Кіріспе
5-8 ғасырлардағы көшпелі конфедерация Орталық Азияда.
Бактрия (ресми)
Соғдия (Соғдиана)
Хорасан
Пракрит
Түркілік Тохаристан және Хиндукуш аймақтарындағы княздіктер 710 жылға дейін. | p1 = Кидариттер
| p2 = Сасани империясы
| p3 = Канджу
| p4 = Алхон ғұндары
| s1 = Незак ғұндары
| s2 = Бірінші түркі қағанаты
| s3 = Сасани империясы
| s4 = Түрік шахы
| s5 = Зунбильдер
| s6 = Шағаниян княздігі
| image map =
Sogdian (Sogdiana)
Chorasmian
Prakrit
TurkicPrincipalities in Tokharistan and the Hindu Kush until 710. | p1 = Kidarites
| p2 = Sasanian Empire
| p3 = Kangju
| p4 = Alchon Huns
| s1 = Nezak Huns
| s2 = First Turkic Khaganate
| s3 = Sasanian Empire
| s4 = Turk Shahis
| s5 = Zunbils
| s6 = Principality of Chaghaniyan
| image map =
| image map caption = Гефталит империясының аумағы, шамамен 500 жыл
| image coat = Hephthalite tamgha.jpg
| coa size = 60px
| symbol type = Императорлық Гефталиттердің тамғасы, "Тамға S2" деп белгілі. | title leader =
| leader1 =
| year leader1 =
| leader2 =
| year leader2 =
| leader3 = Незак Тархан
| year leader3 = 710
| religion = plainlist|
Бұлар 5-8 ғасырлар аралығында Орталық Азияда өмір сүрген халық, ірі ирандық ғұндар тобының бір бөлігі. Олар империя құрды, Императорлық Гефталиттер, және Кидариттерді жеңген 450 жылдан бастап 560 жылға дейін, Бірінші түркі қағанаты мен Сасани империясының біріккен күштері оларды жеңгенге дейін әскери маңызға ие болды. Гефталиттер тарихына қатысты мәліметтер аз, тарихшылардың пікірлері әртүрлі. Патшалар тізімі жоқ, тарихшылар бұл топтың қалай пайда болғанын немесе бастапқыда қандай тілде сөйлегенін нақты білмейді. Олар өздерін Эбодало (ηβοδαλο, сондықтан Хефтал) деп атаған, көбінесе Eb (ηβ) деп қысқартылған, олар бұл атауды кейбір монеталарына бактрия жазуымен түсірген. "Гефталиттер" атауының шығу тегі белгісіз, ол хотандық *Hitala сөзінен ("Қуатты") немесе гипотетикалық соғди *Heβtalīt ( *Heβtalak көпше түрі) немесе орта парсы *haft āl ("Жеті Ал") сөздерінен туындауы мүмкін.
| image coat = Hephthalite tamgha. jpg
| coa size = 60px
| symbol type = Tamga of the Imperial Hephthalites, known as "Tamgha S2". | title leader =
| leader1 =
| year leader1 =
| leader2 =
| year leader2 =
| leader3 = Nezak Tarkhan
| year leader3 = 710
| religion = plainlist|
Buddhism were a people who lived in Central Asia during the 5th to 8th centuries CE, part of the larger group of the Iranian Huns. They formed an empire, the Imperial Hephthalites, and were militarily important from 450 CE, when they defeated the Kidarites, to 560 CE, when combined forces from the First Turkic Khaganate and the Sasanian Empire defeated them. The sources for Hephthalite history are sparse and the opinions of historians differ. There is no king list, and historians are not sure how the group arose or what language they initially spoke. They seem to have called themselves Ebodalo (ηβοδαλο, hence Hephthal), often abbreviated Eb (ηβ), a name they wrote in the Bactrian script on some of their coins. The origin of the name "Hephthalites" is unknown, it may stem either from a Khotanese word *Hitala meaning "Strong", from hypothetical Sogdian *Heβtalīt, plural of *Heβtalak, or from postulated Middle Persian *haft āl "the Seven Al".
Атауы мен этнонимдері
[[Файл:Бактрия жазуы бар Хефталиттік патшаның мөрі Хефталиттердің Иесі (Ябгу). 5 ғасырдың соңы 6 ғасырдың басында. jpg|thumb|right|<div style="text-align:center">Хефталит билеушісі</div>Хефталиттер өздерін ēbodāl деп атаған, бұл осы мөрде, ерте Хефталит патшасының бактрия жазуымен жазылған жазуында көрінеді: ηβοδαλο ββγο "Хефталиттердің Ябгусы (Иесі)". Ол күрделі сәулелі тәж және патшалық ленталар киеді. 5 ғасырдың соңы – 6 ғасырдың басы. "Эбодало" этникалық аты және "Эбодало Ябгу" атауы Роб патшалығының заманауи бактриялық құжаттарында Хефталиттер кезіндегі әкімшілік функцияларды сипаттайтын мәліметтермен бірге табылған. Византиялық грек деректерінде оларды Хефталита (Ἐφθαλῖται), Абдель немесе Авдель деп атаған. Армяндар үшін Хефталиттерге гефталь, гепталь және тетал деген атаулар берілген, кейде олар кушандықтармен теңестірілген. Парсылар Хефталиттерді гефталь, гефтель және гевталл деп атаған. Арабтар үшін Хефталиттер – хайтал, хетал, хейтал, хайетал, хейателиттер, (ал) хаятила (هياطلة), кейде түркілер деп аталған. Зекі Велиди Тоганның (1985) пікірінше, алғашқы кезеңдегі парсы және араб тілдеріндегі хайтал түрі хабтал үшін жазылу қатесі болған, себебі араб тіліндегі b әрпі y әрпіне ұқсайды. Қытай жылнамаларында Хефталиттерді Yàndàiyílìtuó (厭帶夷栗陀) деп атаған, немесе көбінесе қысқартылған түрінде Yèdā 嚈噠 деп, ал 635 жылғы Лиан кітабында Хуа 滑 деп атаған. Соңғы атау түрлі латыншалауларға ие болды, соның ішінде Йеда, Йета, Йета; Йеда және Янда. Орталық қытай тілінің айтылу ерекшеліктерін (IPA) қазіргі мандарин тілінің айтылу ерекшеліктерінен жақсы сақтаған кантон және корей тіліндегі Yipdaat және Yeoptal атаулары грек Хефталитімен көбірек сәйкес келеді. Кейбір қытай жылнамашылары Хефта түбірінің (Yàndàiyílìtuó немесе Yèdā) техникалық тұрғыдан "император" деген мағына беретін атау болғанын, ал Хуа – басым рудың аты болғанын айтады. Ежелгі Үндістанда Хефталит сияқты атаулар белгісіз болған. Хефталиттер Үндістанда Хуна немесе Турушка деп аталған халықтың бір бөлігі немесе бұтағы болған, бірақ бұл атаулар кеңірек топтарға немесе көршілес халықтарға қатысты болуы мүмкін. Ежелгі санскрит мәтіні "Правишьясутрада" Хавитаралар деп аталған халық тобы туралы айтылады, бірақ бұл терминнің Хефталиттерді білдіретіндігі нақты емес. Индиялықтар Хефталиттерді "ақ хунндар" (Sveta Huna) деп те атаған.
