Паоло Сарпи: Венеция тарихшысы, ғалымы және мемлекет қайраткері

Кіріспе

Венеция тарихшысы, мемлекет қайраткері және ғалымы (1552–1623)

Паоло Сарпи (14 тамыз 1552 – 15 қаңтар 1623) – Венеция тарихшысы, дін қызметкері, ғалым, канондық құқықшы, полимат және мемлекет қайраткері. Ол Венеция Республикасы атынан папаның тыйым салуы (1605–1607) және Ускок қарақшылары үшін Аустриямен соғыс (1615–1617) кезінде белсенділік танытты. Католик шіркеуін және оның схоластикалық дәстүрін ашық сынаған, polemikaлық жазбалары «Хоббс пен Эдвард Гиббонға діни догмаларды тарихи тұрғыдан жоққа шығаруға шабыт берді». Сарпидің маңызды еңбегі – Трент соборының тарихы (1619) 1619 жылы Лондон қаласында жарық көрді; басқа еңбектері: шіркеу иеліктерінің тарихы, тыйым салу тарихы және Ускоктар тарихына қосымша, оның өлімінен кейін жарияланды. Бір тақырыпқа негізделген олар тарихи монография жанрының алғашқы үлгілері болып табылады. Республикалық Венецияның бостандықтарын қорғаушы және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін жақтаушы ретінде Сарпи республикалық идеология мен еркін ойдың, және мүмкін құпия протестанттықтың батыры ретінде танылды. Оның соңғы сөздері «Esto perpetua» («ол [яғни республика] мәңгі өмір сүрсін») 1820 жылы Джон Адамс Томас Джефферсонға жолдаған хатында еске түсірілді, онда Адамс «Сарпи Венецияның және оның институттарының сақталуын тілегендей, біздің ұлы американдық империямыз бен еркін институттарымыздың сақталуын Әке Пауыл сияқты шын ниетпен тіледі», деді. Сарпи сонымен қатар тәжірибелік ғалым, Коперник жүйесінің жақтаушысы, Галилео Галилейдің досы және демеушісі, Падуа университетіндегі анатомия, астрономия және баллистика саласындағы соңғы зерттеулерді мұқият қадағалаған адам болды. Оның кең байланыс желісіне Фрэнсис Бэкон мен Уильям Харви кірді. Сарпи үкіметтік мекемелердің «Avvisi» – оның заманында кең таралған хабарламалардың – цензурасын жойып, оның орнына жау басылымдарына қарсы тұру үшін өздерінің нұсқаларын жариялау керек деп есептеді. Осыған орай Сарпидің өзі Венецияның Адриатика теңізіндегі құқықтарын қорғау үшін бірнеше памфлеттер жариялады. Осылайша, Сарпиді баспасөз бостандығының алғашқы жақтаушысы деп санауға болады, бірақ бұл ұғым оның өмірінде әлі қалыптаспаған еді.

Paolo Sarpi (14 August 1552 – 15 January 1623) was a Venetian historian, prelate, scientist, canon lawyer, polymath and statesman active on behalf of the Venetian Republic during the period of its successful defiance of the papal interdict (1605–1607) and its war (1615–1617) with Austria over the Uskok pirates. His writings, frankly polemical and highly critical of the Catholic Church and its Scholastic tradition, "inspired both Hobbes and Edward Gibbon in their own historical debunkings of priestcraft." Sarpi's major work, the History of the Council of Trent (1619), was published in London in 1619; other works: a History of Ecclesiastical Benefices, History of the Interdict and his Supplement to the History of the Uskoks, appeared posthumously. Organized around single topics, they are early examples of the genre of the historical monograph. As a defender of the liberties of Republican Venice and proponent of the separation of Church and state, Sarpi attained fame as a hero of republicanism and free thought and possible crypto Protestant. His last words, "Esto perpetua" ("may she [i. e., the republic] live forever"), were recalled by John Adams in 1820 in a letter to Thomas Jefferson, when Adams "wished 'as devoutly as Father Paul for the preservation of our vast American empire and our free institutions', as Sarpi had wished for the preservation of Venice and its institutions." Sarpi was also an experimental scientist, a proponent of the Copernican system, a friend and patron of Galileo Galilei, and a keen follower of the latest research on anatomy, astronomy, and ballistics at the University of Padua. His extensive network of correspondents included Francis Bacon and William Harvey. Sarpi believed that government institutions should rescind their censorship of the Avvisi—the newsletters that started to be common in his time—and instead of censorship, publish their own versions of the news to counter enemy publications. In that spirit, Sarpi himself published several pamphlets in defence of Venice's rights over the Adriatic. As such, Sarpi could be considered as an early advocate of the freedom of the press, though the concept did not yet exist in his lifetime.

