Кіріспе

Сүтқоректілер түрі

Солтүстік Тынық мұхитындағы оңтүстік кит (Eubalaena japonica) – өте сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген, өте ірі денелі, қалың балейн киттердің бір түрі. Орташа және ең көп салмағы бойынша, олар әлемдегі екінші ірі кит түрі болып табылады. Оңтүстік-шығыс Беринг теңізі мен Аляска шығанағында жаздайтын солтүстік-шығыс Тынық мұхиты популяциясының саны 40-тан аспауы мүмкін. Командор аралдарының жанында, Камчатка жағалауында, Курил аралдары бойында және Охот теңізінде жаздайтын батыс популяциясының саны жүздегенге жуық деп есептеледі. Солтүстік Тынық мұхитындағы коммерциялық кит аулаудан бұрын (яғни, 1835 жылға дейін) бұл аймақта 20 000-нан астам оңтүстік кит болған. 1935 жылдан бері халықаралық келісімдермен коммерциялық кит аулау кезінде оңтүстік кит аулауға тыйым салынған. Дегенмен, 1962-1968 жылдар аралығында заңсыз совет кит аулауы салдарынан Беринг теңізі мен Аляска шығанағында кем дегенде 529 оңтүстік кит, ал Охот теңізінде кем дегенде 132 оңтүстік кит қырылды. Биологиялық әртүрлілікті сақтау орталығы (The Center for Biological Diversity) Солтүстік Тынық мұхитындағы оңтүстік киттің Жердегі ең қауіпті кит екенін мәлімдейді.

Сипаттама

E. japonica – өте ірі, денелі балиен кит. Ол Солтүстік Атлантикалық (E. glacialis) және Оңтүстік Атлантикалық (E. australis) киттерге өте ұқсас, сондықтан бұрын олар бір түр деп есептелген. Шындығында, қай мұхиттан келгенін білмей, физикалық ұқсастықтар соншалықты күшті, жеке дараларды генетикалық талдау арқылы ғана түрге анықтауға болады. Басқа кит түрлерімен салыстырғанда, E. japonica сәл ірілеу болуы мүмкін. Басқа балиен киттер сияқты, Солтүстік Тынық мұхитындағы аналық киттер еркектерден ірі болады. Сонымен қатар, Солтүстік Тынық мұхитындағы жолақты түсті даралар Оңтүстік киттерге қарағанда сирек кездеседі. E. japonica басқа Солтүстік Тынық мұхиты кит түрлерінен бірнеше ерекшеліктерімен оңай ажыратылады: арқалық қанатының немесе дөңгелектің болмауы, өте кең, қара арқа, бас пен еріндердегі цимидтермен қапталған жоңғарлар, өте иілісқан жақ сызығы, өте тар рострум және көбінесе V пішіндес соқпақ. Солтүстік Тынық мұхиты киті ересек күйінде Солтүстік Атлантикалық киттен де ұзын болады. Дене салмағы –ден -ге дейін, бұл әдеттегі жұмбақ киттердің салмағынан екі есе ауыр. Заңсыз кеңес операциялары кезінде ауланған бір кит туралы мәлімет бар, ал шығыс және батыс Тынық мұхиттарындағы ірі өлшемдердің және 2 жағдайдың сенімділігі күмәнді. Олар сұр және жұмбақ киттерден әлдеқайда ірі және өте денелі, әсіресе көк және қанатты киттер сияқты басқа ірі балиен киттермен салыстырғанда. 1960 жылдары ауланған 10 Солтүстік Тынық мұхиты китінің қанаттарының алдындағы шеңбері киттің жалпы ұзындығының 0,73 бөлігін құрады. Тынық мұхиты китінің көкірек қанаттары басқа киттерге қарағанда үлкен және сүйірлеу, ал құйрықтың пішіні жеке дарабасының немесе жынысының ерекшеліктеріне байланысты өзгеше болуы мүмкін. Бұл киттердің егжей-тегжейлі сипаттамалары өте аз. E. japonica анатомиясы мен морфологиясы туралы біздің көптеген ақпараттарымыз 1960 жылдары жапондық кит аулаушылар өлтірген 13 киттен және 1950 жылдары ресейлік кит аулаушылар өлтірген 10 киттен алынған. 20 ғасырдың басында жағалаудағы кит аулау операцияларынан да киттердің ұзындығы және жынысы туралы негізгі мәліметтер бар. Олар Жапония және Аляска шығанағында да кездеседі, Neocalanus тұқымдасының копеподтарымен және аз мөлшерде Euphausia pacifica эуфаузиид личинкаларымен қоректенеді. 2006 жылға дейін ғалымдар Солтүстік Тынық мұхиты киттерін спутниктік таңбалауда аз жетістікке жетті. Сол оператор 2006 жылы екі рет және 2011 жылы тағы да китке өте жақыннан кездесті. Бұл жануар өте қызығушылық танытып, белсенді болды; ол 2 сағаттан астам уақыт бойы кемені айналып жүзіп, судан секіріп, басын судан көтеріп, құйрығымен және қанаттарымен суды шапалақтады. Кеме кит оларды ұдайы қадағалап жүргендіктен, одан алыстауға мәжбүр болды. 2014 жылдың наурыз айында Бонин аралдарынан киттерді байқау сапары кезінде тағы бір қызығушылық танытып, ойыншыл дара кездестірілді. Басқа Eubalaena түрлері сияқты, Солтүстік Тынық мұхиты киті басқа кит түрлерімен де өзара әрекеттеседі. Солтүстік Тынық мұхитының шығыс және батыс бөліктерінде топтармен немесе жалғыз жұмбақ киттермен өзара әрекеттесетін Солтүстік Тынық мұхиты китінің бірнеше байқаулары тіркелді. 1998 жылы Калифорния жағалауында сұр киттер жұбы оң китті қуалай отырып, агрессия белгілерін көрсетті, ал 2012 жылы Сахалин аралының солтүстік-шығыс жағалауындағы Пилтун шығанағы аймағында жас ересек оң кит қауіпті жағдайдағы батыс сұр киттер тобының ішінде әдеттегі әлеуметтік мінез-құлықты көрсетті.

