Кіріспе
Ламлаш (An t Eilean Àrd) – Шотландиядағы Клайд шығанағындағы Арран аралындағы ауыл. Ол аралдың басты елді мекені және паром порты – Бродиктен оңтүстікке қарай 5 шақырым жерде, аралдың шығыс жағалауындағы қорғалған шығанақта, қасиетті аралға қарай орналасқан. Ламлаш – Арранның жергілікті басқару кеңселерінің орналасқан жері, сонымен қатар аралдың полиция бөлімі, орта мектебі және ауруханасы да осында. Аралдың қалған бөлігі сияқты, бұл ауылдың да негізгі кәсібі туризм, ал мемлекеттік сектор да маңызды жұмыс беруші болып табылады. Ламлашта RNLI құтқару қайығы станциясы бар, онда B кластың Атлантик 75 құтқару қайығы Арран айналасындағы жағалау суларында жұмыс істейді, ал жаз айларында Ламлаш портынан қасиетті аралға тұрақты паром қатынайды. Ауылда тарихи маңызы бар бірнеше ғимарат бар, соның ішінде Ламлаш жағалауындағы екі қатар бір қабатты және мансардасы бар коттедждерден тұратын Гамильтон террасасы бар.
Lamlash (An t Eilean Àrd) is a village on the Isle of Arran, in the Firth of Clyde, Scotland. It lies 3 mile (5 km) south of the island's main settlement and ferry port Brodick, in a sheltered bay on the island's east coast, facing the Holy Isle. Lamlash is the seat of Arran's local government offices, and is also the location of the island's police station, secondary school and hospital. In common with the rest of the island, the village's main industry is tourism and the public sector is also an important employer. Lamlash has an RNLI Lifeboat station with a B class Atlantic 75 lifeboat, covering the inshore waters around the coast of Arran, and in summer, there is a regular ferry service from Lamlash harbour to Holy Isle. The village has several buildings of historical interest, including Hamilton Terrace, which consists of two rows of single storey and attic cottages on the Lamlash seafront, arranged in pairs.
Тарих
Тас шеңбері Ламлаш маңында ежелгі заманнан бері ежелгі қоныс болғанын көрсетеді. Ламлаш атауы 6 ғасырда Ирландияда туып, Шотландияда өскен кельт монахы Сент-Молездің шөлді жердегі тұрғын үйіне байланысты. Ол шамамен 590 жылы көршілес қасиетті аралдағы үңгірде біраз уақыт өткізді. Көптеген адамдар Молайза деп білетін Киелі аралдың гэль тіліндегі атауы нәтижесінде Eilean MoLaise болды. Бұл біртіндеп Эльмолайз және Лемолаш арқылы Ламлашқа дейін өзгерді, бұл 19 ғасырдың басына дейін Киелі арал деп аталды. Кейін бұл атау көбінесе оның қарсы жағында өскен ауылға берілді. Ламлаш 13 ғасырдағы Ларгс шайқасына тікелей қатыспаған, бірақ оған жақын болды. Бұл суретші Джеймс Кейдің туған жері. Шотландия королевасы Мэри 1548 жылдың ақпанында Думбартон қамалында болған кезде, ағылшын командирі Грей Уилтон француз кемелерін бақылау үшін "Ламмелашеде" бірнеше соғыс кемелерін орналастыруды ұсынды. Ауылда Екінші дүниежүзілік соғыстың басында 11-ші (Шотландиялық) коммандостарды даярлау орталығы болды.
География
Ламлаш аралдың оңтүстік жартысында, Бродиктен оңтүстікке қарай шамамен 5 шақырым, ал Уайтинг шығанағынан солтүстікке қарай 8 шақырым жерде орналасқан. Ол шығыс жағында, қасиетті Holy Isle және Firth of Clyde шығанағына қарап жатқан шығанақта орналасқан.
Ерекше жерлер
Ауылдың ерекше сипаты – жағалау жолының ішкі жағын бойлап орналасқан екі және үш қабатты, сыланған немесе тастан салынған үйлердің ұзын қатарынан қалыптасады. Патшалық шіркеу мен бұрынғы Киелі Георгий шіркеуі осы ғимараттар қатарының екі шетінде орналасқан.
