Кіріспе
Жаңа Зеландияның мемлекеттік автомобиль жолдары желісі – Жаңа Зеландияның маңызды ұлттық автомобиль жолдары желісі. Солтүстік және Оңтүстік аралдарындағы 100-ге жуық жол мемлекеттік автомобиль жолдары болып табылады. Барлық мемлекеттік автомобиль жолдарын NZ Transport Agency басқарады. Бұл жолдар бастапқыда екі деңгейлі жүйе бойынша белгіленді: ұлттық (SH 1-ден 8-ге дейін) және провинциялық, ұлттық жолдар жоғары стандартқа ие болды және қаржыландыру бойынша басымдықтарға ие болды. Қазір барлығы мемлекеттік автомобиль жолдары, ал желі екі аралдың бойымен өтетін SH 1 жолынан, Солтүстік аралда SH 2-ден 5-ке дейін және 10-нан 59-ға дейін, ал Оңтүстік аралда SH 6-дан 8-ге дейін және 60-тан 99-ға дейін, шамамен солтүстіктен оңтүстікке қарай нөмірленген жолдардан тұрады. Мемлекеттік автомобиль жолдары ақ түсті нөмірленген қызыл қалқан тәрізді белгілермен көрсетіледі (бұрынғы провинциялық жолдардың қалқандары көк түсті болған). Жол карталарында мемлекеттік автомобиль жолдары осы ретпен нөмірленеді. Жаңа Зеландияның мемлекеттік автомобиль жолдары желісінің жалпы ұзындығында қазіргі уақытта жоғары жылдамдықты магистральдар мен автожолдар бар, олардың барлық кіреберістері бөлек және еліміздің барлық көлік ағынының он пайызы осы жолдар арқылы өтеді. Мемлекеттік автомобиль жолдары желісінің көп бөлігі бір бағытта бір қатарлы қозғалысқа арналған, бір деңгейлі жолдардан тұрады.
The New Zealand state highway network is the major national highway network in New Zealand. Nearly 100 roads in the North and South Islands are state highways. All state highways are administered by the NZ Transport Agency. The highways were originally designated using a two tier system, national (SH 1 to 8) and provincial, with national highways having a higher standard and funding priorities. Now all are state highways, and the network consists of SH 1 running the length of both islands, SH 2 to 5 and 10 to 59 in the North Island, and SH 6 to 8 and 60 to 99 in the South Island, numbered approximately north to south. State highways are marked by red shield shaped signs with white numbering (shields for the former provincial highways were blue). Road maps usually number state highways in this fashion. Of the total state highway network, New Zealand currently has of motorways and expressways with grade separated access and they carry ten percent of all New Zealand traffic. The majority of the state highway network is made up of single carriageway roads with one lane each way and at grade access.
Тарих
Алғашқы кезде барлық жолдарды жергілікті жол кеңестері басқарды. Бастапқыда оларды провинциялар құрды. Мысалы, Окленд провинциясы 1862 жылы тас жолдар туралы заң қабылдады, бұл олардың басшысына елді мекендердің белгілі бір аймақтарын тас жол аудандары ретінде анықтауға мүмкіндік берді, әрқайсысында жер иелері сайлаған сенімділер кеңесі болды. Тас жол аудандарының шекарасындағы жерлерге 1 акрға дейін баға белгіленді немесе оның бағаланған сату құнының 3d фунты мөлшерінде салық салынып, бұл провинциядан берілетін қаржымен теңестірілді. 1913 жылы үкімет автокөліктерден 21 000 фунт стерлинг түсім алды, бірақ жолдарға 40 000 фунт стерлинг жұмсады. Ұлттық тас жол желісі туралы идея 20-шы ғасырдың басында пайда болды, сол кезде негізгі тас жолдарды белгілеуге мүмкіндік беретін бірқатар заңдар қабылданды (1922 жылғы Негізгі тас жолдар туралы заңнан бастап, содан кейін жолдардың тізімі жарияланды) және мемлекеттік тас жолдар (1936 жылы). Бұл мемлекеттік тас жол желісіне жауапты Ұлттық жолдар кеңесі, ол Жұмыс министрлігінің құрамында болды. 1989 жылдан 2008 жылға дейін мемлекеттік тас жолдар Жаңа Зеландия Транзитінің жауапкершілігінде болды, ол мемлекеттік мекеме еді. 1996 жылы желіні қаржыландыру операциялық функциялардан бөлініп, Трансфонд Жаңа Зеландия құрылды, ол кейіннен Құрлық көлігінің қауіпсіздігі басқармасымен бірігіп, Құрлық көлігі Жаңа Зеландиясын құрды. Бұл мемлекеттік тас жолдарды қаржыландыруды жергілікті жолдарды қаржыландырумен және аймақтық кеңестер субсидиялайтын қоғамдық көлікті қаржыландырумен бірдей негізде қарастыруды қамтамасыз ету үшін жасалды. 2008 жылдың тамызында Транзит және Құрлық көлігі NZ бірігіп, NZ Transport Agency құрды. NZ Transport Agency әрбір бес жыл сайын мемлекеттік тас жолдарды қарап шығып, жол желісін кеңейту немесе қысқарту қажеттігін, көлік ағынына, өнеркәсіптегі өзгерістерге, туризмге және дамуға байланысты қарастырады. 2009 жылдан бастап көптеген жаңа жол жобалары Ұлттық маңызы бар жолдар ретінде, ал 2020 жылдан бастап Жаңа Зеландияны жаңарту бағдарламасының бөлігі ретінде жіктелді.