Қазіргі халық саны

Қазіргі уақытта Солтүстік Тынық мұхитының шығыс бөлігінде 30-35 кит, ал батыс бөлігінде 300-ден астам кит бар деп есептеледі. Тіпті осы түрдің көзге көрінетін екі популяциясының жалпы саны ескерілсе де, бұл Солтүстік Атлантикадағы оң киттен (шамамен 200-250) басқа, кез келген кит түрінің ең аз саны болып табылады және 1835 жылы пелагикалық кит аулау Солтүстік Тынық мұхитына жеткен кездегі оның санының шамамен 2 пайызын құрайды. Осыған байланысты, түр IUCN Қызыл тізімінде жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде тіркелген, ал шығыс популяциясы – өте жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде санатталған. Халықаралық кит аулау комиссиясы және АҚШ Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметі осы екі аймақта табылған Солтүстік Тынық мұхиты киттерін екі шамалы жеке популяция ретінде қарастырады және оларды жеке қорлар ретінде басқарады. Деректердің жетіспеуіне байланысты осы екі популяцияның географиялық және генетикалық тәуелсіздік деңгейі жеткілікті зерттелмеген, бірақ оларды бөлек қарастыру жақындағы байқаулар мен популяция санын бағалауды сипаттауға ыңғайлы.

Беринг теңізі және Солтүстік-Шығыс Тынық мұхиты

Соңғы байқаулар мен оңтүстік-шығыс Беринг теңізіндегі жұмсақ киттердің дыбыстық жазбалары олардың ареалының шығыс бөлігіндегі салыстырмалы түрде шағын ауданнан алынған. Бұл жазбалардың көпшілігі АҚШ белгілеген Солтүстік Тынық мұхиты жұмсақ китінің маңызды мекенінің ішінде немесе жанында орналасқан. Аляска шығанағы мен Британдық Колумбия жағалауында және одан оңтүстікке қарай байқаулардың саны әлдеқайда аз. NMFS акустикалық зерттеулері кезінде анықталған Солтүстік Тынық мұхиты жұмсақ китінің шақыруларының өте аз саны – жылына жүздеген – Арктика батысындағы және Калифорния жағалауындағы көк киттердің миграциясы кезіндегі жүздеген мыңдаған шақырулармен салыстырылады. Бұл Беринг теңізіндегі Солтүстік Тынық мұхиты жұмсақ китінің популяциясының мөлшері өте шағын деген қорытындыны одан әрі нығайтады. 2015 жылғы сарапшылар 2010 жылы жасалғаннан жоғары популяцияны бағалауды арттыратын жаңа ақпарат таппады, онда Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметінің ғалымдары сол жазда оңтүстік-шығыс Беринг теңізіндегі Солтүстік Тынық мұхиты жұмсақ китінің популяциясы шамамен 30 басқа тоқтығын бағалаған. Бұрынғы бағалаулар бойынша, Солтүстік Тынық мұхитының шығысындағы жұмсақ киттердің саны көп болуы мүмкін деген болжамдар негізсіз болған. 2001 жылы байқау деректері мен популяция бағалауларын жан-жақты қарастырғаннан кейін, «Солтүстік Тынық мұхиты жұмсақ китіне қатысты жарияланған көптеген бағалаулардың ешқайсысы сенімді деп есептелмейді, [көпшілігі] болжамнан аспайды және бұл бағалауларды растайтын сандық деректер жоқ» деген қорытындыға келді. 2010 жылғы мақала төмен бағалаулардың объективті сандық негіздемесін алғаш рет ұсынды. Ғалымдардың фотосуреттерді қайта түсіру арқылы жүргізген зерттеулері 31 киттен (95% сенімділік деңгейі = 23–54) тұратын популяцияны көрсетті, ал генотиптеу зерттеуі 28 киттен (95% сенімділік деңгейі = 24–42) тұратын популяцияны көрсетті. Ғалымдар популяцияда сегіз аналық (95% сенімділік деңгейі = 7–18) және 20 аталық (95% сенімділік деңгейі = 17–37) бар екенін есептеді. Олар «Бұл бағалаулар Беринг теңізінің қосалқы популяциясына қатысты болғанымен, басқа деректер Солтүстік Тынық мұхитының шығыс бөлігіндегі жалпы популяцияның одан көп болуы екіталай екенін көрсетеді» деген қорытындыға келді. 2004 жылы кем дегенде екі шағатай көрілді. Аляска шығанағында Кодиак аралының жанында жеке киттердің байқалуы (1998, 2004) және дыбыстық жазбалары (2000) тіркелді. Сонымен қатар, 2013 жылы Британдық Колумбия жағалауында екі жеке кит байқалды. Үшінші байқау 2018 жылы тіркелді.

