Кіріспе

Италияның тарихи аймағы

Романья – Италияның тарихи аймағы, қазіргі Солтүстік Италиядағы Эмилия-Романьяның оңтүстік-шығыс бөлігімен шамамен сәйкес келеді.

Этимология

Романья атауы латын тіліндегі Румыниядан шыққан, ол бастапқыда "римдіктер қоныстанған жер" деген жалпылама атау болған және біздің заманымыздың 5 ғасырында латынша құжаттарда алғаш рет пайда болды. Кейіннен бұл термин "Шығыс Рим билігіне бағынған аймақ" деген нақты мағынаны алды, оның азаматтары өздерін римдіктер деп атады (латын тілінде Romani; грек тілінде Ῥωμαῖοι, Rhomaîoi). Осылайша Румыния термині Ломбардия немесе Ломбардия деп аталатын Ломбардия билігіндегі Солтүстік Италияның басқа бөліктерінен өзгеше, Равенна экзархатының басқаруындағы аумақты атау үшін қолданыла бастады.

Орналасуы мен шекарасы

Романья дәстүрлі түрде оңтүстік-батыста Апеннин тауларымен, шығыста Адриатика теңізімен, ал солтүстік және батыста Рено және Силларо өзендерімен шектеледі. Оңтүстік-шығыста Конка өзенімен құрылған аңғар тарихи тұрғыдан Романья және Марке аймақтары арасындағы аралық аймақ болып келген. Аймақтың ірі қалаларына Чезена, Фаенца, Форли, Имола, Равенна және Римини кіреді. Сан-Мариноның тәуелсіз Республикасы кейбір адамдар тарапынан аймақтың бір бөлігі деп есептеледі. Романьол мәдениеті Эмилия-Романья, Тоскана және Марке аймақтарының шекарасында орналасқан Монтефельтро тарихи аймағына елеулі әсер етеді. 2009 жылдың 15 тамызында Пезаро және Урбино провинциясынан Римини провинциясына жеті муниципалитет: Кастельдельчи, Майоло, Новафельтрия, Пеннабилли, Сан-Лео, Сант'Агата Фелтрия және Таламелло қосылды. 2021 жылдың 17 маусымында Монтекопиоло және Сассофельтрио муниципалитеттері де соңынан қосылды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Монте-Поджоло сияқты аймақтағы көптеген археологиялық қазбалар Романья өңірінің палеолит дәуірінен бері қоныстанған екенін көрсетеді.

Умбри мен галдар

Умбрилер – жоғалып кеткен италық тілде – умбрия тілінде сөйлейтін, бұл өңірдегі іздеріне тапқан алғашқы тұрғындар. Этрусктер де Романьяның бір бөлігінде қоныстанған. Б.з.б. 5 ғасырында түрлі галл тайпалары, ең белгілілері лингондар, сенондар және боилар Италия түбегіне оңтүстікке қарай жылжып, б.з.б. 390 жылы Римді шапқан. Сенондар умбрилерді бағындырып, Романьяға қоныстанды, оңтүстікке қарай Анконаға дейін кеңейіп, астаналарын Сена Галликада (Сенигалия) орнатты. Римдіктер сенондар бұрын қоныстанған жерлерді ager Gallicus (Галл жазығы) деп атады. Италиялық тіл білімі маманы Джакомо Девотоның сөзіне сүйенсек, романьола диалектісінде әлі де кельт тілінің іздері сақталған.