Алғашқы жылдар

Ол Венецияда Пьетро Сарпи болып дүниеге келді. Әкесі саудагер болған, бірақ аса табысты болмаған; анасы – венециялық ақсүйек әйел. Әкесі ол кішкентай кезінде қайтыс болды. Зерек және ерте пісіп жетілген балаға анасының інісі, мектеп мұғалімі, содан кейін Августин сервиттері орденінің монахы Гиаммария Капелла білім берді. 1566 жылы он үш жасында ол Сервиттік орденге кірді, Фра (Бауыр) Паоло деген есімді алды, және ол Сервита атымен замандастарына әрқашан таныс болды. Сарпи 1567 жылы Мантуядағы монастырға жіберілді. 1570 жылы ол ондағы диспут кезінде диссертациясын қорғады және герцог Гульельмо Гонзаганың сарай теологы ретінде қалуға шақырылды. Сарпи төрт жыл Мантуяда математика және шығыс тілдерін оқыды. Содан кейін 1575 жылы Миланға барды, онда ол әулие және епископ Карл Борромеоның кеңесшісі болды, бірақ жоғары жағынан бұйрық алып, Сервиттер монастырында философия профессоры ретінде Венецияға ауыстырылды. 1579 жылы Падуа университетінде оқып жүріп, Сервиттер орденінің Венеция провинциясының провинциалы болды. Жиырма жеті жасында ол орденнің бас прокуроры болып тағайындалды. Осы лауазымда ол Римге жіберілді, онда үш тізбектей келе жатқан папамен, бас инквизитормен және басқа да ықпалды тұлғалармен байланыс жасады. Сарпи 1588 жылы Венецияға оралып, келесі 17 жылды оқумен өткізді, кейде оның қауымдастығының ішкі даулары оны тоқтатты. 1601 жылы Венеция сенаты оны Каорле епископтығына ұсынды, бірақ пап нунциясы, оны өзінің жақтасына алуды көздеген, Сарпи жанның мәңгілігін жоққа шығарды және Аристотельдің билігіне қарсы шықты деп айыптады. Келесі жылы тағы бір епископтық орынға ие болуға жасаған әрекеті де сәтсіз аяқталды, себебі папа Климент VIII Сарпидің білімді еретиктермен хат алысуына наразылық білдірді.

Венеция Рим папасымен қақтығыста

1605 жылдың наурыз айында Климент VIII қайтыс болды, ал оның орнын баскан папа Павел V-нің көзқарасы папалық өкілеттіктің шегін кернеді. Венеция бірден оны шектеу шараларын қабылдады: дін қызметкерлерінің жасаған қылмыстарына қатысты әйгілі соттардың құқығы екі маңызды іс бойынша расталды, сондай-ақ қаланың екі ежелгі заңының қолданыс аясы кеңейтілді: бірі мемлекеттің келісімінсіз жаңа шіркеулер мен діни бірлестіктер құруға тыйым салды, екіншісі дін қызметкерлерінің немесе діни ұйымдардың мүлікті иеленуіне тыйым салды. Бұл заңдар республиканың барлық аумағына таратылды. 1606 жылдың қаңтар айында папаның нунциусы венециялықтардың толыққанды мойынсұнуын талап ететін хат жолдады. Сенат осы қиын жағдайда республикаға кеңес беру арқылы көмектесетін барлық дін қызметкерлеріне қорғаныс беруге уәде берді. Сарпи ескертпе ұсынды, онда төнген айыптауларға екі жолмен – де-факто, оларды жариялауға тыйым салу арқылы және де-юре, жалпы кеңеске шағымдану арқылы жауап беруге болатынын көрсетті. Бұл құжат жақсы қабылданып, Сарпи республиканың канонисті және теологиялық кеңесшісі болып тағайындалды. Келесі сәуірде Павелдің венециялықтарды анафемаға салуы және олардың билігін тыйым салуға тырысуы келісімге келу үмітін жойды. Сарпи белсенді түрде дауға араласты. Оның беделіне ие дін қызметкерінің діннің мемлекетке бағынуын қорғауы бұрын-соңды болмаған жайт. Ол канонист Жан Герсонның (1363–1429 жж.) папаға қарсы пікірлерін қайта жариялаудан бастады. Біраз уақыттан кейін жарияланған анонимді трактатта ("Risposta di un Dottore in Teologia") ол папаның дүниелік мәселелердегі билігіне радикалды түрде қарсы келетін принциптерді жатқызып берді. Бұл кітап дереу "Тыйым салынған кітаптар тізіміне" енгізілді, ал кардинал Белармин Герсонның еңбегін қатаң сынады. Сарпи содан кейін "Апология" деп жауап берді. "Considerazioni sulle censure" және "Trattato dell'interdetto" еңбектері жақын арада жарық көрді. Көптеген басқа памфлеттер де пайда болды, оларға Сарпи шабыттандырды немесе бақылады, ол республиканы қорғау үшін Венецияда жазылған барлық жазбалардың цензурасын жүргізуші болып тағайындалды. Сарпидің кеңесімен венециялық дін қызметкерлерінің көпшілігі тыйым салуды елемеді және өздерінің міндеттерін әдеттегідей орындады, ең бастысы иезуиттер еді, олар кетіп, бірден ресми түрде қуылды. Католик державалары Франция мен Испания дауға араласудан бас тартып, дипломатиялық жолдарға жүгінді.