In Chinese chronicles, the Hephthalites are called Yàndàiyílìtuó (厭帶夷栗陀), or in the more usual abbreviated form, Yèdā 嚈噠 or in the 635 Book of Liang as the Huá 滑. The latter name has been given various Latinisations, including Yeda, Ye ta, Ye tha; Ye dā and Yanda. The corresponding Cantonese and Korean names Yipdaat and Yeoptal , which preserve aspects of the Middle Chinese pronunciation (IPA ) better than the modern Mandarin pronunciation, are more consistent with the Greek Hephthalite. Some Chinese chroniclers suggest that the root Hephtha (as in Yàndàiyílìtuó or Yèdā) was technically a title equivalent to "emperor", while Huá was the name of the dominant tribe. In ancient India, names such as Hephthalite were unknown. The Hephthalites were part of, or offshoots of, people known in India as Hunas or Turushkas, although these names may have referred to broader groups or neighbouring peoples. Ancient Sanskrit text Pravishyasutra mentions a group of people named Havitaras but it is unclear whether the term denotes Hephthalites. The Indians also used the expression "White Huns" (Sveta Huna) for the Hephthalites.
Географиялық шығу тегі және кеңейуі
Соңғы зерттеулерге сәйкес, Хефталиттердің бекінісі әрқашан да Хиндукуш тауларының солтүстік беткейіндегі Тохаристан аймағында орналасқан. Олардың астанасы, болжам бойынша, Кундуз қаласы болған, ол 11 ғасырғы ғалым әл-Бируниге Соғыс Вализ деп белгілі болған. Бұл, Хефталиттерге қытайлар берген атаулардың бірі болуы мүмкін: 滑 (Орталық қытай (ZS) *ɦˠuat̚ > стандартты қытай: Хуа). Хефталиттер шығыстан, Памир таулары арқылы, мүмкін Бадахшан аймағынан келген болуы мүмкін. Сонымен қатар, олар Алтай аймағынан, шапқыншылық жасаған хандардың толқындарымен бірге көшіп келген болуы да мүмкін. Батысқа немесе оңтүстікке қарай кеңейгеннен кейін, Хефталиттер Бактрияға қоныстанды және Солтүстік Үндістанға қарай кеңейген Алхон ғұндарының орнын ығыстырды. Хефталиттер Сасанид империясымен байланыс орнатып, Перроз I-ге ағасы Хормизд III-тен тақты күштеп алуға әскери тұрғысынан көмектесті. Кейін, 5 ғасырдың соңында, Хефталиттер Орталық Азияның кең аумақтарына таралып, Тарим алқабындағы Түрфанға дейін басып алды. Олар бұл аймақты оазис қалаларынан ауыр салық жинаған, бірақ қытайлық Солтүстік Вэй әулетінің шабуылдарынан әлсіреп бара жатқан Рурандардан тартып алды.
Шығу тегі және сипаттамалары
Гефталиттердің шығу тегіне қатысты бірнеше теориялар бар, олардың негізгілері – ирандық және алтайлық теориялар. Қазіргі кездегі ең басты теория – гефталиттер бастапқыда түркі тегінен шыққан, ал кейіннен бактрия тілін қабылдаған. Көптеген маман ғалымдардың пікірінше, гефталиттер Бактрия/Тохаристанға қоныс аударғаннан кейін кушандықтар сияқты бактрия тілін ресми тіл ретінде қабылдады. "Энциклопедия Ираника" және "Ислам энциклопедиясы" бойынша, гефталиттердің шығу тегі қазіргі Ауғанстан жерімен байланысты болуы мүмкін. Маркуарт пен Груссе сияқты кейбір ғалымдар протомонгол тегін ұсынды. Юй Тайшан гефталиттердің шығу тегін сяньбэйлерге, одан әрі Когурёға дейін жегізді. Де ла Вайссьер және басқа ғалымдар қытай деректерінің жаңа бағалауына сүйене отырып, гефталиттер бастапқыда түркі тегінен шыққан, кейіннен бактрия тілін қабылдаған, алғашқыда әкімшілік мақсаттар үшін, ал кейіннен туған тіл ретінде қолданғандығын айтады. Бұл тезис қазіргі кездегі ең басты теория болып есептеледі. Шын мәнінде, гефталиттер әртүрлі тілдерде сөйлейтін түрлі халықтардың конфедерациясы болған болуы мүмкін. Ричард Нельсон Фрайдың айтуынша: "Соңғы көшпелі империялар көптеген халықтардың біріккендігі болғандықтан, осы басқыншылардың билеуші топтары шығыс пен солтүстіктен келген түркі тілдес тайпалардан құралған немесе кем дегенде олардың құрамында болған деп болжауға болады, бірақ, көбінесе, киониттер мен гефталиттер конфедерациясындағы адамдардың көп бөлігі иран тілінде сөйлеген. Бұл жағдайда көшпелілер әдеттегідей, қоныстанған халықтың жазба тіліне, институттарына және мәдениетіне ие болды." Керісінше, де ла Вайссьер гефталиттердің біздің заманымыздың 4-шы ғасырында Алтай аймағынан Еуропаға жеткен ұлы хунндық көші-қондардың бір бөлігі болғанын, ал бұл хундар "сиоңнулардың саяси және ішінара мәдени мұрагерлері" болғанын айтады. Бұл жаппай көші-қон климаттың өзгеруінен туындаған, ал құрғақшылық 4-шы ғасырда Алтай тауларының таулы жайылымдарына әсер еткен. Аманда Ломазофф пен Аарон Ралбидің мәліметінше, Атилланың батыстағы "террорлық билігі" мен гефталиттердің оңтүстікке қарай кеңеюі арасында үлкен сәйкестік бар, хундар мен гефталиттердің Орталық Азияда кең аумақты жауып жатуы байқалады. 6-шы ғасырдың византиялық тарихшысы Прокопий Кесариялық ("Соғыстар тарихы", 1-кітап, 3-тарау) оларды Еуропадағы хундармен байланыстырды, бірақ мәдени және әлеуметтанулық айырмашылықтарды атап өтіп, гефталиттердің жетілгендігін көрсетті: "Эфталита хундары, Ақ хундар деп аталады. Эфталиталар хундардың руынан шыққан, бірақ бізге белгілі хундармен араласпайды, өйткені олар оларға көршілес емес, тіпті жақын да емес жерді мекендейді; олардың аумағы Персияның солтүстігінде орналасқан. Олар басқа хунндық халықтар сияқты көшпелі емес, бірақ ұзақ уақыт бойы жақсы жерге орналасқан. Гунндардың арасында олар ақ денелі және сұрық емес жүзді. Олардың тұрмыс-тіршілігі де, мінез-құлқы да басқа ұлттардан өзгеше, олар да басқа ұлттар сияқты қатыгез емес. Олардың патшалары біреу, заңдары да заңды. Сондықтан олар бір-бірімен де, көршілерімен де әділ қарым-қатынас жасайды, римдіктер мен парсылықтардан еш кем емес."