Жіктеу
2013 жылдан бері NZTA мемлекеттік автомобиль жолдары мен жергілікті жолдарды жіктеу үшін One Network Road Classification (ONRC) жүйесін пайдаланып келеді. Мемлекеттік автомобиль жолдары үшін бес санат бар, ал жергілікті жолдарда ғана қолданылатын қосымша алтыншы санат (Қолжетімділік) бар. Санаттар келесідей:
Ұлттық: Әдетте, бұл жолдар елдің ең ірі қалалық аймақтарын (100 000-нан астам халқы бар), ірі порттар мен ірі әуежайларды байланыстырады. Олардың орташа жылдық тәуліктік қозғалыс көлемі (AADT) 15 000 немесе одан да көп. Мысалға, SH 1, SH 29, Веллингтон–Палмерстон-Солтүстік–Нэпьер маршрутының көп бөлігі (SH 57, SH 3, SH 2, SH 50A және SH 50) және Окленд, Веллингтон және Крайстчерч қалаларындағы көптеген мемлекеттік автомобиль жолдары жатады. Аймақтық: Әдетте, бұл жолдар елдің негізгі қалалық аймақтарын (30 000-нан астам халқы бар), орташа көлемді порттарды, орташа көлемді әуежайларды және ірі туристік орындарды байланыстырады немесе оқшауланған аймақты байланыстыратын басты маршрут болып табылады. Олардың AADT 10 000 немесе одан жоғары. Мысалға, SH 2 және SH 3, SH 5, SH 73 және Квинстаун–Милфорд Саунд маршрутының көп бөлігі (SH 6, SH 97 және SH 94) жатады. Артериялық: Әдетте, бұл жолдар елдің екінші деңгейдегі қалалық аймақтарын (10 000-нан астам халқы бар), орташа көлемді порттар мен аймақтық әуежайларды байланыстырады немесе оқшауланған аймақты байланыстыратын жалғыз жол болып табылады немесе маңызды балама маршрут қызметін атқарады. Олардың AADT 3000 немесе одан жоғары. Мысалы, SH 6, SH 8, SH 27 және SH 1 Desert Road балама маршруты (SH 46, SH 47, SH 4 және SH 49) жатады. Негізгі жинақтаушы: Әдетте, бұл жолдар елдің кішкентай қалалық аймақтарын (2000-нан астам халқы бар) байланыстырады. Олардың AADT 1000 немесе одан жоғары. Мысалы, SH 4, SH 7, SH 35 және SH 83-тің көп бөлігін келтіруге болады. Екіншілік жинақтаушы: Әдетте, бұл жолдар ауылдық кенттерді (2000-нан аз халқы бар) немесе ауылдық аймақтарды байланыстырады. Олардың AADT 1000-нан төмен. Мысалы, SH 43, SH 63, SH 85 және SH 87 жатады.
Primary collector: Generally these roads link the country's minor urban areas (population greater than 2000). They generally have an AADT of 1000 or more. Examples includes most of SH 4, SH 7, SH 35, and SH 83. Secondary collector: Generally these roads link rural towns (population less than 2000) or rural areas. They generally have an AADT of less than 1000. Examples include SH 43, SH 63, SH 85 and SH 87.