Clement VIII died in March 1605, and the attitude of his successor Pope Paul V strained the limits of papal prerogative. Venice simultaneously adopted measures to restrict it: the right of the secular tribunals to take cognizance of the offences of ecclesiastics had been asserted in two leading cases and the scope of two ancient laws of the city, that were: one forbidding the foundation of new churches or ecclesiastical congregations without the consent of the state, the other forbidding acquisition of property by priests or religious bodies. These laws had been extended over the entire territory of the republic. In January 1606, the papal nuncio delivered a brief demanding the unconditional submission of the Venetians. The senate promised protection to all ecclesiastics who should in this emergency aid the republic by their counsel. Sarpi presented a memoir, pointing out that the threatened censures might be met in two ways – de facto, by prohibiting their publication, and de jure, by an appeal to a general council. The document was well received, and Sarpi was made canonist and theological counsellor to the republic. The following April, hopes of compromise were dispelled by Paul's excommunication of the Venetians and his attempt to lay their dominions under an interdict. Sarpi entered energetically into the controversy. It was unprecedented for an ecclesiastic of his eminence to argue the subjection of the clergy to the state. He began by republishing the anti papal opinions of the canonist Jean Gerson (1363–1429). In an anonymous tract published shortly afterwards (Risposta di un Dottore in Teologia), he laid down principles which struck radically at papal authority in secular matters. This book was promptly included in the Index Librorum Prohibitorum, and Cardinal Bellarmine attacked Gerson's work with severity. Sarpi then replied in an Apologia. The Considerazioni sulle censure and the Trattato dell' interdetto, the latter partly prepared under his direction by other theologians, soon followed. Numerous other pamphlets appeared, inspired or controlled by Sarpi, who had received the further appointment of censor of everything written at Venice in defence of the republic. Following Sarpi's advice, the Venetian clergy largely disregarded the interdict and discharged their functions as usual, the major exception being the Jesuits, who left and were simultaneously expelled officially. The Catholic powers France and Spain refused to be drawn into the quarrel and resorted to diplomacy.

Адам өлтіруге әрекеті

Республика Сарпиді құқықтану саласындағы мемлекеттік кеңесші атағымен және мемлекеттік мұрағаттарға еркін кіру құқығымен марапаттады. Бұл құрмет оның қарсыластарын, әсіресе Папа V Паульді ашуландырды. 1607 жылдың қыркүйегінде папа мен оның кардинал туысы Сципио Боргезе бастамасымен Фра Сарпиге қастандық жасауға тырысты. Ротлио Орландини есімді діннен шеттетуші және қарақшы, екі жекжат ағасының көмегімен Сарпиді 8000 кронаға өлтіруге келісті. Бірақ Орландинидің жоспары ашылып, үш қаскөй Рим Папасының территориясынан Венеция территориясына өткенде тұтқындалып, түрмеге қамалды. 1607 жылдың 5 қазанында Сарпиге қаскөйлер шабуыл жасап, үш қанжармен жаралап, өлгендей қалдырды, бірақ ол жазылып кетті. Сарпиге қастандық жасауға тырысқандар Римде қоныстанды және Неаполь вице-королі Педро Телез Жирон, Осунаның 3-ші герцогы оларға зейнетақы тағайындады.

