Кіріспе

Әзірбайжан музыкасы (әзербайжан тілінде: Azərbaycan musiqisi) – Әзірбайжан Республикасының әзірбайжан халқының музыкалық дәстүрі. Әзірбайжан музыкасы монодиялық сипатта дамып, ритмикалық түрлі әуендерді құрайды. Әзірбайжан музыкасында негізгі және кіші гаммалардың хроматизациясы маңызды рөл атқаратын тармақты лад жүйесі бар.

Халықтық музыка

Көптеген әндер нақты өмірдегі оқиғалар мен әзербайжан халық мұрасын айтады, немесе саяхатшы ақындар арасындағы ән сайыстары арқылы дамыған. Олардың пайда болуына қарай, халық әндері көбінесе тойларда, аза тұту рәсімдерінде және ерекше мерекелерде орындалады.

Халық аспаптары

Әзірбайжан музыкасында қолданылатын аспаптарға ішекті аспаптар – тар (терілі лютня), каманча (терілі скрипка), уд, бастапқыда барбат аталған, және саз (ұзын мойынды лютня); қос қамыспен тартатын аспап балабан, дойрабақ (рамкалы барабан), цилиндрлі екі жақты барабан нагара (давул) және екі нагара (кішкентай барабандар жұбы) жатады. Басқа аспаптарға гармон (кішкентай аккордеон), тутек (сылдырлағыш сыбызғы) және даф (рамкалы барабан) кіреді. Осман империясы кезіндегі мәдени алмасудың нәтижесінде тутек Кавказ аймағындағы түрлі мәдениеттерге, мысалы, дудуктарға әсер еткен. Зурна мен нагара дуэті ауылдық жерлерде жиі орындалады, олар тойларда және басқа да жергілікті мерекелерде таралған.

Ашиктер

Ашиқтар – саз, яғни лютняның бір түрімен ән айтып, ойнайтын кезіп жүретін жыршылар. Олардың әндері белгілі бір ортақ негізде жартылай импровизацияланған түрде орындалады. Бұл өнер – Әзірбайжан мәдениетінің маңызды символы, ұлттық ерекшеліктің белгісі және Әзірбайжан тілінің, әдебиетінің және музыкасының сақшысы саналады. 2009 жылдан бері Әзірбайжан ашиқ өнері Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілген.

Мейхана

Мейхана – белгілі бір тақырып бойынша бір немесе бірнеше адамның сайысқан, сүйемелдемесіз орындалатын ерекше әзірбайжан әдеби және халықтық рэп дәстүрі. Мейхана сөздік поэзиядан (spoken word poetry) айырмашылығы, ол белгілі бір ырғақпен орындалады. Мейхананы әзірбайжандықтар арасында «ұлттық рэп» деп те аталатын хип-хоп музыкасымен салыстырады, себебі екеуі де лирикалық, ұйқасты және өлеңдік түрде, көбінесе аспаптық немесе синтезаторлық ырғақпен орындалады. Орындаушылар синтезаторларды, барабан машиналарын және тікелей музыка орындаушыларын да пайдаланады. Мейхана шеберлері өлеңдерін жазып, жаттап алып немесе импровизациялай алады және шығармаларын а капелла немесе ырғақпен орындайды.

Мугам

Мугам – Әзірбайжанның көптеген халық музыкалық композицияларының бірі, Тасниф пен Ашуғтардан ерекшеленеді. Мугам араб мақамының ықпалында пайда болған. Бұл – классикалық поэзияны және музыкалық импровизацияны белгілі бір жергілікті ладтармен үйлестіретін өнер түрі. Мугам – модальдық жүйе. Батыс ладтарынан айырмашылығы, "мугам" ладтары тек гаммалармен ғана емес, сонымен қатар орындаушылар импровизация кезінде пайдаланатын әуендер мен әуендік үзінділердің ауызша беріліп келе жатқан жинағымен байланысты. Мугам – көп бөлімнен тұратын күрделі композиция. Нақты мугамның таңдалуы мен орындалу стилі белгілі бір шараға сәйкес келеді. 2003 жылы ЮНЕСКО мугамды адамзаттың ауызша және материалдық емес мәдени мұрасының шедеврі деп жариялады.