Көлемдер
2006 жылғы мәліметтерге сәйкес, SH 1 тас жолының ең қызыл бөлігі Окленд орталық автокөлік түйінінің оңтүстігінде, Ньюмаркет виадугіның маңында орналасқан, күніне 200 000-нан астам көлік (екі бағыт бойынша) өткен. Желідегі ең аз қозғалыс байқалатын бөліктері (қосылу және түсіп қалу жолдары ескерілмейді) Уангамомонадан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан SH 43 тас жолында, күніне 120-дан аз көлік (екі бағыт бойынша) өткен. Мемлекеттік тас жолдарының толық жабылмаған бөліктері тек SH 43 және SH 38 тас жолдарында ғана қалды, алайда басқа да жолдардың 38%-ы жабылмаған күйде. Жаңа Зеландия Көлік Агенттігі жыл сайын "AADT Data" (орташа жылдық тәуліктік көлік қозғалысы) атты анықтамалық кітапша жарыққа шығарады, онда автоматтандырылған көлік тіркеу жүйесінен алынған барлық мемлекеттік тас жолдарындағы көлік қозғалысының көлемі туралы мәліметтер келтіріледі.
Қашықтық белгілері
Мемлекеттік автомобиль жолдары жолдың басынан бастап километрлік арақашықтықты көрсететін бағаналармен белгіленеді. Соңғы уақытқа дейін, желідегі барлық көпірлердің әр шетінде жолдың басынан қашықтықты көрсететін шағын тақтасы болды, әдетте километрмен көрсетілген сан, көлбеу сызық және тағы бір километрмен көрсетілген сан, ең жақын 10 метрге дейін дәлдікпен. Мысалы, 237/14.12 деп жазылған тақташа, көпірдің белгіленген қашықтықтағы бағанадан өткенін көрсетті, ал бұл бағана жолдың басынан басталады. 2004 жыл шамасында бұл тақташалар жаңа жүйемен ауыстырылды, ол әр көпірге жолдың басынан жүздеген метрдегі қашықтықты көрсететін бір ғана нөмір береді. Жаңа жүйе бойынша жоғарыдағы көпір 2511 нөмірімен белгіленеді, себебі ол жолдың басынан 25.11 км қашықтықта орналасқан. Автомобиль жолына кіру және шығу жолдары да осы жүйемен нөмірленеді. Осылайша, саяхатшылар өз орналасқан жерін дәл бағалай алады, ал жолдарды басқарушы органдар әр көпірді бірегей түрде анықтай алады. Кейде RAPID нөмірлері бар үйлерді де орналасуын анықтау үшін қолдануға болады. Мысалы, 1530 үйі жолдың басынан 15.3 км қашықтықта орналасқан.
Қауіпсіздік
2008 жылдың басында Транзит Жаңа Зеландия басқа мемлекеттік органдармен және Жаңа Зеландия Автомобиль қауымдастығымен бірлесіп KiwiRAP (Жаңа Зеландия Жолды бағалау бағдарламасы) таныстырды. Шетелдегі ұқсас бағдарламаларға негізделген жүйе Жаңа Зеландияның мемлекеттік тас жолдарын қауіпсіздігіне қарай дискретті "бөлімдерге" (желідегі учаскелер, барлығы 10 856 км тас жол 172 бөлімге бөлінген, ұзындығы әртүрлі) жіктемелейді. Бұл бөлімдер тарихи апат деректері мен қозғалыс көлеміне сүйене отырып, "жеке тәуекел" және "жинақты тәуекел" деңгейлері бойынша бағаланады. Жеке тәуекел – бұл бір жүргізушінің аталған бөлімді жүріп өту кезінде апатқа ұшырау ықтималдығына негізделген. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, жеке тәуекел бойынша желідегі ең қауіпті үш учаске: 62-ші мемлекеттік тас жол Спринг-Крик пен Ренвик арасында (Марлборо), 37-ші мемлекеттік тас жол Уайтомо үңгірлеріне және 94-ші мемлекеттік тас жол Те-Анау мен Милфорд-Саунд арасында. Қауіпсіз жолдар альянсы SH 1 (Уайкато тас жолы, Те-Теко – Авакери), SH 1B (Таупири – Гордонтон), SH 3 (Охаупо – Те-Авамуту, Уайтомо – Те-Куити), SH 11 (Эйрфилд – Лили-Понд), SH 12 (Даргавилл – Токатака), SH 16 (Бригхэм-Крик – Ваймауку), SH 23 (Гамильтон – Раглан), SH 27 (SH 26 – SH 24) және SH 34 (SH 30 – Кауэрауға дейін) учаскелерінде ауылдық жұмыстар жүргізуде. Альянс жылдамдық шегін төмендету, сым арқан тосқауылдарын, кең орталық сызықтарды, дірілдейтін жолақтарды, жақсартылған ескерту белгілерін және жол жиегін кеңейтуді пайдалануда.