Кейінгі өмірі

Сарпи өмірінің қалған бөлігін тыныш түрде монастырында өткізді, бірақ оған қарсы қастандықтар жасала берді, және ол кейде Англияға паналау туралы айтатын. Мемлекеттік құжаттарды дайындаумен айналыспағанда ғылыми зерттеулерге берілді және бірнеше еңбек жазды. Ол мемлекетке өмірінің соңына дейін қызмет етті. Өлімінен бір күн бұрын, ол Венеция Республикасының мәселелеріне қатысты үш сұраққа жауап диктанттады, ал оның соңғы сөздері "Esto perpetua", яғни "Мәңгі болсын" болды. Бұл сөздер Айдахо штатының ресми ұраны ретінде қабылданды және 2007 жылғы Айдахоның он центінің (quarter) артқы жағында бейнеленді, сондай-ақ түрлі елдердегі басқа да ұйымдар мен мекемелер тарапынан қолданылды ("Esto perpetua" деген мақалаға қараңыз).

Трент кеңесі тарихы

1619 жылы оның басты әдеби еңбегі, Istoria del Concilio Tridentino (Трент кеңесі тарихы), Лондонда Пьетро Сове Полано деген атпен басылып шықты, бұл Паоло Сарпи Венетоның анаграммасы (плюс о). Редактор Марко Антонио де Доминис мәтінді өңдеумен айналысты. Оны жалған деп айыптағандар бар, бірақ Сарпидің өзі түзеткен қолжазбамен салыстырғанда, өзгерістердің маңызды емес екені көрінеді. Кейін басқа тілдерге аударылды: Натаниел Бренттің ағылшын тіліне аудармасы, Адам Ньютонның, де Доминистің және Уильям Беделдің 1620 жылы жасаған латын тіліндегі басылымы, сондай-ақ француз және неміс тілдеріндегі басылымдары жарық көрді. Еңбектің басымдығы Папа Куриясының рөліне, ал Курияға қатысты көзқарасы сыншылдық болды. Бұл ресми тапсырыс емес, тәуелсіз тарих болды және шіркеу тарихын саясат тұрғысынан қарастырды. Сарпи Мантуяда кардинал Эрколе Гонзаганың хатшысы Камилло Оливоны білген. Джон Хейл үшін оның көзқарасы "қатты реалистік" болды, сонымен қатар Тридент келісімі татуластыруға бағытталмаған, керісінше, жаңа қақтығыстарға жол ашқан деген сынды да қамтиды. Денис Хей оны "әңгімелер мен шешімдердің ағылшын суреті" деп атады, ал Сарпиді протестанттар көп оқыды; Джон Милтон оны "үлкен ашып айтушы" деп атады. Дегенмен, оның мақтауы Сарпидің стилі мен біліміне деген шынайы құрметтен гөрі, папқа және дінге қарсы көзқарасынан туындады. Жаку Бенинь Босуэ сияқты католик ғалымдары Сарпиді құнды емес тарихшы деп санады, бұл пікірді соңғы тарихшылардың көпшілігі де бөліседі. Сарпидің еңбегі соншалықты танымал болды, Ватикан өзінің архивтерін кардинал Франческо Сфорца Паллавичиноға ашты, оған үш томдық қарсы пікір жазуды тапсырды, оның атауы: "История дел Консильо ди Тренто, scritta dal P. Sforza Pallavicino, della Comp. di Giesù ove insieme rifiutasi con auterevoli testimonianze un Istoria falsa divolgata nello stesso argomento sotto nome di Petro Soave Polano" ("Иисус компаниясының П. Сфорца Паллавичино жазған Трент кеңесі тарихы, онда Петро Сове Полано атымен таратылған жалған тарих авторитетті куәліктер арқылы жоққа шығарылады", 1656–1657). XIX ғасырдың ұлы тарихшысы Леопольд фон Ранке (Папалар тарихы) Сарпи мен Паллавичиноның қолжазба материалдарын зерттеп, екеуінің де өзінің қатаң объективтілік стандарттарына сай келмейтінін анықтады. Біріншісі өлімге әкелетін жеккөрушілікпен қозғалған, мақсаты қатігез, құралдары ойсыз – жалғандықтар жасап, шындықты бұрмалаған; ал иезуит, ол көрсеткен құжаттарда шыншылдықпен дұрыс болғанымен, көбінесе өз көзқарасына қарсы келгендерді жасырады. Дегенмен, Ранке Сарпидің жұмысының сапасын жоғары бағалады, оны Гвиччардиниден артық деп санады. Сарпи ешқашан авторлығын мойындаған жоқ және Людовик II де Бурбон, Конде принцінің құпияны одан алуға жасаған барлық әрекеттері сәтсіз аяқталды. Хьюберт Джединнің Трент кеңесі тарихы (1961), Ватиканның санкциясымен жазылған, сонымен қатар Сарпидің дереккөздерді пайдалануын сынады. Девид Вуттон, алайда, Сарпи сақталмаған түпнұсқа құжаттарды қолданған болуы мүмкін екеніне дәлелдер бар екенін айтады және оның Кеңеске қатысты әдісін, оның партиялық тұжырымына қарамастан, өте мұқият деп бағалайды.