blockquote|text=Just as later nomadic empires were confederations of many peoples, we may tentatively propose that the ruling groups of these invaders were, or at least included, Turkic speaking tribesmen from the east and north, although most probably the bulk of the people in the confederation of Chionites and then Hephhtalites spoke an Iranian language. In this case, as normal, the nomads adopted the written language, institutions, and culture of the settled folks. On the contrary, de la Vaissière considers that the Hepthalites were part of the great Hunnic migrations of the 4th century CE from the Altai region that also reached Europe, and that these Huns "were the political, and partly cultural, heirs of the Xiongnu". This massive migration was apparently triggered by climate change, with aridity affecting the mountain grazing grounds of the Altay Mountains during the 4th century CE. According to Amanda Lomazoff and Aaron Ralby, there is a high synchronicity between the "reign of terror" of Attila in the west and the southern expansion of the Hephthalites, with extensive territorial overlap between the Huns and the Hephthalites in Central Asia. The 6th century Byzantine historian Procopius of Caesarea (History of the Wars, Book I. ch. 3), related them to the Huns in Europe, but insisted on cultural and sociological differences, highlighting the sophistication of the Hephthalites:
The Ephthalitae Huns, who are called White Huns [ ] The Ephthalitae are of the stock of the Huns in fact as well as in name, however, they do not mingle with any of the Huns known to us, for they occupy a land neither adjoining nor even very near to them; but their territory lies immediately to the north of Persia [ ] They are not nomads like the other Hunnic peoples, but for a long period have been established in a goodly land They are the only ones among the Huns who have white bodies and countenances which are not ugly. It is also true that their manner of living is unlike that of their kinsmen, nor do they live a savage life as they do; but they are ruled by one king, and since they possess a lawful constitution, they observe right and justice in their dealings both with one another and with their neighbors, in no degree less than the Romans and the Persians
Қытай жылнамалары
Хефталиттер алғаш рет 456 жылы, Хефталиттер елшілігі Солтүстік Вэйдің Қытай сотына келген кезде, қытайларға белгілі болды. Қытайлықтар гефталиттерге әр түрлі атауларды қолданды, мысалы Хуа (滑), Ета и ли то (厌带夷栗陁, сауда. 厭帶夷粟陁) немесе қысқаша Ye da (嚈噠). Ежелгі қытай императорлық хроникаларында Хефталиттердің шығу тегі туралы әртүрлі түсіндірмелер берілген: олар "Гаожу немесе Да Юэчжи" ұрпақтары болды. Кейінгі жазбаларға сай, олар "Да Юэчжи тайпаларының" ұрпақтары болған. Ежелгі тарихшы Пей Цзие "Хуа" (滑) біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы Джуши генералының ұрпақтары болуы мүмкін деп болжады, өйткені бұл генерал "Бахуа" (八滑) деп аталды. Бұл этимологиялық фантазия Лианг кітабында (30 және 54 том) қабылданған. Тағы бір этимологиялық фантазия Тонгдианда пайда болды, саяхатшы Вэй Цзедің есебіне сәйкес, Хефталиттер Канджу ұрпақтары болуы мүмкін, өйткені Шығыс Ханның Канджу генералының есімі "Итиан" болған. Кадзуо Еноки қытайлық дереккөздерді 1959 жылы алғашқы жаңаша талдап, Хефталиттер Тохаристан (Бактрия) аймағының жергілікті тайпасы екенін, олардың шығу тегі жақын маңдағы Батыс Гималаядан екенін көрсетті. Ол сондай-ақ, Хефталиттер арасында көптеген Бактриялық атаулардың болуы және қытайлықтардың Батыс Гималайдың белгілі мәдени белгісі полиандрияны қолданғандығы туралы мәлімдегенін дәлел ретінде қолданды. Қытай дереккөздерін де ла Вайссьердің (2003) жақында қайта бағалауына сәйкес, тек Гефталиттердің түркілік Гаожу шығу тегі олардың негізгі этносын білдіретін ретінде сақталуы керек, ал Да Юэчжи туралы айтылу сол кезде Гефталиттер бұрынғы Да Юэчжи аумағындағы Бактрияға қоныстанғандықтан ғана туындайды, онда олар Шығыс Ирандық Бактрия тілін қолданғандығы белгілі. Бұл кездесу туралы ең ертедегі қытайлық дереккөз, кейінгі Тонгдианда келтірілген Солтүстік Вэйдің (Вейшу) қазіргі заманғы хроникалары, олардың 360 жылы шамасында Алтай аймағынан оңтүстікке көшіп кеткенін хабарлайды: Гаожу (高車 lit. "Жоғары арба"), сондай-ақ Тиле деп те аталады, ертедегі түркі тілінде сөйлейтін ертедегі Динглингке қатысты, оларды бір кезде Сюньну басып алған. Вейшу сонымен қатар Гаожу мен Сюньну арасындағы тілдік және этникалық жақындықты атап өтті. Де ла Вейссердің пікірінше, Хефталиттер бастапқыда оғур тілінде сөйлейтін бір тайпа болған, олар Гаожу/Тиле конфедерациясына қараған. Бұл және бірнеше кейінгі қытай хроникалары да Хефталиттер Да Юэчжиден шыққан болуы мүмкін деп хабарлайды, мүмкін олардың бұрынғы Да Юэчжи аймағындағы Бактрияда қоныстанғандығынан. Кейінгі қытай дереккөздері гефталиттердің шығу тегі туралы түсініксіз болып келеді, бұл олардың бактриялық мәдениет пен тілді біртіндеп сіңіруіне байланысты болуы мүмкін. Бейшидің айтуынша, біздің заманымыздың VI ғасырының бірінші жартысындағы жағдайды сипаттаған Сун Юн Орталық Азияға барған кезде, гефталиттердің тілі Роуран, Гаожу немесе Орталық Азияның басқа тайпаларынан ерекшеленетін, бірақ бұл олардың 4 ғасырда Бактрияға келгеннен бері Бактрия тілінің мәдениетін және қабылдауын көрсетеді. Лианшу мен Лиан Жигонгу Хефталиттердің бастапқыда жазба тілі болмағандығын және ху (жергілікті, "барбарлық") әліпбиін қабылдағандығын, бұл жағдайда Бактрия жазуын қабылдағандығын түсіндіреді. Жалпы алғанда, де ла Вайссьер Хефталиттер біздің заманымыздың 4-ші ғасырында Алтай аймағынан Еуропаға жеткен ұлы ғұндар көшіп-қонуының бір бөлігі болды деп санайды және бұл ғұндар "сионнулардың саяси және ішінара мәдени мұрагерлері болды".