Мемлекеттік тас жол 1
1-ші мемлекеттік тас жолын екі негізгі аралдың ұзындығы бойынша жалғасқан, бірақ Кук бұғазындағы паром арқылы үзіліске ұшыраған, біртұтас тас жол деп санауға болады. Ол еліміздегі жеті ең ірі қалалық аймақтың алтауын байланыстырады және ең қыуаншықты жол учаскесін қамтиды.
Туристік маршруттар
Мемлекеттік автомобиль жолдарының көптеген бөліктері туристік бағыттар ретінде таныстырылады, кейде жергілікті жол ұсынушылармен бірлесіп. Транзит мемлекеттік автомобиль жолдарында және олардың жанында осы бағыттарды насихаттауға көмектесетін жол белгілерін ұстап тұрады. Оларға мыналар жатады:
Twin Coast Discovery Highway – Окленд және Нортленд аймақтарын айналатын сақина тәрізді маршрут. Pacific Coast Highway – Солтүстік аралдың солтүстік-шығыс жағалауын айналып, Окленд пен Нейпирді байланыстыратын бағыт. Thermal Explorer Highway – Солтүстік аралдың геотермальдық белсенді орталығы арқылы Оклендтен Нейпирге дейінгі маршрут. Surf Highway – SH 45 тас жолының Нью-Плимуттан Хавераға дейінгі тағы бір атауы. Таранаки жағалауындағы толқындардың көптігіне байланысты осылай аталған. Classic New Zealand Wine Trail – Нейпирден Бленхаймға дейін, Гастингс, Вудвилль, Мастертон, Мартинборо, Веллингтон және Пиктон арқылы Жаңа Зеландияның үш ірі шарап аймағынан өтетін бағыт. Веллингтон мен Пиктон арасында Кук бұғазы арқылы пароммен өту қажет. Alpine Pacific Triangle – SH 1, 7 және 70 маршруттарының бөліктерін қамтитын және Хамер Спрингс, Кайкоура және Вайпара сияқты танымал орындарды байланыстыратын үшбұрыш тәрізді маршрут. Inland Scenic Route – бұрын SH 72 болған, бұл жол Амберлиден Уинчестерге (Тимару маңына) дейін созылады. Бұл жол Кентербери тауларының етегімен және Кентербери жазығының ішкі бөлігімен өтеді. Great Alpine Highway – 73-ші тас жол Кентерберидегі Крайстчерчтен Оңтүстік Альп таулары арқылы Артурс асуынан Батыс жағалаудағы Кумара торабына дейін барады. Southern Scenic Route – Оңтүстік аралдың оңтүстік жағалауымен Дунединнен Кэтлинс, Инверкаргилл және Ривертон арқылы Те-Анауға дейінгі бағыт. Starlight Highway – Оңтүстік аралдағы Кентерберидің Маккензи округінде Фэрлиден Кук тауына дейінгі маршрут. Бұл бағыт SH 80 және SH 8 тас жолдарының бөліктерін қамтиды. Аймақтың халықаралық қараңғы аспан қорығы (Aoraki Mackenzie International Dark Sky Reserve) екендігінің құрметіне.
Twin Coast Discovery Highway – ring route around the Auckland and Northland regions. Pacific Coast Highway – route going around the north east coast of the North Island, joining Auckland and Napier. Thermal Explorer Highway – route going from Auckland to Napier through the geothermally active centre of the North Island. Surf Highway – alternative name for SH 45 from New Plymouth to Hāwera. Named due to the number of surf breaks along the Taranaki coastline. Classic New Zealand Wine Trail – a route through three of New Zealand's major wine regions, from Napier to Blenheim, via Hastings, Woodville, Masterton, Martinborough, Wellington, and Picton. Requires a ferry crossing across Cook Strait between Wellington and Picton. Alpine Pacific Triangle – a triangular loop including sections of SH 1, 7 and Route 70 linking the popular destinations of Hanmer Springs, Kaikōura and Waipara. Inland Scenic Route – formerly SH 72, this road goes from Amberley to Winchester (near Timaru). This road follows around the foot of the Canterbury Foothills, inland on the Canterbury plains. Great Alpine Highway – Highway 73 going from Christchurch in Canterbury over the Southern Alps via Arthurs Pass to Kumara Junction on the West Coast. Southern Scenic Route – route going along the southern coast of the South Island from Dunedin via the Catlins, Invercargill and Riverton to Te Anau. Starlight Highway route from Fairlie to Mt Cook in the Mackenzie District of Canterbury in the South Island. This route includes SH 80 and parts of SH 8. In recognition of the area being an international dark sky reserve (Aoraki Mackenzie International Dark Sky Reserve).