In 1619 his chief literary work, Istoria del Concilio Tridentino (History of the Council of Trent), was printed in London, published under the name of Pietro Soave Polano, an anagram of Paolo Sarpi Veneto (plus o). The editor, Marco Antonio de Dominis, did some work on polishing the text. He has been accused of falsifying it, but a comparison with a manuscript corrected by Sarpi himself shows that the alterations are unimportant. Translations into other languages followed: there was the English translation by Nathaniel Brent and a Latin edition in 1620 made by Adam Newton, de Dominis, and William Bedell, and French and German editions. Its emphasis was on the role of the Papal Curia, and its slant on the Curia hostile. This was unofficial history, rather than a commission, and treated ecclesiastical history as politics. Sarpi in Mantua had known Camillo Olivo, secretary to Cardinal Ercole Gonzaga. His attitude, "bitterly realistic" for John Hale, was coupled with a criticism that the Tridentine settlement was not conciliatory but designed for further conflict. Denys Hay calls it "a kind of Anglican picture of the debates and decisions", and Sarpi was much read by Protestants; John Milton called him the "great unmasker". His eulogy, however, issued more from antipapal and anticlerical attitudes than from true admiration for Sarpi's style and acumen. Catholic scholars like Jacques Benigne Bossuet considered Sarpi a worthless historian, a view largely shared by more recent historiography. Sarpi's work attained such fame that the Vatican opened its archives to Cardinal Francesco Sforza Pallavicino, whom it commissioned to write a three volume rebuttal, entitled the Istoria del Concilio di Trento, scritta dal P. Sforza Pallavicino, della Comp. di Giesù ove insieme rifiutasi con auterevoli testimonianze un Istoria falsa divolgata nello stesso argomento sotto nome di Petro Soave Polano ("The History of the Council of Trent written by P. Sforza Pallavicino, of the Company of Jesus, in which a false history upon the same argument put forth under the name of Petro Soave Polano is refuted by means of authoritative testimony", 1656–1657). The great nineteenth century historian Leopold von Ranke (History of the Popes), examined both Sarpi and Pallavicino's treatments of manuscript materials and judged them both as falling short of his own strict standards of objectivity. The former is described as moved by deadly hatred – malignant in his purpose and reckless in his means – fabricating falsehoods and distorting or perverting truths; while the Jesuit, though scrupulously correct in the documents he exhibits, often suppresses those opposed to his views. Nevertheless, Ranke rated the quality of Sarpi's work very highly, considering him superior to Guicciardini. Sarpi never acknowledged his authorship, and baffled all the efforts of Louis II de Bourbon, Prince de Condé to extract the secret from him. Hubert Jedin's multi volume history of the Council of Trent (1961), also Vatican authorized, likewise faults Sarpi's use of sources. David Wootton believes, however, that there is evidence Sarpi may have used original documents that have not survived and he calls Sarpi's treatment of Council quite careful despite its partisan framing.