Рим Республикасы

295 жылы Рим Республикасы Сентинум шайқасында умбрлер, сенон тайпалары, самниттер және этрусктің одағына қарсы шешуші жеңіске жетті. Осы жеңісті бекіту үшін 268 жылы Римнің оңтүстік Романья аймағында Аримин (Римини) колониясы құрылды, сонымен қатар Римнен Ариминге дейінгі Фламиния жолының құрылысы жүргізілді. Рим 225 жылы Теламон шайқасында кельт тайпаларына қарсы жеңіске жеткені арқылы одан әрі нығайтылды, бұл Римге Цизальпій Галия провинциясының жаңа Рим провинциясы үстінен гегемония әкелді, оның орталығы Мутина (қазіргі Модена) қаласында орналасқан. Екінші Пуникалық соғыстан кейін карфагеншіл лингондар мен сенондар қуылды. Аймақта римдік билікті бекіту үшін б.з.д. 187 жылы Ариминнен Пиаченцаға (Пьяченца) дейін Эмилия жолы аяқталды. Жол бойында бірқатар колониялар құрылды; Романьяда бұларға Forum Livii (Форли), Forum Cornellii (Имола) және Forum Popilii (Форлимпополи) кірді. Б.з.д. 90 жылы Әлеуметтік соғыстан кейін қабылданған Lex Julia заңы По өзенінің оңтүстігіндегі барлық муниципалитеттерге римдік азаматтық берді. Сулланың б.з.д. 82-82 жылдардағы азаматтық соғысы кезінде колониялардың көпшілігі Гай Марийді қолдады. Forum Livii және Caesena (Чезена) жермен тегіс теңделді, ал аймақты Луций Корнелий Сулланың жеңіске жеткен әскері тонады. Бірінші триумвират Рим Республикасын танымал Рубикон өзені бойымен бөлді. Қазіргі Романьядағы колониялардың көпшілігі Юлий Цезарьдің билігінде болды, тек өзеннің оңтүстігіндегі Ариминнен басқа. Б.з.д. 49 жылы Равеннада тұратын Цезарь Рубикон өзенінен XIII легионды өткізіп, Цезарьдің азаматтық соғысын бастарды.

Рим империясы

Актиумдағы шешуші шайқастан кейін Августтың билігі бірнеше ғасырға созылған Рим бейбітшілігінің дәуірін бастады. Цизальпин Галлиясының барлығы Рим провинциясы Италияның құрамына енді. Шамамен б.з. 7 жылы Август Италияны он бір облысқа бөлді, ал Романьяның көп бөлігі (Риминиден басқа) сегізінші облыс, Аэмилияда орналасты. III ғасырдың соңында Диоклетиан империяны төрт префектураға бөліп, олардың әрқайсысын епархияларға, ал епархияларды провинцияларға бөлді. Жаңа жүйе бойынша Италия тек империялық провинция деңгейіне төмендетілді. Қазіргі Романья Италия Аннонария епархиясындағы Фламиния және Пицен провинциясы болып ұйымдастырылды. Батпақтар мен саздақ жерлермен қоршалған Равенна гүлденіп, маңыздылығы арта түсті, ал қалада римдік флот орналасты. Ол Адриатика теңізіндегі маңызды порға айналды. Бірақ 330 жылы империяның астанасы Константинопольге көшірілді, соның салдарынан Равеннадағы флот Адриатикадағы жағалау қорғанысын әлсіретті.

Германдық көші-қон және Равенна экзархаты

V ғасырға қадам басқаннан кейін империяға германдықтардың қоныс аударуы одан әрі күшейді. 402 жылы император Гонорий тіпті Батыс Рим империясының астанасын Медиоланнан Равеннаға көшірді, себебі аймақ қорғанысқа қолайлы болды. 8 жыл өткен соң вестготтардың патшасы Аларик I Римді тонады. 476 жылы Одоакр Ромулды Равеннада тақтан түсірді, осылайша Батыс империясының аяқталуын белгіледі. Император Зенонның ынталандыруымен Теодорих Ұлы остготтарды Италияға бастап келді. 493 жылы Равеннаға кіріп, Одоакрды өлтіріп, римдіктер мен готтардың біріккен патшалығын құрды. Остготтар билігінде Италияның бұрынғы гүлденуі біршама қалпына келді. 535 жылы Юстиниан I готтар соғысын басталды. Бұл соғыс 20 жылға созылды, соңында остготтар жеңіліске ұшырады. Халық азайып, қираған түбекті Равеннадан экзарх басқарды. Бірақ императорлық билік он жылдан аспады. 568 жылы Италияға жаңа герман тайпалары – ломбардтар келіп, Павияны астана етіп белгіледі. Империя Равенна мен Рим маңындағы аймақты ғана қорғай алды, олар Перуджа арқылы өтетін тар жолақпен және жағалаудағы қалалар тізбегімен байланысты болды. Империя шекарасы Болонияға дейін шегінді. 727 жылы ломбардтардың патшасы Лиутпранд Византияға қарсы соғысты жаңартты, Романьяның көп бөлігін басып алып, Равеннаны қоршады. Бұл территориялар 730 жылы Византияға қайтарылды. 737 жылы патша тағы да Романьяға кіріп, Равеннаны жаулады. Экзарх Евтихий 740 жылы венециялықтардың көмегімен аймақты қайта басып алды. Соңында тағы бір ломбард патшасы Аистульф Романьяны қайтадан жаулап алып, 751 жылы экзархатты жойды.