Охот теңізі және Солтүстік Тынық мұхиттың батыс бөлігі

2015 жылы киттердің жағдайына жасалған сараптама батыс Солтүстік Тынық мұхитында шығыс аймаққа қарағанда көбірек киттер бар екенін көрсетті, бірақ осы популяцияның өзі әлемдегі теңіз сүтқоректілерінің ең аз санынан тұрады. Батыста киттердің соңғы байқалған жерлері – Камчатка түбегі, Курил аралдары, Охот теңізі және Жапония жағалауындағы Командор аралдары. Бұл аймақтың картасына Ресейдің ішкі сулары (жағалаудан 12 миль), Ресейдің эксклюзивті экономикалық аймағы (жағалаудан 200 мильге дейін), Жапонияның ішкі сулары мен ЭЭЗ сулары, сондай-ақ Охот теңізінің орталығындағы халықаралық сулар кіреді. Осының салдарынан, киттерді және балық шаруашылығын зерттеулер аймақты, әсіресе жағалауға жақын бөліктерін, Солтүстік Тынық мұхитының шығысындағыдай толыққанды зерттей алмайды.

Охот теңізі

1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында жапон зерттеу кемелерінің бақылаушылары Охот теңізінде 28 ақ кит көргенін хабарлады. Осы деректер негізінде жапон ғалымдары Охот теңізінде 900 ақ кит бар екенін бағалады, бірақ сенімділік интервалы өте кең болды (90% CI = 400–2100). 1989, 1990 және 1992 жылдары менки киттерін іздеу кезінде алынған мәліметтер жапон ғалымдарын Охот теңізінде 922 ақ кит бар деген қорытуға жеткізді (95% CI: 404–2108) (Мияшита және Като 1998, IWC 2001:26). Дегенмен, IUCN Қызыл тізімі үшін құжаттарды дайындаған сарапшылар жапондық бағалаудың өте кең сенімділік интервалы мен соңғы кезде санының өскеніне нақты дәлелдердің болмауы ескере отырып, бағалау үшін осы санының ең төменгі шегін (яғни, шамамен 400) қолдану керек деген шешімге келді (Reilly және тағы басқалар, 2008). Басқа ғалымдар да жапондық бағалаудың кемшін әдістемеге негізделгенін және халықтың көлемі одан кем, тіпті жартысына жуық болуы мүмкін екенін айтты.

Жапония

Жақында, 1994 жылдан 2013 жылға дейін Хоккайдоның (Жапония) шығысындағы және Курил аралдарындағы ашық теңіздегі ірі киттерді зерттеу барысында 55 рет жорғак кит (77 жеке тұлға) кездестірілді, оның ішінде он аналық кит пен баласынан тұратын жұптар (Matsuoka et al. 2014 ж.).