Басқа жұмыстар

1615 жылы Венеция үкіметі мен Инквизиция арасында бір кітапты тыйым салу мәселесі бойынша дау туды. 1613 жылы Сенат Сарпиден Венеция Инквизициясының тарихы мен рәсімдері туралы жазуды сұрады. Ол бұл мекеменің 1289 жылы құрылғанын, бірақ ол Венеция мемлекеттік институты болғанын айтты. Ол кездегі папа Николай IV оның құрылуына жай ғана келісім берген. Бұл еңбектің ағылшын тіліне аудармасы 1639 жылы Роберт Джентилис тарапынан жасалды. Сарпиге жатқызылған және кейбір қарсыластары оның жадын қаралау үшін пайдаланған венециялық саясаттың негізгі қағидалары туралы макиавеллилік трактат («Opinione come debba governarsi la repubblica di Venezia») шын мәнінде 1681 жылға жатады. Ол Альфонсо де ла Куэваға қатысты «Squitinio della libertà veneta» (1612) еңбегіне жауап дайындауға бұйрық берілген жауабын аяқтаған жоқ, мүмкін оған жауап беру мүмкін емес деп тапқан. Оның «Шіркеулік иеліктер тарихы» атты еңбегінде, Маттео Риччи айтқандай, «жалған жарлықтардың шіркеуге келтірген ластануын тазартты». Ол 1736 жылы Джон Локманның өмірбаянымен бірге ағылшын тіліне аударылды. 1611 жылы ол шіркеулерге берілген паналық құқықтың теріс пайдаланылуын сынады, бұл жұмысы дереу «Индекске» енгізілді. Оның «Үкімнің тарихы» атты еңбегі өлімінен кейін Лионның жасырын мөрімен Венецияда басылып шықты. Сарпидің мемлекеттік істерге қатысты жазбалары Венеция мұрағатында сақталды. Консул Смит жинаған «Үкім дауы» бойынша трактаттар Британ мұражайына жеткізілді. Франческо Гризелинидің «Мемори е анедота» (1760) еңбегі Сарпидің жарияланбаған жазбаларына негізделген, кейіннен кітаптарды өртеу арқылы жойылды.

Хат-хабар желілері және жарияланған хаттар

Сарпи өзінің 430-ға жуық хаттары сақталған көрнекті корреспонденттердің кең саяси және ғылыми желісінің орталығы болды. Алғашқы хаттар жинақтары: "Lettere Italiane di Fra Sarpi" (Женева, 1673); "Scelte lettere inedite de P. Sarpi", Аурелио Бьянки Джовини құрастырған (Каполаго, 1833); "Lettere raccolte di Sarpi", Полидори құрастырған (Флоренция, 1863); "Lettere inedite di Sarpi a S. Contarini", Кастеллани құрастырған (Венеция, 1892). Сарпидің бұрын жарияланбаған хаттары Карл Бенрат тарапынан құрастырылып, "Паоло Сарпи. Neue Briefe, 1608–1610" (Лейпциг, 1909) деген атпен жарияланды. Оның француз тілшілеріне жазған жүздеген хаттарының қазіргі заманғы басылымы (1961) "Lettere ai Gallicani" деп жарық көрді. Олардың көп бөлігі заңгерлерге арналған: Жак Огюст де Ту, Жак Лешасье, Жак Жило. Тағы бір корреспонденті – Уильям Кавендиш, Девонширдің 2-ші графы. Томас Хоббс графқа жазған 45 хаттың ағылшын тіліне аудармасын жариялады (Хоббс графтың хатшысы болған), және қазір бұл хаттар Сарпидің (тірі кезінде) және оның жақын досы Фулгенцио Миканционың бірлескен еңбегі деп есептеледі, бұл сол кезде сақтық шарасы ретінде жасырылған. Миканцио сонымен қатар Дэдли Карлтонмен, 1-ші Виконт Дорчестермен де байланыста болды. Джусто Фонтанинидің "Storia arcana della vita di Pietro Sarpi" (1863) атты ащы жаласы, Сарпидің хаттарын қамтығандықтан маңызды тусауда.

