшырайды, себебі Селдон жоспарының көлеңкесі Калгандықтардың жұмысына кері әсер етеді, ал Қор қызметкерлерінің рухын көтеріп, оларға күш береді. Қордың құпия тобы Екінші Негіз туралы білгендерін талқылау үшін қайта жиналады. Мунн Екінші Негіздің ешқашан болмағанын айтады, ал Пелеас Антор олардың Калганда екеніне сендіреді. Доктор Даррелл Аркадия берген ақпаратқа сүйене отырып, Екінші Негіздің Терминуста екенін мәлімдейді. Ол сондай-ақ, Мұла мен Екінші Негіз сияқты ақыл-ой қабілеттері бар адамдарға зиян келтіретін ақыл-ой статикасын шығаратын құрылғы жасағанын айтады. Құрылғыны топтың қатысуымен іске қосу Антордың Екінші Негіздің адамы екенін көрсетеді, ал одан әрі тергеу оның қалған серіктерін анықтап, олар мерзімі белгісіз қамауға алынады. Екінші Негіздің оңай жеңілгеніне қанағаттанбаған және Аркадияның ақпараты ақыл-ойды бұрмалау арқылы отырғызылғанына күдіктенген доктор Даррелл, қызының қауіпке ұшырағанын анықтау үшін сынақтар жүргізеді. Екеуі де сынақтардың нәтижесі теріс болғанда тыныш алады. Доктор Даррелл Екінші Негіз жоқ болған соң, Қордың Селдон жоспары мен Екінші Империяның жалғыз мұрагері екенін түсінеді. Содан кейін Екінші Негіздің тек сақталғаны ғана емес, сонымен қатар соңғы оқиғалардың артында тұрғаны анықталады. Қордың Калганмен соғысы және олардың жеңісі Мұла оларды құл еткеннен кейін алғашқылардың өзін-өзі бағалауын қалпына келтіру үшін жасалды. Антор мен оның серіктері шын мәнінде, Екінші Негізді жойғанын сендіру үшін, Екінші Негізді құпиялылықпен қоршап, Селдон жоспарын дұрыс жолға қою үшін шейіт болды. Аркадия білмей Екінші Негіз үшін жұмыс істеді, ол туылғаннан кейін көп ұзамай анықталмау үшін ақыл-ойына бейімделген. Екінші Негіздің орналасқан жері – Трантор планетасы, бұрынғы Галактикалық Империяның орталығы. Әңгіме Екінші Негіздің Бірінші Спикері Прем Палвер екендігі туралы аянмен аяқталады, ол галактика енді мәңгілік қауіпсіз екеніне сенімді.

Part II takes place 60 years after the first part, 55 years after the Mule's death by natural causes. With the Mule gone his former empire falls apart and the Foundation resumes its independence. Because of their enslavement at the hands of the Mule and their wariness of the Second Foundation (who possess similar abilities to the Mule) the Foundation began studying the mental sciences. A secret cabal is formed within the Foundation to root out the Second Foundation after evidence of the latter's manipulation is found through mental analysis of the former society's key figures. They send one of their own, Homir Munn, to Kalgan to search for clues to the Second Foundation's location. Munn is followed to Kalgan by Arcadia, Dr Darell's daughter. Since the death of the Mule, the Second Foundation has worked to restore the Seldon Plan into its proper course. In the organization's secret location, the First Speaker discusses the state of the galaxy with a student. The Student is concerned that the Foundation's now tangible knowledge of the Second Foundation's existence would have negative effects upon the former which would then further destabilize the Seldon Plan. The First Speaker reassures the Student that a plan has been put in place by their organization in order to address his very concerns. In Kalgan, a man named Stettin has assumed the Mule's former title as First Citizen. He believes that the Mule's actions have made the Seldon Plan irrelevant and declares war upon the Foundation, intending to usurp their role in the formation of the Second Empire. He's unconcerned with the possible intervention of the Second Foundation. Arcadia escapes from Kalgan to Trantor with the help of a Trantorian trader named Preem Palver. With his help, she passes information to her father regarding the location of the Second Foundation. Kalgan eventually loses the war against the Foundation as the specter of the Seldon Plan adversely affects the performance of the Kalganians every bit as much as it bolsters the morale of the Foundationers. The Foundation cabal reconvenes to discuss what they've learned about the Second Foundation. Munn believes that the Second Foundation never existed while Pelleas Anthor believes they're in Kalgan. Dr Darell states that the Second Foundation is in Terminus itself based on information supplied by Arcadia. He also reveals he has created a device capable of emitting mind static, which is harmful to individuals with mental abilities similar to that of the Mule and the Second Foundation. Activating the device in the presence of the cabal reveals Anthor to be a Second Foundationer, and further interrogation leads to the discovery of the rest of his comrades who are subsequently detained indefinitely. Unsatisfied with the ease by which the Second Foundation has been defeated and suspecting Arcadia's information to be planted through mental tampering, Dr Darell runs tests on his daughter to determine if she has been compromised. Both are relieved when the tests' results are negative. Dr Darell basks in the realization that with the Second Foundation gone, the Foundation are the sole inheritors of the Seldon Plan and the Second Empire. It is then revealed that the Second Foundation are not only intact but also the mastermind behind the recent major events. The Foundation's conflict with Kalgan and their subsequent victory was meant to restore the former's self esteem after the Mule enslaved them. Anthor and his comrades were in fact martyrs meant to mislead the Foundation into believing they had eliminated the Second Foundation, thereby shrouding the Second Foundation in secrecy once more and restoring the Seldon Plan to its proper course. Arcadia was unknowingly working for the Second Foundation, having been mentally adjusted shortly after her birth in order to prevent detection. The Second Foundation is actually located at the planet Trantor, the seat of the previous Galactic Empire. The story closes with the revelation that the First Speaker of the Second Foundation is Preem Palver, who is satisfied that the galaxy is now forever secure.

Қабылдау

Алғашқы жарияланғанда Galaxy журналының рецензенты Грофф Конклин «Екінші негізді» «ғылыми қиялдың толыққанды және ересектерге арналған ойыны» деп сипаттады. П. Шейлер Миллер «Екінші негіз» – «жақсы, салмақты, орташа ғылыми фантастика, мұқият жасырылған күтпеген бұрылысы бар» деп мәлімдеді.

Ұйымдастыру

Екінші негізді Хари Сельдон психологтар мен менталистердің, телепатиялық қабілеттері бар адамдардың өсіп келе жатқан колониясы ретінде құрды. Олар "Жұлдыздың соңында" орналасқан, бұл Сельдон қасақана тұмандылыққа толы термин қолданған жер. "Forward the Foundation" кітабында түпнұсқалық Екінші негіздің құрамында Харидің немересі Ванда Сельдон және оның күзетшісі Стеттин Палвер де бар екені анықталады. Бұл негіздің құрылуы, орналасуы және дамуы құпия сақталды, тиімділігі мен қауіпсіздігін арттыру үшін "тыныштықта батып кетті". Бірінші негіз физикалық ғылымдарда күшті болса, Екінші негіз психикалық ғылымдарда, оның ішінде психотарихиятты дамытуда күшті болды. Олардың міндеті – Сельдон жоспарының орындалуын қамтамасыз ету, жоспардың мүмкіндіктерін ең күтпеген жағдайларға бейімдеу және Мүлік сияқты күтпеген дамуларға қарсы қорғану. Олардың соңғы мақсаты – адамзатқа психикалық ғылымды енгізу үшін (бір Екінші негіздің мүшесінің сөзімен айтқанда, оның пайдасы физикалық ғылымға қарағанда аз байқалады, бірақ ұзаққа созылады) Екінші империяның үстем тапқа айналу, ал Бірінші негізді олар қажетті саяси одаққа біріктіру. Екінші негіз ең күшті менталистерден құралған кеңеспен басқарылады, олар "Сөйлеушілер" деп аталады. Алайда, "Сөйлеуші" атауы шартты, себебі телепаттар болғандықтан, тікелей сөйлеудің қажеті жоқ. Топтың басшысы – Бірінші Сөйлеуші. Бірінші Сөйлеушінің жалғыз ресми құқығы – Сөйлеушілер кеңесінің мәжілісінде бірінші болып сөйлеу, бірақ іс жүзінде ол одан әлдеқайда көп билікке ие болды. Негіздің құрылымы барлау желісі мен университеттің аралас нұсқасына ұқсайды. Трантордағы ғимараттар кешені, Ұлы тонаудан сақталған қалдықтары мен экспортқа металл алу үшін бұзылмағандарында, техниктер мен талдаушылар тобына қызмет етеді. Осы ғимараттарға Галактиканың түкпір-түкпірінде орналасқан агенттерден есептер келіп түседі, олар Сельдон жоспарының мақсатын ілгерілету үшін қабылданатын кез келген шараның негізін құрайды. Екінші негіз галактика бойынша желі жайып, қызметкерлер мен агенттерді іздейді және оларды көп жылдық арнайы оқудан өткізеді. Кейбіреулері статистикалық техниктер болады, ал ең жақсылары Сөйлеушілікке үйренуге шақырылады.

The Second Foundation was founded by Hari Seldon as a budding colony of psychologists and mentalics, people with telepathic abilities, located "at Star's End", an intentionally obscure term used by Seldon. In Forward the Foundation, the original Second Foundation is revealed to also include Hari's own granddaughter, Wanda Seldon, and his bodyguard Stettin Palver. The establishment, location and development of this Foundation was a secret, "drowned in silence" to increase its effectiveness and security. Whilst the First Foundation was strong in the physical sciences, the Second Foundation was strong in the mental sciences, including the continued development of psychohistory. Their function is to ensure that the Seldon plan comes to pass, both by refining the plan's contingencies to allow for even the most unlikely events, and to guard against unexpected developments, such as the Mule. Their eventual goal is to become the ruling class of the Second Empire in an effort to introduce mental sciences to humanity (whose benefits are, according to one Second Foundationer, less apparent, but longer lasting than physical sciences), while the First Foundation they manipulate forms the necessary political union. The Second Foundation are governed by a council of the strongest mentalics, called the Speakers. However, the name "Speaker" is a misnomer, because, being telepaths, the use of actual speech is quite unnecessary. The leader of the group is the First Speaker. The only formal power of the First Speaker was to speak first at meetings of the Speaker's Table, but in practice it conferred significantly more power. The structure of the Foundation is akin to both an intelligence network and a university. A complex of buildings on Trantor, the remnants of those saved from The Great Sack and those not demolished to provide metal for export, house a staff of technicians and analysts. Into these buildings flow reports from agents located in many parts of the Galaxy; these reports form the basis of any action that may be taken in furthering the aim of the Seldon Plan. The Second Foundation spreads a net over the galaxy to detect and recruit staff and agents. These are then specially trained over many years. Some become statistical technicians, but the best of the trainees are invited to commence an apprenticeship for Speakerhood.