Камчатка

2003-2014 жылдар аралығында Ресейдің эксклюзивті экономикалық аймағында (негізінен Солтүстік Курил аралдары, Оңтүстік Камчатка түбегі және Командор аралдары маңында) 31 кит 19 рет тіркелді. 2003-2014 жылдар аралығында Ресей суларында байқалған ақ киттер туралы 2015 жылғы шолу жасалды. 2012 жылы Камчатка түбегінің оңтүстік-шығысында және Курил аралдарының жанында бес топқа бөлінген 10 ақ кит байқалды (Sekiguchi et al. 2014 және Овсяникова және басқалар, 2015). 2015 жылғы шолу жасаушылар 1992 жылдан бері Солтүстік Тынық мұхитының батысында, әсіресе Охот теңізінде жиналған барлық деректерді жаңа популяциялық бағалау үшін талдау қажет деп қорытындылады, осылайша осы топтама үшін бағалауды аяқтауға болады. 1839-1909 жылдар аралығында Солтүстік Тынық мұхитында ауланған 2118 киттің ай сайынғы орналасуын қоса алғанда, 249 кемелік журналдан алынған деректерді пайдалана отырып, әлемдегі кит аулау орындары көрсетілген. Оның карталары кит аулаушылардың таралуының кездейсоқ еместігін ескермейді. C картасында ақ киттердің үш негізгі шоғырлануы көрсетілген: біреуі Аляска шығанағында, біреуі Камчатка мен Охот теңізінде, және тағы біреуі Жапон теңізінде. Моридің осы сериядағы егжей-тегжейлі кит карталары 1980 жылдарға дейін бірнеше кітапханаларда ұмытылып қалды. Мори карталарының Таунсенд картасына қарағанда артықшылығы бар, себебі белгілі бір аймақтағы киттердің саны іздеу жұмысының көлеміне сәйкес түзетілуі мүмкін, бұл сол айдағы сол аймақтағы түрлердің санының дәлдігін арттырады. Мори кестелері сонымен қатар аймақ және ай бойынша іздеу күшін сандық тұрғыда көрсетеді, ал Таунсенд кестелерінде іздеу күші тек сапалық тұрғыда қарастырылады. Солтүстік Тынық мұхитында кит аулаушылар негізінен жаз айларында аң аулаған, бұл Моридің кит карталарында көрініс тапқан. Қыста байқаулар өте сирек болды және олар 20°N-нен оңтүстікке қарай да аз болды. Ең тығыз шоғырлануы Камчатканың екі жағалауында және Аляска шығанағында байқалды. Мори кестелері екі көмекшінің көшірмесі негізінде жасалған. Жақында жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде бір көмекшінің журналды көшіру кезінде көптеген қателіктер жібергені анықталды. Жақында Мори мен Таунсенд карталарының деректер кестелері және басқа журналдық деректер 19 ғасырда Солтүстік Тынық мұхитындағы ақ киттердің таралуының ең жақсы карталарын жасау үшін қатаң түрде біріктірілді. Әсіресе, Солтүстік Тынық мұхитында қанша ақ кит популяциясы бар екені қызығушылық тудырады. Солтүстік Тынық мұхитында бір ғана популяция болды ма? Аляска шығанағында жаздайтын шығыс популяциясы және Батыс Солтүстік Тынық мұхитында екінші популяция болды ма? Охот теңізіндегі популяция Камчатканың шығысындағы Тынық мұхитында кездесетін киттерден ерекшеленетін үшінші популяция ма еді? Жақында зерттеушілер осы алғашқы кит аулау деректерін, сондай-ақ жақында, бірақ азырақ, байқау деректерін қайта талдады. Олардың қорытындысы бойынша, Батыс және Шығыс Солтүстік Тынық мұхитында кем дегенде екі ақ кит популяциясы бар, бірақ Охотск популяциясы бөлек популяция болып табылатыны әлі белгісіз. E. japonica-ның жазғы таралуы Беринг теңізінің оңтүстік-шығыс бөлігіне дейін созылады. Жазда бұғы басының бауыры Беринг бұғазы арқылы солтүстікке қарай көшіп, Чукчи теңізі мен Бофорт теңізіне жетеді. Қыста мұзды жақсы көретін бұғы басы оңтүстікке Беринг теңізіне қарай көшіп кетеді, бірақ ақ кит Алеут аралдарынан оңтүстікке Солтүстік Тынық мұхитына қарай көшіп кетеді. Аулау деректері тарихи ареалдардың қазіргі ареалдан әлдеқайда кең болғанын және қасқыр киттерінің ареалымен үлкен дәрежеде жапсарысқандығын көрсетеді. Беринг теңізінде азықтандыру/жайлау жерлері шығыстағы Кокечик және Скаммон шығанақтарындағы Кусильвак санақ аймағына дейін солтүстікке қарай созылуы мүмкін, Сент-Мэтью аралы мен Нунивак аралының солтүстігінде, сондай-ақ тыңдау құрылғысының жазбаларын талдау нәтижесінде Солтүстік Тынық мұхитының шығысында соңғы байқаулар туралы хабарламалар аздаған ғана аймақтарда тіркелді. Ең көп байқаулар Оңтүстік-Шығыс Беринг теңізінде, одан кейін Аляска шығанағында және содан кейін Калифорнияда тіркелді. 2000 жылы Аляска шығанағындағы Кодиак аралының жанында тағы 10 дауыс тіркелді. 2011 жылдың желтоқсанында Уганик шығанағында Кодиак аралының батыс жағында осы түрдің алғашқы заманауи жазбасы болып табылатын басқа бір кит байқалды. Бұл аймақтағы жағалау суларында кездескен аздаған байқаулардың бірі. 2010 жылдың мамыр айында Пасагшак шығанағында бір кит тынығатыны байқалды. Аляска шығанағының бойындағы басқа да жазбалар Якутат шығанағында 1979 жылы, Фэрвезердің сыртқы жағасында Кейп Фэрвезерден 100 км оңтүстік-батыста және т.б. 2004 жылдың 10 тамызында Беринг теңізінде екі киттен тұратын топ байқалды. Тамыз айында 17 киттен, оның ішінде екі баласы бар топ, сондай-ақ Аляска шығанағында бір кит байқалды. 2000-2006 жылдар аралығында пассивті тыңдау құрылғылары арқылы тіркелген 3600-нан астам Солтүстік Тынық мұхитының ақ китінің дауыстарын қарастыру, киттердің көктемнің соңында Оңтүстік-Шығыс Беринг теңізіне көшіп келіп, күздегі соңына дейін қалатынын күшті көрсетеді. Ең ерте жазбалар мамырдың соңында, ал ең кеш жазбалар желтоқсанда тіркелді. Дауыстардың ең көп тіркелген кезеңі шілдеден қазанға дейін болды. Көбінесе белгіленген Критикалық ареал аймағындағы жақын теңіздік жерлерден тіркелді. 2005 жылдың қазаннан желтоқсанға дейін Солтүстік-Батыс орталық теңіз және терең теңіздік жерлерде бірнеше дауыстар тіркелді, бұл олар маусымдарға және көші-қон кезінде пайда болатынын көрсетеді. 2017 жылдың шілдесінде Аляска түбегі мен Килокак тастарында ақ кит байқалды, бұл соңғы жарты ғасырдағы аймақтағы түрдің алғашқы растауы болды.