Көзқарастар

Сарпи Мишель де Монтень мен оның шәкірті Пьер Шарронның күмәндігін оқыды және оның ықпалында болды. Тацит, Макиавелли және Гикчардинидің реалистік дәстүріндегі тарихшы және ойшыл ретінде ол патриотизмнің ұлттық мақтаныш немесе құрмет ретінде әлеуметтік бақылауда маңызды рөл атқара алатынын атап өтті. Өмірінің әртүрлі кезеңдерінде ол дінде дұрыс емес көзқарас білдірген деп күдіктелді: ол 1575, 1594 және 1607 жылдары Инквизиция алдында болды. Сарпи Венецияда протестанттық құлшылыққа төзімділік танытуды және Трент соборының қаулыларын қабылдамайтын Венециялық еркін шіркеу құруды үміттенеді. Сарпи өзінің жеке сенімдері мен ниеттерін Ангальт-Бернбург князі Христиан I-нің Венециядағы елшісі Кристоф фон Донамен хат алысуында талқылады. Сарпи Донаға ол әдетте әзірленген миссаны ұнатпайтынын және оны мүмкіндігінше сирек өткізетінін, бірақ оны жасауға мәжбүр екенін, әйтпесе ол папалық тыйымның дұрыстығын мойындайтындай болар еді деді. Сарпидің қағидасы: «Адамның ниеті мен жүрегі Алла алдында таза болса, Алла сыртқы нәрселерге мән бермейді». Сарпи Донаға айтқан тағы бір қағидасы: «Le falsità non dico mai mai, ma la verità non a ognuno» ("Мен ешқашан, ешқашан жалған айтпаймын, бірақ шындықты әркімге айтпаймын"). Сарпи өмірінің соңында Даниэль Гейнсиусқа Дорт синодында кальвинистерге қарсы шығушылар тарапын қолдайтынын жазды. Бірақ Сарпи Англия королі Джеймс I-ге хат жазса да және ағылшынның жалпы дұға кітабын бағаласа да, 18 ғасырдағы католик теологы Ле Курейер Сарпи протестант емес екенін жазып, оны «Catholique en gros et quelque fois Protestant en détail» ("Жалпы алғанда католик, кейде егжей-тегжейлі протестант") деп атады. 20 ғасырда Уильям Джеймс Бузма Сарпиді «протестанттық фило» деп тапты, оның діни идеялары «католик догмасына сәйкес келеді», ал Эрик Кокрейн оны Контрреформацияның рухани дәстүрінде терең діндар деп сипаттады. Коррадо Виванти Сарпиді экуменикалық шіркеу құруға ұмтылған діни реформатор ретінде қарастырды, ал тарихшы Диармейд МакКаллох Сарпиді догматикалық христиандықтан алыстаған деп сипаттады. 1983 жылы Дэвид Вуттон Сарпиді ғылыми материалист және «христиандыққа қарсы» және оның саясаты өз уақытында мүмкін болмаған секулярлық қоғамды күткен «жасырылған» атеист ретінде көрсетуге тырысты, бұл тезис белгілі бір деңгейде қабылдауға ие болды. Алайда, Яска Каинулайнен Сарпи атеист болған деген тезис тарихи фактілерге қайшы келеді деп мәлімдейді, өйткені Сарпидің күмәндігі де, қабілеттерге деген пессимистік көзқарасы да діни сеніммен үйлеспейді: Сарпидің жазбалары оның атеист болғанын растамайды. Шын мәнінде, атеистік тұрғысынан алғанда, жүйелі күмәнділік діни сенімді нығайтуға көмектеседі, өйткені атеистердің позициясы Алланың жоқ екендігі туралы нақты білімді болжайды. Оның жағдайында негізгі мәселе Алланың бар болуы емес, Алла туралы білімді ақылмен немесе сеніммен алуға бола ма екені болды. Оның жауабы нақты болды: ол құдайлық мәселелерді тек сенім арқылы (sola fide) білуге болатынына сенді және діни мәселелерде ақылға негізделген шешімдер қабылдамай, олар сезімге немесе әсерге негізделгеніне сенді.

Sarpi read and was influenced by the skepticism of Michel de Montaigne and his disciple Pierre Charron. As a historian and thinker in the realist tradition of Tacitus, Machiavelli, and Guicciardini, he stressed that patriotism as national pride or honour could play a central role in social control. At various times during his lifetime he was suspected of a lack of orthodoxy in religion: he appeared before the Inquisition around 1575, in 1594, and in 1607. Sarpi hoped for toleration of Protestant worship in Venice and the establishment of a Venetian free church by which the decrees of the Council of Trent would have been rejected. Sarpi discusses his intimate beliefs and motives in his correspondence with Christoph von Dohna, envoy to Venice for Christian I, Prince of Anhalt Bernburg. Sarpi told Dohna that he greatly disliked saying Mass and celebrated it as seldom as possible, but that he was compelled to do so, as he would otherwise seem to admit the validity of the papal prohibition. Sarpi's maxim was that "God does not regard externals so long as the mind and heart are right before Him." Another maxim Sarpi formulated to Dohna was Le falsità non dico mai mai, ma la verità non a ognuno ("I never, never tell falsehoods, but the truth I do not tell to everyone."). Sarpi at the end of his life wrote to Daniel Heinsius that he favoured the side of the Calvinist Contra Remonstrants at the Synod of Dort. Yet although Sarpi corresponded with James I of England and admired the English Book of Common Prayer, Catholic theologian Le Courayer in the 18th century wrote that Sarpi was no Protestant, terming him "Catholique en gros et quelque fois Protestant en détail" ("Catholic in general and sometimes Protestant in detail"). In the twentieth century, William James Bouwsma found Sarpi to have been a philo Protestant whose religious ideas were nevertheless "consistent with Catholic orthodoxy," and Eric Cochrane described him as deeply religious in the typical spirit of the Counter Reformation. Corrado Vivanti saw Sarpi as a religious reformer who aspired toward an ecumenical church, and historian Diarmaid MacCulloch describes Sarpi as having moved away from dogmatic Christianity. On the other hand, in 1983 David Wootton made a case for Sarpi as a scientific materialist and thus as likely a "veiled" atheist who was "hostile to Christianity itself" and whose politics looked forward to a secular society unrealizable in his own time, a thesis that has won some acceptance. Jaska Kainulainen, on the other hand, asserts that the thesis that Sarpi was an atheist contradicts the historical record, observing that neither Sarpi's pronounced skepticism nor his pessimistic view of capabilities are incompatible with religious faith:
Sarpi’s writings do not support the claim that he was an atheist. In fact, from an atheistic point of view, systematic skepticism can be seen as providing support of religious belief, because atheists' position postulates certain knowledge of God's inexistence. In his case the fundamental question was not the existence of God, but whether knowledge of God was obtainable by reason or by faith. His response was unequivocal: he was convinced that knowledge of divine matters was attained sola fide and he explicitly claimed that in religious matters one could not make judgments based on reason, but instead, they had to be based on affection or feeling