Халықтық музыка

Халықтық музыка дәстүрлі жанрлардан Әзірбайжан музыкасына 1918 жылдан бергі ұлттық жаңғыртуға жасалған тыраштар, республиканың Батыс музыкалық ықпалдарға ашылуы немесе суретшілердің өзі жасаған заманауи үйлесімдер мен жаңалықтар арқасында енген стильдер ретінде ерекшеленеді.

Үлкен поп

Әзірбайжандық поп-музыка 1950 жылдардың соңында рок-н-ролл, танго және джаз сияқты кең ауқымды импортталған танымал стильдердің әзірбайжандық үлгілерімен бастау алды. Жаңа стильдер пайда болған сайын, хип-хоп, хеви-метал және регги сияқты олар да қабылдана берді. Әзірбайжан поп-музыкасы 2008 жылғы "Евровидение" ән байқауында елдің тұңғыш рет қатысуынан кейін жаңа деңгейге көтерілді. 2009 жылы ел үшінші орын алса, келесі жылы бесінші орынға ие болды. Элл мен Никки 2011 жылғы "Евровидение" ән байқауында "Running Scared" әнімен бірінші орынды жеңіп алып, 2012 жылы байқауды Бакуде өткізу құқығын Әзербайжанға берді. Әзірбайжанның ең танымал поп-жұлдыздары – Роя, Айгүл Казимова және Брилиант Дадашова.

Әзірбайжан джазы

Әзербайжан джазы – Әзербайжанда кең таралған, джаздың танымал түрі. Ол стильдердің кең спектрін қамтиды (дәстүрлі, пост-боп, фьюжн, еркін импровизация) және көбінесе дәстүрлі әзербайжан музыкасымен үйлеседі. Қазіргі танымал әзербайжандық джаз музыканттарының қатарында Билл Эванс пен Кит Джарреттің ықпалында болған Азиза Мустафазаде, Исфар Сарабски, Салман Гамбаров және Рейн Султанов бар.

Әзірбайжандық хип-хоп

1983 жылы Шыңғыз Мұстафаев жазған "Yesterday is Past" – алғашқы әзербайжандық хип-хоп әні. Кейіннен басқа себептермен Әзербайжанның ұлттық батыры атанған Шыңғыз Мұстафаевтың бұл туындысы әзербайжандық рэптің алғашқы қадамдарының бірі саналады. 1992 жылы Анар Нагилбаз есімімен байланысты диско элементтерін де қамтитын рэп жанрының танымалдылығы, негізінен патриоттық рухтағы Дайрманның өркендеуімен бірге келді.

Әзірбайжандық тау жынысы

Әзірбайжандық рок сахнасы 1960 жылдардың ортасы мен соңында АҚШ және Ұлыбританияның танымал топтары кеңінен танылған кезде қалыптаса бастады. Ұзақ өтпей, рок пен халық музыкасының ерекше әзірбайжандық қосындысы пайда болды; бұл әзірбайжандық рок деп аталды, және қазіргі таңда бұл термин әзірбайжандық рок музыкасының көп бөлігіне қолданылады. Coldünya және Yuxu – ескі классикалық әзірбайжандық рок музыкасының ең белгілі топтары.

Электрондық би музыкасы

Әзірбайжанда, әсіресе Баку аймағында көптеген клубтар бар. Бірақ баламалы музыка көбінесе Бакудың клубтық өмірінен пайда болған, онда диджейлер дәстүрлі мотивтерді жаңашыл дыбыстар мен электрондық музыкамен үйлестіріп, өткен мен қазіргі заманды байланыстырады.