Солтүстік-Батыс Тынық мұхиты

Батыстық Солтүстік Тынық мұхитында ақ киттер туралы хабарламалар өте сирек. Охот теңізінде ақ киттердің қалдық популяциясы, кем дегенде жаз айларында, сұр және қасқыр киттердің батыс популяцияларының қалдық популяцияларымен бірге сақталады. Бұл үш түрдің таралуы бір-бірінен едәуір өзгеше. Жазда қасқыр киттер Охот теңізінің солтүстік-батыс бұрышында Академия және Ульбан шығанақтарынан Шантар аралдарына дейін қоныстанады, ал сұр киттер Сахалин аралына жақын, жаңа энергия дамуына жақын қалады. Ақ киттердің мекендеу орындары Охот теңізінің оңтүстігінде, Курил аралдары мен Сахалин аралының шығысында орналасқан. Жақындағы бірнеше байқау тіркелген. Курил аралдары маңындағы ақ киттердің соңғы кездегі кездесуі байқау жұмыстарының жетіспеуіне байланысты толық белгісіз; алайда, соңғы байқаулар Парамушир аралы және оның төңірегі, сондай-ақ Камчатка түбегінің оңтүстік ұшының батысы бұл түр үшін ең көп қоныстанған аймақтардың бірі екенін көрсетеді. Камчатка түбегінің шығыс жағалауы ақ киттердің қоректену ортасы ретінде қарастырылғанымен, тек 1978 және 2009 жылдары тіркелген бірнеше жазба бар. Командер аралдарында ақ киттер тарихи түрде көп ауланды, бірақ соңғы жылдары тек бірнеше рет байқалды, алайда Командер аралдары мен шығыс Камчатка маңындағы кездесулер соңғы онжылдықтарға қарағанда жиірек болып көрінеді. Бұл аймақтың қашықтығы байқауды өте қиын және қымбат етеді. «JARPN» және «JARPN II» зерттеулерінің деректері бойынша, 1994 жылдан 2007 жылға дейін 40 ақ кит негізінен жағалау суларында таралған. 2009 жылдың жазында Жапонияның алыс теңіздердегі балық шаруашылығы ұлттық ғылыми-зерттеу институты мен Ресейдің (VNIRO) институты Охот теңізінде бірлескен киттерді байқау зерттеуін жүргізді. Бұл зерттеу барысында 29 киттен тұратын 17 топ тіркеліп, суретке түсірілді. Фотосуреттерді талдау кезінде ешқандай сәйкестік табылмады, нәтижесінде зерттеу кезінде ең аз дегенде 29 кит кездесті. Жағалау суларынан басқа, үш негізгі ыстық нүкте анықталды, онда байқау санының айтарлықтай артуы байқалды: Командер аралдары, Бірінші Курильский бұғазы (Лопатка мүйісі мен Парамушир аралы арасындағы) және Сахалиннің шығыс жағалауы, оның ішінде Пильтун шығанағы, құрып кету қаупі төнген батыс сұр киттердің жиналатын жалғыз аймағы. Камчатка түбегінің оңтүстік-шығысындағы пелагикалық сулар соңғы жылдары ең көп байқалатын жері болуы мүмкін, бірақ бұл аймақ теңізден алыс және бұл киттердің оңтүстікке қарай қайда көшіп баратыны белгісіз. Солтүстік Тынық мұхитының ақ киттері үшін қыстауға арналған жағалау немесе басқа жерлер анықталған жоқ, бұл бұрын тасталған идеяны қолдауға көмектеседі: Солтүстік Америка құрлығының жағалау суларында тарихи көбейту орындарының болуы. Риукю аралдары батыс популяциясы үшін қыстау ортасы ретінде ұсынылды, бірақ бұған жеткілікті дәлелдер жоқ. Шанхай және Чжоушань архипелагы, Тайвань бұғазы (мысалы, Фуцзянь жағалаулары, Пинтан аралы, Пэнху аралдары, Тайваньның батыс жағалауы), Гавайи аралдарының солтүстік-батысы. Кейбір киттер Хайнань аралынан ұсталды және бұл аймақ батыс популяциясы үшін белгілі аумақтың ең оңтүстік бөлігі болуы мүмкін. Киттер Солтүстік Мариан аралдарында да кездеседі. Солтүстік Атлантика түрлеріне сәйкес келетін экологиялық факторларға сәйкес Тынық мұхитының солтүстігіндегі ақ киттер үшін қыстауға арналған ықтимал мекенжайларды болжайтын карта академиялық тұрғыдан жасалған, оның ішінде оңтүстікке қарай Хайнань, Лейчжоу түбегі және Тонкин шығанағының солтүстігі. Борнео маңындағы босқындардың тарихи оқиғалары да қарастырылды, ал Филиппинге немесе Филиппин арқылы көшіп-қону мүмкіндігі белгісіз. Тарихи түрде Жапон теңізі арқылы Сары және Бохай теңіздеріне көшіп келген популяция функционалдық жойылып кетуі мүмкін. Қытай мен Оңтүстік Кореяда 1974 жылдың қазан айында Корея үшін және 1977 жылы Қытай үшін ауланғаннан бері ешқандай ақ кит тіркелмеген, ал 1901 жылдан бері Жапон теңізінің жапондық суларында тек екі расталған жазбада ғана бір және бір адам ұсталған. Тынық мұхитының екі жағында да тұрақты көріністер 1998 жылға дейін тіркелді және екі жақта да 1996-97 жылдары шамамен бірдей ендіктегі төрт жердегі барлық оңтүстік жазбалар жасалды: Амами Ошима, Бонин аралдары, Гавайи, Кабо-Сан-Лукас. Батыс жағалаудағы соңғы жазбалар 1998 жылы Кейп-Сан-Мартин және Монтерейде тіркелді. Содан кейін, 2014 жылға дейін ешқандай жазба тіркелмеді. Бонин аралдарында және Орегон мен Калифорния жағалауларында 1990 жылдары тұрақты кездесулер расталды. 2010 жылдары байқау тенденциясының күрт өсуіне және 2000 жылдары көптеген бұрынғы ареалдарда жоғалуына не себеп болғаны белгісіз, әсіресе орта және төмен ендіктерде. Бонин аралдары тұрақты аралықты растаған және қазіргі заманда су астында түсіруге қол жеткізген жалғыз орын. Жапония жағалауларында 2003, 2006, 2008 және 2011 жылдары санның күрт өсуі байқалды, 2011 жылы ерекше көп санды кит тіркелді; кем дегенде 3 немесе одан көп байқау, 1 өрілу, 18 м киттің құлауы. 2014 жылдың маусымында Аккеши жағажайында 4,6 метрлік және жасанды түрде кесілген болуы мүмкін төменгі жақ сүйегінің фрагменті табылды.