Гамильтон террасасы
Гамильтон террасасы екі қатар бір қабатты және шатырлы коттедждерден тұрады, олардың 1–27 нөмірлері Ламлаш теңіз жағасында жұптармен орналасқан. 1a–24a нөмірлері осы коттедждердің артында орналасқан және шамамен 1–27 нөмірлерімен бір уақытта салынған болуы мүмкін. Олар тұрғындардың жазғы демалысы үшін салынған деп есептеледі, бұл негізгі үйлерді келушілерге жалға беруге мүмкіндік берді, Арранда бұл қалыпты практика еді. Терраса – ауылдың маңызды сәулеттік ерекшелігі, оны сэр Джон Джеймс Бернет жобалап, 19 ғасырдың соңында салынған. Коттедждер өте аз өзгеріске ұшыраған, тіпті артқы жағы да сақталған. Кейбіреулерінде әлі де бастапқы шынылары бар. 27-ші нөмірдегі үй Ламлаш пошта бөлімшесі ретінде қызмет етеді. Теңіз жағында (алдыңғы жағында) кешенде екі тікбұрышты бақша болған, олардың бірі қазір автотұраққа айналдырылған. Бақшалар арасындағы газонға Арраннан көшіп кеткендерді еске алу үшін үш тұрған тастан тұратын заманауи ескерткіш орнатылған.
Ашық ескерткіш
Clearances (Шотландтық Гейл: Fuadach nan Gàidheal, Гейлдің қууы) – 18 және 19 ғасырларда Шотландиядағы ауылдық халықтың ауыл шаруашылығының өзгеруіне байланысты зорлықпен көшірілу кезеңі. Clearances теңіз жағалауына, Шотландияның төмендіктеріне және Солтүстік Америка колонияларына жаппай эмиграцияға әкелді. Жалпы алғанда, Аррандағы Clearances Шотландияның көптеген басқа жерлеріне қарағанда кем қатыгез болған сияқты, бірақ Глен Саннокстағы шаруалар ірі масштабты қой шаруашылығына орын беруге мәжбүр болғанда, көптегендері эмиграциядан басқа жол таппады және Ламластан кетіп қалды. Осы себепті Арранның Clearances ескерткіші Гамильтон террасасының алдында, Ламлаш қаласында орналасқан. Ескерткіштегі тақташа олардың кетуін және Канадада қоныс аударушы ретіндегі жаңа өмірін еске салады: «Солтүстік Америкадағы Арран Clearances ұрпақтары өздерінің ержүрек ата-бабаларына арнап, 1829-1840 жылдар аралығында туған жерлерінен Канадаға кеткендерін еске алады. Міне, Ламлашта 1829 жылдың 25 сәуірінде 86 адамдық топ (Каледония бригі, 196 тонна) кемеге отырғанда, пастор А. Маккей «Барлық уайымдарыңды Оған сеніп тапсыр, өйткені Ол сендерге қамқорлық жасайды» (1 Петір, 5 тарау, 7 тармақ) деген мәтінді жариялады». «Каледония» 1829 жылдың 25 маусымында Квебек қаласына жетті. Бұл топ Квебек провинциясының Мегантик округіне қоныстанған 300-ден астам аррандық отаршылдардың алғашқысы болды. Ең ірі топ, 400-ден астам адам, Жаңа Брансуиктің Далхаузи порты қаласына, Рестигуш-Бей-Шалер ауданының пионерлері болу үшін бағыт алды. «Дегенмен, қан тамырындағы күш, жүректегі тау сезімі жойылмайды». A chlann eilean mo ghaoil bithibh dileas d'a cheile. Ескерткіш Арран эмигранттарының канадалық ұрпақтарының бастамасымен орнатылды.