They were descendants "of the Gaoju or the Da Yuezhi" according to the earliest chronicles such as the Book of Wei or the History of the Northern Dynasties. They were descendants "of the Da Yuezhi tribes", according to many later chronicles. The ancient historian Pei Ziye conjectured that the "Hua" (滑) may be descendants of a Jushi general of the 2nd century CE because that general was named "Bahua" (八滑). This etymological fantasy was adopted by the Book of Liang (Volume 30 and Volume 54). Another etymological fantasy appeared in the Tongdian, reporting an account by the traveller Wei Jie according to which the Hephthalites may have been the descendants of the Kangju because a Kangju general of the Eastern Han happened to be named "Yitian". Kazuo Enoki made a first groundbreaking analysis of the Chinese sources in 1959, suggesting that the Hephthalites were a local tribe of the Tokharistan (Bactria) region, with their origin in the nearby Western Himalayas. He also used as an argument the presence of numerous Bactrian names among the Hephthalites, and the fact that the Chinese reported that they practiced polyandry, a well known West Himalayan cultural trait. According to a recent reappraisal of the Chinese sources by de la Vaissière (2003), only the Turkic Gaoju origin of the Hephthalites should be retained as indicative of their primary ethnicity, and the mention of the Da Yuezhi only stems from the fact that, at the time, the Hephthalites had already settled in the former Da Yuezhi territory of Bactria, where they are known to have used the Eastern Iranian Bactrian language. The earliest Chinese source on this encounter, the near contemporary chronicles of the Northern Wei (Weishu) as quoted in the later Tongdian, reports that they migrated southward from the Altai region circa 360 CE:
The Gaoju (高車 lit. "High Cart"), also known as Tiele, were early Turkic speakers related to the earlier Dingling, who were once conquered by the Xiongnu. Weishu also mentioned the linguistic and ethnic proximity between the Gaoju and the Xiongnu. De la Vaissière proposes that the Hephthalites had originally been one Oghuric speaking tribe who belonged the Gaoju/Tiele confederation. This and several later Chinese chronicles also report that the Hephthalites may have originated from the Da Yuezhi, probably because of their settlement in the former Da Yuezhi territory of Bactria. Later Chinese sources become quite confused about the origins of the Hephthalites, and this may be due to their progressive assimilation of Bactrian culture and language once they settled there. According to the Beishi, describing the situation in the first half of the 6th century CE around the time Song Yun visited Central Asia, the language of the Hephthalites was different from that of the Rouran, Gaoju or other tribes of Central Asia, but that probably reflects their acculturation and adoption of the Bactrian language since their arrival in Bactria in the 4th century CE. The Liangshu and Liang Zhigongtu do explain that the Hephthalites originally had no written language and adopted the hu (local, "Barbarian") alphabet, in this case, the Bactrian script. Overall, de la Vaissière considers that the Hephthalites were part of the great Hunnic migrations of the 4th century CE from the Altai region that also reached Europe and that these Huns "were the political, and partly cultural, heirs, of the Xiongnu".
Сасанидтер империясы (474-484 жж.)
Алайда, кейінірек, 474 жылдан бастап Пероз I өзінің бұрынғы одақтастары – Хефталиттермен үш соғыс жүргізді. Бірінші екі соғыста ол өзі тұтқындалып, кейін құтқарылды. Пероздың қызы Пероздухт тұтқындалып, Хефталиттер сарайында Кунхи патшасының әйелі болды.
Согдиананы басып алу (479 ж.)
Самарқан, Соғдияның жергілікті ақшасы, сыртында Гефталиттер тамғасы бейнеленген. Гефталиттер Әмударияның арғы жағындағы Соғдия аумағын жаулап алып, оны өз империясына қосты. Соғдияны Гефталиттер басып алғандықтан, Соғдияның бұрынғы ақша айналымы сасанидтер монеталарының көптеп келуінен бұзылды, олар Гефталиттерге салық ретінде төленген. Бұл монеталар Жібек жолы бойымен тарады. Гефталиттер символы Самарқанның кейбір монеталарында, әсіресе Соғдияны Гефталиттер бақылауының нәтижесінде пайда болды және 500-700 жылдар аралығындағы Соғдия монеталарында, соның ішінде олардың жергілікті мұрагерлері – Ихшидтердің (642-755 жж.) ақшаларында кеңінен қолданылды. Бұл, Соғдияны мұсылмандар басып алғанға дейін жалғасты.