Папалық билік

1278 жылы Германия королі Рудольф I Романьяны Папалық мемлекетке ресми түрде өткізді. Дегенмен, Папаның аймаққа деген билігі ұзақ уақыт бойы тек атақты ғана болды. Аймақ Форлидің Ордалаффилері, Риминидің Малатесталары сияқты бірқатар аймақтық билеушілер арасында бөлінді, олардың көпшілігі Папаны қолдайтын гвельфтерге қарсы Гибеллин партиясына жатты. Бұл жағдай 15 ғасырдың соңында өзгерді, 1378 жылы Авиньоннан Римге оралғаннан кейін, күшті Папалар фрагменттелген аймақтағы өз билігін қайта орнатуға кірісті. Романьяның бір бөлігі Венеция және ең бастысы Флоренция Республикасы сияқты басқа державалардың басып алуына ұшырады, олар Форли мен Червияға дейін жерлерді иеленді және әйгілі қалалық бекініс – Терра-дель-Соле салды. Флоренциялық Романья 1920 жылдарға дейін Тоскананың құрамында болды. 1500 жылы Папа Александр VI-ның заңды емес ұлы Чезаре Борджиа өзі үшін Романья герцогтігін құрды, бірақ оның құлдырауынан кейін оның жерлері Папалық мемлекетке қайта қосылды. 1559 жылы Като-Камбре бейбіт шарты Романьяны Парма және Пьяченца герцогтігінің Фарнезе әулеті, Феррараның Эсте үйі, Модена және Реджо герцогтігі және Папалық мемлекеттер арасында бөлді. Феррара герцогтігі 1597 жылы Эсте әулетінің бас желісінің тоқырауынан кейін Папалық мемлекеттерге қосылды, ал кіші әулет Модена мен Реджоның императорлық иеліктерін сақтап қалды. Бұл жағдай 1796 жылғы француз басқыншылығына дейін сақталды, ол қан төгіске (Луго қырғыны, қарақшылық, ауыр салықтар, Чезена университетінің қирауы) және әлеуметтік-саяси салалардағы жаңа идеяларға әкелді. Наполеон билігі кезінде Романья алғаш рет Пино (Равенна) және Рубикон (Форли) провинцияларын құру арқылы жеке бірлік ретінде мойындалды. 1815 жылы Вена конгресі соғысқа дейінгі жағдайды қалпына келтірген кезде, Папаға қарсы құпия қоғамдар құрылды және 1820, 1830-31 және 1848 жылдары көтерілістер болды. Бұл қарсылықты Мадзинидің насихаты және Джузеппе Гарибальдидің тікелей әрекеттері күшейтті. Феличе Орсини, Пьеро Марончелли және Аурелио Саффи сияқты тұлғалар итальяндық Рисорджиментоның маңызды қайраткерлері болды.

Біріктіруден кейінгі кезең

Алайда, 1860 жылы Италияның бірігуіне қосылғаннан кейін, Романьяға Савой монархтары жеке мәртебе бермеді, себебі олар жоғарыда аталған танымал тұлғалардың ықпалынан туындаған қауіпті дестабилизациялық тенденциялардан қорқып, сақтанды. 20 ғасырдың басында Альдо Спалличчи, Джузеппе Фускини, Эмилио Луссу және тағы басқалар Романьяның автономиясын жақтады. 1990 жылдары Эмилия-Романьядан бөлінуді ұсынатын қозғалыс құрылды.

Ұсынылған жалаулар

Романья Италияның ресми әкімшілік бөлінісі болмағандықтан, ресми туы жоқ. Тераң мәдени ерекшеліктеріне байланысты, саяси қозғалыстар мен қарапайым азаматтар тарапынан көптеген ұсыныстар жасалды, олар өкілдік символды іздеді.