Шіркеулер
St George's United Free Church Ламлаштың солтүстік жағында, Маргнахеглиш ауданындағы Бангалоу көшесінде орналасқан. Шіркеу 1885-1892 жылдар аралығында Гамильтон герцогының тапсырысымен, 1774 жылғы ескі шіркеудің орнына ерте ағылшын стилінде салынды. Оның құрылысы крем түсті құмтастан, ал төбесі пирамида пішіндес, төртбұрышты тас мұнарамен жабдықталған, үстінде темір желбағы бар. Шіркеу 1892 жылдан бастап 1900 жылға дейін, Ертіс және Біріккен Пресвитериан шіркеулері біріккенге дейін Ламлаш Ертіс шіркеу қауымының иелігінде болды. 1929 жылдан бастап ол Ламлаш шіркеуінің қауымдарының біріне айналды. Ғибадатхана 1947 жылға дейін қолданылды, содан бері бос тұр. 2015 жылы ғимарат қайта жаңартудан өтуде. 1989 жылы құрылған Арран Театры мен өнер қорының басты мақсаты – Санкт-Джордж шіркеуін театрға айналдыру болатын. Осы мақсатқа жету үшін қоры көптеген шаралар ұйымдастырды және Арранға гастрольдік труппаларды шақырды, бірақ «саяси мәселелер» салдарынан жоспар іске аспады. Сол сияқты, 1999 жылы оны Балалар мұражайына айналдыру жоспары да сәтсіз аяқталды. 1993 жылы Шотландиялық азаматтық қоры шіркеуді «Қауіп төніп тұрған ғимараттар» тізіміне енгізді. 2004 жылдың қазан айында Глазгодағы CRGP Architects & Surveyors компаниясы ғимаратты 8 пәтерге айналдыруға және арт жағына 6 пәтерлік қосымша салуға рұқсат сұрағанда ғимаратты құтқару мүмкіндігі туды. Солтүстік Айршир кеңесі 2005 жылдың 7 ақпанында бірқатар шарттармен өтінішке келісім берді. Алайда, жоба іске аспады. 2007 жылдың ақпан айында Солтүстік Айршир кеңесі ARP Lorimer and Associates (ARPL) компаниясына Ламлаш жағажайы үшін қалалық ортаны саралау жұмысын жүктеді, оның нақты міндеті (i. a.) шіркеудің әлеуетін бағалау болды. Есебінде ARPL шіркеудің жағдайы нашар, бірақ құтқаруға болатынын атап өтті. Ол B санатындағы ескерткіш ретінде осы тарихи құрылысты сақтаудың маңыздылығын көрсетті. ARPL шіркеуді үш пәтерге айналдыруды және оны қаржылық тұрғыдан тиімді ету үшін арт жағына жаңа құрылыс салуды ұсынды (CRGP Architects 3 жыл бұрын сұрағандай), сондай-ақ Кеңеске иесін жобаны іске асыруға ынталандыруға кеңес берді, осылайша ғимарат бұзылуға жетпейтініне көз жеткізуге болады. 2010 жылға дейін ғимарат күшіне енбеді. Арран қауымдық кеңесінің хаттамаларынан көрініп отырғанындай, шіркеудің болашағы тұрақты түрде талқылау тақырыбы болып табылады, бірақ жеке меншік иесімен байланыс орнату немесе оны ынтымақтастыққа көндіру қиындықтары осы күнге дейін ешқандай прогресс болмауының себебі болуы мүмкін. Шіркеудің бұрынғы үйі де B санатындағы ескерткіш болып табылады. Ол 1898 жылы салынды және шамамен 1990 жылға дейін біріккен қауымның үйі ретінде пайдаланылды. Ламлаш және Килбрайд шіркеуі және шіркеу залы. Бұл Т пішіндес, дөңгелек жолдары жоқ, готикалық стильдегі шіркеу. Оны 1886 жылы сәулетші Хью Барклей қызыл құмтастан, сарай сияқты мұнарамен салды. Ол 1773 жылғы бұрынғы қарапайым ғимараттың орнын басты, ол бұрынғы Килбрайд шіркеуінің орнын басты, оның қалдықтары қазіргі Ламлаш зиратында сақталған. 1892 жылы шіркеудегі крест пен шомылдыру тағы ескі Килбрайд шіркеуінің зиратында табылған, олар 14 ғасырға жатқан деп есептеледі. Мұнарада 9 қоңыраулы карильон орнатылған. Шіркеу залы, бөлек, іргелес ғимарат, шіркеудің өзінен бірнеше жыл бұрын (1880 жыл шамасында) салынды және ғибадат ету үшін пайдаланылды, сонымен қатар оқу бөлмесі мен кітапханасы болды. Бұл бір қабатты, тіктөртбұрышты зал, төменгі қанаттарымен Т пішіндес.