Тарим алабы (шамамен б.з. 480-550 жылдары)
5 ғасырдың соңында олар Памир таулары арқылы шығысқа қарай кеңейді, бұл таулар салыстырмалы түрде оңай кешіп өтілетін, өйткені жоғары шыңдар арасында ыңғайлы жазықтар бар еді, бұрынғы Кушандықтар да осылай істеген. Олар батыс Тарим алқабын (Қашғар және Хотан) басып алып, аймақты рурандардан иелікке алды, рурандар оазис қалаларынан ауыр салық жинаған, бірақ қытайлық Солтүстік Вэй әулетінің шабуылдарынан әлсіреп қалған еді. Ефталиттер өз империясының соңына дейін, шамамен 560 жылы дейін Тарим алқабын басып ұстады. Осы аймақтарда оң жағында үшбұрышты жағасы бар кафтандар, үш ай тәрізді үш мүйізді тәждер, кейбір қанатты тәждер және ерекше шаш үлгілері бар адамдар кездеседі. Тағы бір белгі – қылыштарды екі нүктелі ілгіш жүйемен асып тағу, бұл Ефталиттердің өнертапқыштығы болып көрінеді және олар бақылаған аумақтарда осы жүйені енгізді. Куча аймағындағы суреттер, әсіресе Кизил үңгірлеріндегі қылышкерлердің бейнелері, шамамен 480–550 жылдар аралығындағы Ефталиттер билігі кезінде жасалған сияқты. Кизил үңгірлеріндегі ең ерте суреттердегі Гандара өнерінің ықпалы, шамамен 500 жылға дейін салынған, Бактрия мен Куча арасындағы аймақтың Ефталиттермен саяси бірігуінің нәтижесі деп есептеледі. 6 ғасырдың бірінші жартысында Ефталиттерден тохария тілдеріне кейбір сөздер қабылданған болуы мүмкін. Бірінші түркі қағандығының ерте түрктері 560 жылдан бастап Турфан және Куча аймақтарын басып алды және Сасани империясымен одақтасып, Ефталиттер империясының құлауына ықпал етті.
Лианг Қытайға Хефталиттік елшіліктер (516526 CE)
516-526 жылдары Цзиньчжоу астанасындағы Оңтүстік Лянның қытай сарайындағы Хуа (滑, Хуа) елшісі, түсіндірме мәтінімен. Лянның мерзімдік сыйлықтарының портреттері, Пэй Цзие немесе Лянның болашақ императоры Юань салған, ол 526 және 539 жылдар аралығында Цзиньчжоу провинциясының губернаторы болып жұмыс істеген кезде жасалған. 11 ғасырлық Сун көшірмесі. 516-526 жылдары Оңтүстік Лянның қытай сарайына Хуа (滑, Хуа) елшілігінің суреттелген есебі Лянның мерзімдік сыйлықтарының портреттерінде келтірілген, бастапқыда Пэй Цзие немесе болашақ император Юань Лян салған, ол 526 және 539 жылдар аралығында Цзиньчжоу провинциясының губернаторы болып жұмыс істеген кезде, және оның 11 ғасырлық Сун көшірмесі сақталған. Мәтінде Хуа мемлекетінің Роран қағанатының қарауында болған кезде қаншалықты кішкентай болғаны және кейіннен Согдияны басып алып, "Моксианға" (бәлкім Самарқанға) көшкені, содан кейін Сасани империясы сияқты көптеген көрші елдерді жаулап алғаны туралы айтылады:
>Цы дәуірінде (479-502 жж.) олар алғаш рет (өздерінің бастапқы аймағынан) шығып, Моксианға (бәлкім Самарқанға) көшіп, онда қоныстанды. Уақыт өте келе күшейіп, Хуа Боси (Сасанидтер Персиясы), Панпан (Ташқұрған?), Жибин (Кашмир), Учан (Уддияна немесе Хорасан), Қуйчи (Куча), Шуле (Кашгар), Ютянь (Хоттан) және Гоупан (Карғалық) сияқты көрші елдерді жаулап алып, аумағын мың лиге дейін кеңейтті. 520 жылы Фухелияолияо (富何了了) атты тағы бір елші Лян сарайына келіп, сары арыстан, ақ күміс жүнді шапан және парсы брокатын сыйлық ретінде әкелді. Ляншудың (54-тарау) мәліметінше, Хепталиттер елшілікте үш мемлекетпен бірге болды: Хумидан (胡蜜丹), Ярканд (周古柯, Харғалик) және Кабадиян (呵跋檀). Оңнан солға қарай елшілер: Хепталиттер (滑/嚈哒), Парсы (波斯), Корея (百濟), Куча (龜茲), Жапония (倭), Малайзия (狼牙脩), Цян (鄧至), Ярканд (周古柯, Zhouguke, "Хуаға жақын").
Орталық Азия елшілерінің көпшілігі ауыр сақал және салыстырмалы түрде ұзын шашты киген, бірақ, керісінше, Хепталиттердің елшісі, сондай-ақ Балхтың елшісі сақалы жоқ, басы ашық және шаштары қысқа. Бұл физикалық ерекшеліктер сол кезеңдегі Орталық Азия мөрлерінде де байқалады.
Басқа елшіліктер
Жалпы алғанда, қытай жылнамаларында жиырма төрт Хефталит елшілігі тіркелген: бірінші елшілік 456 жылы, ал қалғандары 507 жылдан 558 жылға дейін (оның ішінде Солтүстік Вэйге он бес, осы династия 535 жылы аяқталғанға дейін, ал Оңтүстік Лянға бес – 516-541 жылдары). Соңғы үшеуі "Жоушу" кітабында айтылған, онда Хефталиттер Анси, Ютиан (Синьцзяндағы Хотан аймағы) және тағы жиырмадан астам елді жаулап алғаны, содан кейін 546, 553 және 558 жылдары Батыс Вэй мен Солтүстік Чжоудың қытай сарайына елшіліктер жібергендігі жазылған. Бұл елшіліктер "түріктер тарапынан жеңіліске ұшырағаннан" кейін тоқтатылған. Хефталиттер шамамен 550 жылы Шығыс шіркеуінің патриархы Мар-Аба I-ден христиан епискобын сұрап, алған.