Жапония

Солтүстік Тынық мұхитының оңтүстік киттерінің Жапония суларында кездесуі бірнеше үлгіні көрсетеді. Тарихи және қазіргі байқаулар үш аймақта жиірек тіркеледі: 1) солтүстік, әсіресе Хоккайдоның солтүстігінде, 2) Жапонияның орталық жағалауында және 3) Жапонияның оңтүстік аралдарында, әсіресе Бонин аралдарында. Хоккайдоның солтүстігіндегі және айналасындағы сулар тарихи тұрғыдан 19 ғасырдағы пелагикалық кит аулаушылар жаз және күз айларында оңтүстік киттерді аулаған аймақтар болған. Бұл аймақ және солтүстікке қарай Курил аралдары арқылы, Охот теңізінің оңтүстігінде және Камчаткада оңтүстік киттердің қоректену орындары болды. Жапония жағалауында соңғы кезде байқалған оңтүстік киттердің кейбірі осы үлгіге сәйкес келеді. Бұрын оңтүстік киттер Солтүстік-шығыс Жапонияның жағалауында көп кездесетін, соңғы жылдары ICR зерттеулерінен алынған байқаулар (бір жануар Куширо, Хоккайдо, 2002 жылдың қыркүйегінде және Хонсю Тынық мұхиты жағалауында 2003 жылдың сәуірінде расталды) бар. Жергілікті балықшылар жыл сайын осы аймақта бірнеше жануарды байқайды (жеке байланыс). 2008 жылы Ширетоко түбегінде бір расталмаған көрініс тіркелді. 2013 жылдың шілдесінде Ширетоко түбегіндегі саяхат кезінде оңтүстік кит байқалды, бұл аймақтағы бірнеше онжылдықтардағы алғашқы расталған байқау және Хоккайдода алғаш рет тіркелген. Келесі екі аптада Шари жағалауына жергілікті қасқырлар тобы қайтып келгенше, сол аймақта бір жануар байқалды. Байқаушы жергілікті туристік қайықтардың жоғары жылдамдықпен жүргендіктен киттің су бетінде тынығатынын байқамай, оны суға батпау үшін суға батқанға мәжбүр еткенін айтты. 2018 және 2019 жылдары жарым аралдың батыс жағалауынан қосымша байқаулар жасалды. 2018 жылғы және 2019 жылғы екі байқаудың бірін Доуто Канко Кайхатсу (Корпорация) жүзеге асырды. Жапонияның орталық жағалауында оңтүстік киттердің пайда болуы бұл жерлерден өткен оңтүстік киттердің көшіп кетуімен байланысты болуы мүмкін. Хонсюдың Тынық мұхиты жағында байқаулар жиі кездесетін бірнеше жер бар: Токио шығанағының оңтүстігінен Идзу түбегінің барлық жеріне дейін, Идзу аралдарынан Бонин аралдарына дейін, Кии түбегі, Мурото мысы және іргелес сулар. Бірінші аймақта 2000 жылдың сәуірінде Татеямадан бір оңтүстік кит босатылды, ал 2002 және 2005 жылдары Идзу Осимадан екі жануар босатылды. Кейбір оңтүстік киттер әлі күнге дейін Жапонияның жағалаулары бойымен, әсіресе архипелагтың Тынық мұхиты жағында оңтүстікке қарай көшіп келеді, бірақ оңтүстікке қарай көшіп-қонудың қандай бөлігі Жапониядан өтеді, белгісіз. Жапонияның оңтүстік аралдарында оңтүстік киттердің болуы сол жерде қыстауға арналған жер болуы мүмкін екенін көрсетеді. 2014 жылдың 28 қаңтарында Камогава жағалауында оңтүстік кит байқалды, бұл 21 ғасырда Шығыс Қытай теңізінде алғашқы тіркелген жайт. Шамамен осындай өлшемдегі бір кит 2014 жылдың 28 наурызында Кумамото префектурасының Ушибука портына кірді. Сонымен қатар, 2014 жылдың 12 және 25 наурызында Бонин аралдарында екі түрлі жануар байқалды. Кейіннен біреуі үлкен болды және киттерді бақылайтын кемелерге қызығушылық танытты. Огасавара суға секіру орталығының қызметкері Ясухиро Морита Боньин аралдарының маңында төрт рет оңтүстік китпен кездесті. Жақында байқалғандардың көбі Жапония жағалауында болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, оңтүстік кит Рюкю аралдарынан Қытайдың оңтүстігіне дейін, соның ішінде Тайваньға дейін Шығыс Қытай теңізінде қыстаған болуы мүмкін, дегенмен бұл идеяны қолдайтын ғылыми дәлелдер аз. Қазіргі кезде Шығыс және Оңтүстік Қытай теңіздерінде немесе Сары және Бохай теңіздерінде