Күзетші
The Lookout – 19 ғасырдың басында және ортасында салынған, бұрыштардағы пілястрлары және Тюдор Якобиндік элементтері бар классикалық вилла, жағалауға жақын басты жолда орналасқан. 1868, 1897 және 1924 жылдарғы ординанс-зерттеу карталарында «Банк» деп көрсетілген. 2002 жылдың қазанында Солтүстік Айршир кеңесі Джон Томсон Констракшн Лимитед (Ламлаштан) компаниясының ғимаратты бұзу туралы өтінішін қабылдамады. Бұзу ұлттық саясатқа және Аран аралының жергілікті жоспарына қайшы келеді, себебі бұл Ламлаш ескеру аймағына жағымсыз әсер етеді деп сарапталды. Кеңес сондай-ақ, Historic Scotland ұсынғандай, The Lookout-ты қалпына келтіріп, қайта пайдалану мүмкін емес екенінің толыққанды дәлелденбегенін атап өтті. 2004 жылы Шотландиялық азаматтық қоры вилланы «Қауіп астындағы ғимараттар» тізіліміне қосты.
Басқа да санаттағы ғимараттар
Гленкильн – 19 ғасырдың ортасында салынған шаруа үйі, сонымен қатар 19 ғасырдың басындағы екі үйдің біріне іргелес орналасқан. Бұл Ламлаштағы қалған екі ферманың бірі (бұрын 7 ферма болған), екіншісі – Клаучлендс фермасы. Монамор көпірлі диірмен үйі – L әріпі тәрізді, 19 ғасырдың басында салынған бір қабатты бұрынғы диірмен. Уайтхаус ложасы – 19 ғасырдың соңында салынған, бұрын (бұзылған) Ақ үйге тиесілі болған ложа. Ложа бір қабатты және мансардасы бар, негізінен тіктөртбұрышты. Бұрынғы Ақ үйдің орны қазір құрылысқа бөлінген. Беллхейвен – 1808 жылдан бері шіркеудің қасында орналасқан бір қабатты және 3 терезелі коттедж. Басқа да көзге түсетін ғимараттар: сағат мұнарасы бар бұрынғы кемежай (1885 жыл); 'Аранда жасалған қолөнер' дүкені (19 ғасырдың соңы); 19 ғасырдың басындағы қызыл тас блоктарынан салынған кемежай; бұрынғы пароход кеңсесінің (1902 жыл) бөлігі – Теңіз қақпасы және Бей қонақ үйі, соңғысы ерте Виктория дәуіріндегі вилланың көрнекті мысалы.
Бұрынғы қоғамдық орталық
Ламлаш қоғамдық орталығы Бенлистер жолында 1914 жылдан бері сақталған бұрынғы әскери ғимарат болды. Ғимарат (төртбұрышты, бір қабатты, толқынды темірден салынған) 1914 жылы Ламлашқа келген флотты орналастыру үшін Адмиралтейство тапсырысымен салынған. Ол фабрикада дайындалған күйінде жеткізіліп, орнында жылдам және арзан құрастырылды. Оның құрамына асхана, оқу залы, кеңселер, дәретханалар, сахна және спорт залы кірді. Әскерлерге арналған шатырлар ғимаратты қоршаған ойын алаңдарына орнатылды. 1917 жылы ғимарат жазылған әскерлерге арналған ауруханаға айналдырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғимарат Ламлаш ауылына, қажет болған жағдайда әскерлерді орналастыру үшін қайта қолдану шартымен берілді. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, әскерлердің асханасы ретінде пайдаланылғанда орындалды. 2010 жылы, жақын жердегі жаңа Арран орта мектебінде қоғамдық нысандар ашылғаннан кейін қоғамдық орталық бұзылды.
Жұмыспен қамту
Аралдың қалған бөлігі сияқты, ауылдың басты кәсібі туризм. Ламлашта мемлекеттік сектор да маңызды жұмыс беруші болып табылады. Балық шаруашылығы бұрынғыдай маңызды емес; Клайд өзені бір кезде Еуропадағы ең үздік балық аулау орындарының бірі болғанмен, қазірге таяу дерлік жойылды. Клайдта коммерциялық аулауға арналған балық қалмады деуге болады, ал қалған балықшылар теңіз түбін исіп, моллюска мен шаянды іздеуге мәжбүр.