Империяның аяқталуы және Хефталиттік княздіктерге бөліну (560-710 жж.)
thumb|upright=1.35 Шағаниян княздігінің ефталиттерге тән монетасы, Ефталиттер империясы құлағаннан кейін, шамамен 550–650 жылдары, Византиялық үлгіде бейнеленген тәж киген хан мен ханым суретімен. I Кавадтан кейін ефталиттер Сасани империясына деген қызығушылықтарын жойған сияқты, ал Кавадтың ізбасары I Хосров (531–579) шығысқа қарай кеңею саясатын қайта бастады. Әл-Табаридің мәліметінше, Хосров I кеңею саясаты арқылы «Синд, Буст, Әл-Рукхадж, Забулистан, Тухаристан, Дардистан және Кабулстанды» бақылауына алды, өйткені ол Бірінші түркі қағанатының көмегімен ефталиттерді толық жеңді. 552 жылы Гөктүріктер Моңғолияны жаулап алып, Бірінші түркі қағанатын құрды, ал 558 жылы Волгаға жетті. 555–567 жылдары Бірінші түркі қағанатының түркілері мен Хосров I басқаратын сасанилер ефталиттерге қарсы одақтасып, Қарши маңындағы сегіз күндік шайқаста жеңіске жетті, бұл шайқас Гол Зариун шайқасы деп белгілі болды, шамамен 557 жылы болған. Осы оқиғалар әскери жағдайға қарай сасанилерге немесе түріктерге салық төлейтін жартылай тәуелсіз княздіктерге бөлінген Ефталиттер империясының соңына сызық салды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін ефталиттер Бактрияға шегініп, Гатфар ханның орнына Шағаниян билеушісі Фаганишке келді. Содан кейін Бактриядағы Оқсу өзенінің маңында Ефталиттер империясының құлауына себеп болған түрік-сасани одағының қалдықтары – көптеген ефталиттер княздықтары орналасты. Олар Зарафшан аңғарында, Шағаниян, Хуттал, Термез, Балх, Бадгис, Герат және Кабул аймақтарында, Тохаристан және қазіргі Ауғанстанның солтүстігіне сәйкес келетін географиялық аймақтарда тіркелген. Олар Бамиянға апаратын жолдардағы бірнеше қамалдарды бақылады. Аймақтың барлық жерінде кең көлемді ефталиттер құрғандары зерттелді, сондай-ақ Бамиян аңғарында да болуы мүмкін. Сасанилер мен түріктер Оқсу өзені бойындағы ықпал аймақтарының шегарасын белгіледі, ал ефталиттер княздықтары екі империя арасындағы буферлік аймақтар қызметін атқарды. Хосров Смбат IV Багратуниді Парсы Армениясынан шақырып алып, Иранға басып келген жаугершілерді қайтаруға жіберді. Смбат, Датойян есімді парсы ханзадасының көмегімен, ефталиттерді Парсыдан ығыстырып, шығыс Хорасандағы олардың жерлерін тонады, онда Смбат олардың ханын жекпе-жекте өлтірген деседі. Хосров Смбатқа «Хосров Шун» («Хосровтың қуанышы немесе қанағаттануы») деген құрметті лақап берді, ал оның ұлы Варазтиротс II Багратуни «Жавитеан Хосров» («Мәңгілік Хосров») деген құрметті лақап алды.
Батыс Түрікпен қоян-қолтық келісім (625 ж.)
Самарқан патшасы Вархуманды Шагания елшісінің 648-651 жылдардағы сапары. Афрасиаб мұражайындағы қабырға суреттері, Самарқанд. Шаганян – Денов пен Термез арасындағы "гефталиттердің сақшылық билеуі". 625 жылдан бастап Тохаристаннан Кабулстанға дейінгі гефталиттердің аумағын Батыс түркілері жаулап алып, Батыс түркі ақсүйектері Тохара Ябғулары басқарған мемлекет құрды. Мерв қаласы арабтардың Орталық Азиядағы әскери операцияларының базасы болды. Арабтар 4 жылдық азамат соғысы кезінде әлсіреп, 661 жылы Омейяд халифаты құрылды, бірақ одан кейін де кеңеюді жалғастыра берді.
Хетталиттер Үмейд халифатына қарсы көтерілістер (689-710 жж.)
thumb|upright=1.35 Абдалла ибн Хазимнің AH 69 (688 CE) күнімен Сасан араб монетасының ефталит көшірмесі. Шегінде: басына қарай қарап тұрған тәжді бас және 20px өлшемді соңғы тамғалы ефталит қарсы белгісі. Шамамен 700 CE. 689 жылы Бадгис елінің ефталит билеушісі мен Хурасанның Зубайрид әкімі Абдулла ибн Хазим әл Суламидің ұлы, Мұса ибн Абдалла ибн Хазим, Омейяд халифатының күштеріне қарсы одақтасты. 689 жылы ефталиттер және олардың одақтастары Термезді басып алды, арабтарды ығыстырды және қысқа мерзімге Хорасан аймағының барлығын басып алды, Термезді астана етіп, арабтар оны "ефталиттердің бас штабы" (dār mamlakat al Hayāṭela) деп сипаттады. 704 жылы Язид ибн әл-Мухаллаб басшылығындағы Омейяд халифатының арабтары Термезді қайта басып алды. 718 CE жылы қытай жылнамаларында ефталиттер (達 Yida) әлі де түркі Тохара Ябгуларының билігіндегі мемлекеттердің бірі ретінде айтылады, олар өз билеушісінің қызметіне 50 000 әскер бере алатын. Қытай жылнамалары 748 CE жылға дейін "ефталит патшалығынан" келген елшіліктер туралы хабарлайды.