Ғылыми ғалым

Сарпи Франсуа Виет туралы жазбалар жасады, олар математикадағы шеберлігін көрсетті, сондай-ақ қазір жоғалған метафизикалық трактат жазды, ол Джон Локк идеяларын болжаған деген пікір бар. Оның анатомиялық ізденістері одан бұрынғы кезеңге қатысты болуы мүмкін. Олар оның жан-жақтылығын және білімге деген құштарлығын көрсетеді, бірақ басқа жағынан маңызды емес. Уильям Харвидің ашылуын алдын ала болжағаны туралы айғауының негізі Андреас Кесальпин немесе Харвидің өзінен көшірілген меморандумнан артық емес, олармен, сондай-ақ Фрэнсис Бэкон және Уильям Гилбертпен Сарпи хат алмасып тұрды. Оған тиесілі жалғыз физиологиялық жаңалық – радужканың жирылу қабілеті. Сарпи 1578–84 жылдары Николо Фонтана Тарталья дәстүрінде снарядтардың қозғалысы туралы жазды; содан кейін 1592 жылы Гвидобальдо дель Монте идеялары туралы хабарлағанда, мүмкін, сол кезде Галилео Галилеймен кездескен. Галилей онымен хат алысты. Сарпи телескоп туралы 1608 жылдың қарашасында, мүмкін, Галилейден бұрын естіген. Кейін Сарпиге Париждегі Джакомо Бадоерден линзалардың құрылымын сипаттаған хат келді. 1609 жылы Венеция республикасы әскери мақсаттар үшін телескопты сынаққа алды, бірақ Сарпи оны қабылдаудан бас тартты, сол жылы кейін Галилей жасаған және әкелген жақсырақ үлгіні күтіп.

Кітаптар тізімін таңдау

Кайнулайнен, Яска (2014). Паоло Сарпи: Құдай мен мемлекеттің қызметшісі. Brill, 2014. Керн, Дарси (2016). "Платондық сөздер: Паоло Сарпи мен Роберто Беллармино венециялық тыйым салу дағдарысындағы аудармашылар ретінде". Филологиялық тоқсандық, 95(3–4), 379–395. de Vivo, Filippo (2006). "Паоло Сарпи және XVII ғасырдағы Венециядағы ақпаратты пайдалану", 35–49-беттер. Raymond, Joad, ред. News Networks in Seventeenth Century Britain and Europe. Routledge. Wootton, David (1983). Паоло Сарпи: Ренессанс пен ағарту арасында. Кембридж университетінің баспасы. Lievsay, John Leon (1973). Венециялық Феникс: Паоло Сарпи және оның кейбір ағылшын достары (1606–1700). Уичита: Канзас университетінің баспасы. Bouwsma, William James (1984, 1968). Венеция және республикалық бостандықты қорғау: Контрреформация дәуіріндегі Ренессанс құндылықтары. Калифорния университетінің баспасы. Burke, Peter, редактор және аудармашы (1962). Паоло Сарпидің "Бенефиция тарихы және Трент кеңесі тарихынан таңдамалар". Нью-Йорк: Вашингтон сквері баспасы. Frances A. Yates (1944). "Паоло Сарпидің Трент кеңесі тарихы". Варбург және Куртольд институттарының журналы 7:123–143. Johnson, Samuel (1810). "Папа Пол Сарпи", 3–10-беттер, Сэмюэл Джонсонның шығармаларында, L. L. D., он екі томдық, 10-том. Лондон: Jay Nichols and Son.