Порт және құтқару қайығы
Глазго қаласының Кеме құрылысы және теңіз инженериясы бөлімінің мәліметінше, Ламлаш шығанағы өте жақсы қорғаныс ұсынатын тамаша табиғи порты болып табылады. Бұл жерде Корольдік теңіз күштерінің үй флоты мен Атлантика флоты орналасқан. Ламлашта Аран аймағының жағалау суларында жұмыс істейтін B класты Атлантик 75 құтқару қайығы бар RNLI құтқару қайығы станциясы орналасқан. Жаз айларында Ламлаш портынан Холи Айлға жүйретін тұрақты паром бар.
Ламлаш шығанағының теңіз қорғау аймағы
2008 жылғы 20 қыркүйекте "Inshore Fishing Order 2008" деп аталатын, Ламлаш шығанағының солтүстік бөлігінде, Холи Айленд пен Ламлаштың Маргнахеглиш ауданы аралығында коммерциялық және ойын-сауық балық аулауға тыйым салатын бұйрық күшіне енді. Бұл "Балық аулауға тыйым салынған аймақ" (NTZ) маерл су жәдісінің төсектерін және барлық теңіз тіршілігінің жаңаруын қорғау мақсатын көздейді. Бұл NTZ Ламлаш экономикасына су астынан шолу жасаушыларды тарту арқылы және көршілес аймақта балық аулаудың көлемін және сапасын арттыру арқылы пайдалы болады деп үміттеніледі. Тыйым салынған аймақ мынадайша анықталады: Маунт Плезант Фермадан оңтүстікке, оңтүстік-шығысқа қарай түзу сызықпен Холи Айл Вестке дейін; содан кейін Холи Айлдың солтүстік жағынан, әдеттегі көктемгі толқындардың орташа ең жоғары деңгейі бойынша шығысқа қарай Холи Айл Истке дейін; содан кейін солтүстікке, солтүстік-батысқа қарай түзу сызықпен Гамильтон Рокке дейін; содан кейін батысқа, солтүстік-батысқа қарай түзу сызықпен Клаучлендс Пойнтке дейін; және содан кейін батысқа, оңтүстік-батысқа қарай, әдеттегі көктемгі толқындардың орташа ең жоғары деңгейі бойынша Маунт Плезант Фермаға дейін. Аймаққа теңіз және теңіз түбі де кіреді. Бұл Шотландиядағы алғашқы NTZ. Сондай-ақ, бұл алғашқы рет, теңіздік аумаққа заңмен қорғау шарасы қолданылып отыр, бұл шара төменгі деңгейде әзірленген ұсыныстардың нәтижесінде іске асырылды, осы жағдайда Арран теңіз түбінің сенім қоры (C.O.A.S.T.) ұзақ науқан жүргізгеннен кейін. Балық аулауға тыйым салуды бұзу айыптау актісі бойынша сотталған жағдайда шексіз айыппұл төлеуге әкелуі мүмкін. Ламлаш шығанағының қалған бөлігі негізінен шұбар балықтарға бағытталған Балық шаруашылығын басқару аймағына айналады. NTZ құрылған кездегі алғашқы баспасөз хабарлары Балық шаруашылығын басқару аймағының кейін құрылуына үміттендірді. C.O.A.S.T.-тың мәлімдемесіне сәйкес, бұл Шотландия үкіметінің уәделеріне негізделген күту болған. Алайда, 2010 жылдың мамыр айына дейін бұл оқиға әлі болған жоқ. Сонымен қатар, NTZ белгіленбеген, балықшыларға ақпарат беру үшін түсіндіру тақталары жоқ. Бұл Арран теңіз түбінің сенім қоры үкіметтің жобаға берілгендігіне күмән тудырды. NTZ және Балық шаруашылығын басқару аймағы бірлесіп "Ламлаш шығанағының қоғамдық теңіз қорғалатын аймағы" деп аталатын еді. Арранның оңтүстігін қоршаған теңіз, Ламлашты қоса алғанда, қазір Шотландиядағы 31 толыққанды қорғалатын теңіз аймағының бірі ретінде танылған. Белгіленген аймаққа Ламлаш шығанағындағы қазіргі Балық аулауға тыйым салынған аймақ кіреді, бірақ ол өзі Балық аулауға тыйым салынған аймақ емес.