Әскери және қару-жарақ
Хефталиттер мықты әскери күш ретінде танылды. Олардың негізгі қаруы, дереккөздерге байланысты, садақ, сойыл немесе қылыш болған. Сасанилер хунн көшпелілерінің үлгісін қабылдап, темірден жасалған қылыштар мен алтынмен қапталған қынаптарды қолданған. Хунн үлгісіндегі қару-жарақтар Кизил үңгірлеріндегі "Суретшілер үңгірінде" бейнеленген, бұл қабырғалық кескіндемеде қаруланған жауынгерлер бейнеленген және біздің заманымыздың V ғасырына жатады. Гьерим ро пышағы Кореяға сауда арқылы немесе дипломатиялық сыйлық ретінде жеткен деп есептеледі. Ламеллярлы дулығаларды дала көшпелілері де кеңінен қолданған, және бұрынғы Гефталиттер аумағын бағындырған Сасанидтер империясы да қолданған. Сасандық қылыш пен қынабы "Хунн" екі белдікті ілгіш конструкцияларынан алынған, Сасан империясы, 7 ғасыр. Олар полиандрия және жасанды бас сүйегінің деформациясын жасаған деген сөз бар. Қытай деректері олардың "шетел құдайларына", "шайтандарға", "көк құдайына" немесе "от құдайына" табынғанын айтады. Гоктурктар Византияға олардың қамалмен қоршалған қалалары бар екенін мәлімдеді. Кейбір қытай деректерінде олардың қалалары болмаған және шатырларда өмір сүргендері айтылады. Литвинский бұл қайшылықты олар жаулап алған қалаларға көшіп келген көшпелілер болғандығымен түсіндіруге тырысады. Әкімшілік қызметкерлер болған, бірақ орталық билік әлсіз болды және жергілікті династиялар салық төледі. 540 жылы Гефталиттер аумағына келген қытай буддалық монахы Сонг Юн халық, киімдері, императорлар мен соттың рәсімдері және дәстүрлері туралы нақты мәліметтер берді және Гефталиттер будда дінін мойындамағанын, жалған құдайларды уағыздап, ет үшін жануарларды өлтіргенін айтты. Кейбір Гефталиттер буддалық монастырларды қиратқан, бірақ олар басқалармен қайта салынған. Шамамен 100 жылдан кейін Сонг Юнның сол аймақтарына келген үшінші қытай саяхатшысы Сюаньцзян Чаганян астанасында бес монастырь болғанын мәлімдеді. (Суретте) Пенжикент мұражатындағы үш жарты ай тәжі (сол жоғарғы бұрыш) Гефталиттердің белгісі ретінде қарастырылады. 7-8 ғасырлардың басы. Тарихшы Андре Винк айтуынша, "Гефталиттер билігінде буддизм басым болды, бірақ зороастризм мен манихейшіліктің діни іздері де болды". Балхта 100-ге жуық буддалық монастырь және 30 000 монах болған. Қала сыртында ірі буддалық монастырь орналасқан, кейін Наубахар деп аталған. VI ғасырдың ортасында Гефталиттер арасында христиандар болған, бірақ олардың қалай дін ауысқандығы белгісіз. 549 жылы олар Шығыс шіркеуінің патриархы Аба I-ге делегация жіберіп, олар таңдаған діни қызметкерді епископ етіп тағайындауды өтінді. Патриарх оны тағайындады, ал жаңа епископ патшалыққа да, Сасанид патшасы Хосров I-ге де құрмет көрсетті. Епископтық орын белгісіз, бірақ ол Бадгис-Қадиштан болған болуы мүмкін, оның епискобы Габриэль 585 жылы Патриарх Ишояб I-нің синодына делегат жіберді. Ол Герат митрополитіне бағынған. Гефталиттер арасындағы шіркеудің болуы оларға миссионерлік жұмыстарын Окс өзенінен әрі кеңейтуге мүмкіндік берді. 591 жылы көтерілісші Бахрам Шобин әскерінде қызмет еткен Гефталиттер Хосров II-нің тұтқынына түсіп, Рим императоры Маврикийге дипломатиялық сыйлық ретінде жіберілді. Олардың маңдайларына несториандық айқыштар салынған.
The Hephthalites were considered as a powerful military force. Depending on sources, their main weapon was the bow, the mace or the sword. The Sasanians adopted Hunnish nomadic designs for straight iron swords and their gold covered scabbards. Weapons with Hunnic designs are depicted in the "Cave of the Painters" in the Kizil Caves, in a mural showing armoured warriors and dated to the 5th century CE. The Gyerim ro dagger is thought to have reached Korea either through trade or as a diplomatic gift. Lamellar helmets were also popularized by the steppe nomads, and were adopted by the Sasanian Empire when they took control of former Hephthalite territory. upright=2.5|thumb|center|Sasanian sword and scabbard derived from "Hunnic" two straps suspension designs, Sasanian Empire, 7th century CE. They were said to practice polyandry and artificial cranial deformation. Chinese sources said they worshiped 'foreign gods', 'demons', the 'heaven god' or the 'fire god'. The Gokturks told the Byzantines that they had walled cities. Some Chinese sources said that they had no cities and lived in tents. Litvinsky tries to resolve this by saying that they were nomads who moved into the cities they had conquered. There were some government officials but central control was weak and local dynasties paid tribute. According to Song Yun, the Chinese Buddhist monk who visited the Hephthalite territory in 540 and "provides accurate accounts of the people, their clothing, the empresses and court procedures and traditions of the people and he states the Hephthalites did not recognize the Buddhist religion and they preached pseudo gods, and killed animals for their meat." It is reported that some Hephthalites often destroyed Buddhist monasteries but these were rebuilt by others. According to Xuanzang, the third Chinese pilgrim who visited the same areas as Song Yun about 100 years later, the capital of Chaghaniyan had five monasteries. thumb|The triple crescent crown in this Penjikent mural (top left corner), is considered as a Hephthalite marker. 7th early 8th century. According to historian André Wink, " in the Hephthalite dominion Buddhism was predominant but there was also a religious sediment of Zoroastrianism and Manichaeism." Balkh had some 100 Buddhist monasteries and 30,000 monks. Outside the town was a large Buddhist monastery, later known as Naubahar. There were Christians among the Hephthalites by the mid 6th century, although nothing is known of how they were converted. In 549, they sent a delegation to Aba I, the patriarch of the Church of the East, asking him to consecrate a priest chosen by them as their bishop, which the patriarch did. The new bishop then performed obeisance to both the patriarch and the Sasanian king, Khosrow I. The seat of the bishopric is not known, but it may have been Badghis–Qadištan, the bishop of which, Gabriel, sent a delegate to the synod of Patriarch Ishoyahb I in 585. It was probably placed under the metropolitan of Herat. The church's presence among the Hephthalites enabled them to expand their missionary work across the Oxus. In 591, some Hephthalites serving in the army of the rebel Bahram Chobin were captured by Khosrow II and sent to the Roman emperor Maurice as a diplomatic gift. They had Nestorian crosses tattooed on their foreheads.
Гефталит тұмшалары
[[Файл:Штамп мөрі (BM 119999) композит. Сасандық киім киген, сақалды адамның бейнесі, құлаф киген, ол ақсүйектер мен шенеуніктерді білдіреді; сондай-ақ, сәулелі тәж киген тұлға, екеуінің де патшалық ленталары бар. Гефталиттерге жатқызылған, және жақында біздің заманымыздың 5-6 ғасырына даулануда. Британ мұражайы қайталаған бұрынғы деректерге сәйкес, Bivar (1969) және Livshits (1969), мөр біздің заманымыздың 300-350 жылдарына жатқызылған. Бірақ соңғы зерттеулерге сәйкес, ол Гефталиттерге жатқызылып, біздің заманымыздың 5-6 ғасырына даулануда.
Гефталиттер тұсында жергілікті халық
Хефталиттер түрлі халықтар конфедерациясын басқарды, олардың көптегені, болжам бойынша, ирандық текті болған және иран тілінде сөйлеген. Балх, Қобдадиян және, мүмкін, Самарқан сияқты бірнеше қалалар Хефталиттер билігінде болған кезде Қытайға аймақтық елшіліктер жіберуге рұқсат алды. Хефталиттер басып алған аймақтардан (Тохаристан, Тарим алқабы) келген аймақтық елшілердің портреттері, мысалы, 526-539 жылдары суреттелген Лянның кезеңдік құрбандықтарының суреттері сияқты қытайлық суреттерде белгілі.
Оңтүстік Азиядағы алхон ғұндары (бұрынғы уақытта гефталиттердің бір тармағы деп саналған)
Солтүстік Үндістанға шабуыл жасаған және онда "Хун" деп аталған Алхон ғұндары ұзақ уақыт бойы Хефталиттердің бір бөлігі немесе тармағы ретінде қарастырылды, бірақ қазір оларды жеке бірлік ретінде қарастыруға көбінесе бейімделді, олар Хефталиттердің Бактрияға қоныстануы салдарынан ығысып қалған болуы мүмкін. Этьен де ла Вейсьерге сілтеме жасайтын Беквиф сияқты тарихшылар, Хефталиттердің Хундармен (Света Хуна) бірдей емес екенін айтады. Де ла Вейсьердің сөзіне сәйкес, классикалық дереккөздерде Хундармен бірге Хефталиттер туралы тікелей айтылмаған. Олар бастапқыда Орталық Азиядағы Окс өзені алабында орналасып, біздің заманымыздың 465 жылына қарай Үнді субконтинентінің солтүстік-батыс бөлігіндегі Гандараны бақылауларына алды. Одан олар солтүстік, батыс және орталық Үндістанның әртүрлі аймақтарына тарады. Үндістанда бұл басқыншы халықтар Хундар деп, ал санскрит тілінде "Света Хуна" (Ақ Хундар) деп аталды. Бірінші Хундар, болжам бойынша Кидариттер, біздің заманымыздың V ғасырында Гупта империясының императоры Скандагуптадан жеңіліс тапты. Біздің заманымыздың VI ғасырының басында Алхон ғұндары Гупта империясының оңтүстік-шығысындағы аймақтарды жаулап алып, Орталық және Солтүстік Үндістанды бағындырды. Гупта императоры Бханугупта 510 жылы Торамана басқаратын Хундарды жеңді, ал оның ұлы Михиракула 528 жылы Яшодхарман тарапынан жеңіліске ұшырады. Хундар VI ғасырдың басында Ясодарман және Нарасимхагупта патшалары тарапынан Үндістаннан қуылды.
Мүмкін ұрпақтары
Кейбір топтар Хефталиттерден тараған болуы мүмкін. Аварлар: Паннониялық аварлар 557 жылы біздің заманымыздан кейін құлағаннан соң Еуропаға кеткен гефталиттер болған деген болжамдар айтылды, бірақ бұл археологиялық немесе жазбаша дереккөздермен толыққанды расталмаған. Паштундар: Паштундардың этногенезіне гефталиттер үлес қосуы мүмкін. Ауғанстан тарихын зерттеген кеңес тарихшысы Ю.В. Ганковский былай деді: «Паштун іріккен шығыс иран тайпаларының одағы ретінде пайда болды, ол біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының ортасынан бастау алған паштун этногенезінің бастапқы этникалық қабатын құрады және гефталит конфедерациясының ыдырауымен байланысты». «Иранның Кембридж тарихы» бойынша, гефталиттердің ұрпақтары – паштундар. Дуррани: Ауғанстанның дуррани паштундары 1747 жылға дейін «Абдали» деп аталды. Тіл біліміндегі маман Георг Моргенстерн олардың тайпалық аты Абдалидің «гефталиттермен байланысы болуы мүмкін» деп мәлімдеді. Бұл гипотезаны тарихшы Айдоғды Құрбанов қолдады, ол гефталит конфедерациясының ыдырауынан кейін олар түрлі жергілікті халықтарға сіңісіп кеткенін және абдалилер гефталиттердің тайпаларының бірі болуы мүмкін екенін көрсетті. Тегин Шаһтың монетасы, ол өзін «Халадждың ілтебары (кіші патшасы)» деп сипаттайды, 728 жылға дейін датирленген, гефталит үлгісінде жасалған, Сасани патшасы Пероз I (438-457 жж.) еліктейді. Халадж: Халадж халқы алғаш рет 7-9 ғасырларда қазіргі Ауғанстанның Газни, Калати Гилджи және Забулистан аймақтарында еске алынған. Олар халадж түркі тілінде сөйледі. Әл-Хорезми оларды гефталиттердің қалған тайпасы деп атады. Алайда, тіл біліміндегі маман Симс Уильямс археологиялық деректер халадждардың гефталиттердің мұрагерлері болған деген пікірді қолдамайтынын, ал тарихшы В. Минорский халадждардың «гефталиттермен тек саяси байланыста болғанын» айтады. Кейіннен халадждардың бір бөлігі паштунға айналып, паштун Гилджи тайпасына айналды. Канджина: Индо-ирандық кумиджилермен байланысты сак тайпасы, гефталиттерге қосылған. Канджиналар кейінірек түркіленген болуы мүмкін, өйткені Әл-Хорезми оларды «канджина түркілері» деп атаған. Алайда, Босуорт пен Клаусон Әл-Хорезми «түрік» сөзін «нақты емес және дұрыс емес мағынада» қолданғанын айтады. Карлықтар: (немесе Карлугидтер) 13 ғасырда Газни мен Забулистанға, қазіргі Ауғанстанға қоныстанған деп хабарланған. Көптеген мұсылман географтары «Карлық» Халух ~ Харлухты «Халадж» Халаджбен шатастырды, өйткені екі атау ұқсас болды және бұл екі топ бір-біріне жақын тұрды. Абдал гефталиттермен байланысты атау. Бұл – Айнұ халқының тағы бір аты. Орхан Кёпрүлі Түркияның Абдалдары гефталиттерден тараған болуы мүмкін деп санайды. Альберт фон Ле Кок Адананың Абдалдары мен Шығыс Түркістанның Айнұлары арасындағы байланысты атап өтті, олардың кейбір ортақ сөздері бар, және екеуі де өздерін Абдалдар деп атайды және өз араларында ерекше тілде сөйлейді. Абдалдық элементтерді азербайжандықтардың, түрікмендердің (Ата, Чоудур, Ерсары, Сарық), қазақтардың, өзбек локайларының, түріктердің және Волга болғарларының (Савир) құрамында да табуға болады.