байқалу өте сирек, ал жазбалар саны аз. Бұл аймақта тек бірнеше рет расталған көріністер болды, ал Шығыс Қытай теңізіндегі соңғы 110 жылдағы 5 жазба тек Амами Осима аралында және Сукомобанар аралында жазылды. Сонымен қатар, Қытайдың құрлықтық жағалауларында орналасқан оңтүстік киттер туралы қазіргі заманғы барлық деректер Сары теңіздің солтүстігіндегі Хайянг аралында шоғырланған. Оңтүстік киттер қыста Бонин аралдарында болған шығар, бірақ соңғы онжылдықта байқалғандардың аздығы бұл пікірді растамайды. Огасавара китін бақылау қауымдастығы 1990-шы жылдары Бонин аралдарында 4 түрлі киттің 3 тобын көргенін хабарлады (әр түрлі топтан екі жануар суретке түсіп, су асты видеосында жазылды); 2007 жылдың желтоқсанында Аогасима портынан шығып, оңтүстікке көшіп бара жатқан екі мүмкін кит көрінді. 2008 жылдың наурыз айында Микура аралының маңында тағы бір топ екі-үш жануар пайда болды. Бір жануар 2011 жылы Нийжимадағы жағалауға өте жақын жерде байқалды (кейін сипатталды). 2016 жылдың 3 сәуірінде Маназуру түбегінің жанында шағын оңтүстік кит байқалды, ал 2016 жылдың 21 сәуірінде Мияке аралының жанында бір немесе екі оңтүстік кит байқалды. Кии түбегінде 1999 жылдың маусымында бір көрініс, 2003 жылдың сәуірінде бір тірі босатылған және 2006 жылдың көктемі мен жазында екі жануардың үш тіркелген жағдайы болды (олардың барлығы көптеген киттерді бақылайтын кемелерден алынған). Осы киттердің бірі өте белсенді болды. 2009 жылдың қаңтарында Тайжи қаласының жанында балық аулау желісінен оңтүстік кит тірі күйінде босатылды, киттерді бақылайтын тур кезінде өте жақыннан байқау жасалды (кейін сипатталды). 2016 жылдың ақпанында Кусимотодан тыс жерде дөңгелек тісті дельфиндер тобының ішінде оңтүстік кит байқалды. Мурото мысынан 1971 жылдың ақпанында және 2008 жылдың ақпанында екі тіркелген жағдай болды (екеуі де қауіпсіз босатылды). 2003 және 2009 жылдары Ибараки префектурасының солтүстігінде және оңтүстігінде екі жануар құрлыққа шықты. Жапония теңізінде қазіргі заманғы байқаулар өте сирек жасалады. 1970-ші жылдардан 2000-шы жылдардың соңына дейін құрлыққа шығу жағдайлары тіркелді, бірақ оңтүстік киттердің болуы мүмкін екенін көрсететін ешқандай жарияланба немесе растама болған жоқ. Жапония теңізінде оңтүстік киттерді аулау 1978 жылға дейін жалғасты. 1922 жылы Жапония теңізінде оңтүстік китті аулаудың суреті бар. 2011 жылдың ақпанынан сәуірдің ортасына дейін Жапония жағалауында оңтүстік киттердің саны күрт өсті. Оңтүстік Идзу түбегіндегі Симода жағалауына жетілген аналық кит құлап түсті. Бұл жеке жануардың денесі балдыршамен жабылған жоқ. Ол бұрын Инатори маңында байқалған, ал тағы бір жануар Инатори маңында жағалауға өте жақын жерде байқалды. Сурет және бейнежазба бар. Манадуру портының сыртында мамыр айында тағы бір мүмкін оңтүстік кит байқалды (сурет түсірілмеді). Идзу аралдарында бір кит жағалауға өте жақын жерде, ұзақ уақыт бойы құйрығымен суды шапақтады. Басының суреті түсірілмеді. Кии түбегінде 2011 жылдың сәуірінде 2006 жылы екі оңтүстік китпен кездескен киттерді бақылайтын тур операторы оңтүстік китпен өте жақыннан кездесті. Бұл кит өте қызығушылық танытты және белсенді болды; ол кеме маңында екі сағаттан астам жүзіп, кемемен бірге жүре берді, бірнеше рет әртүрлі қимылдар жасады (судан секіру, басын судан шығару, құйрығымен суды шапақтау, қанаттарымен суды шапақтау) және кеме киттен қашып кетуге мәжбүр болды, себебі ол кемені ұстап алды. Бұл турға көптеген кәсіби кит фотографтары қатысты, олардың кейбіреулері 2006 жылғы байқаулар кезінде де болды. Кейбір киттерді бақылайтын немесе туристік компаниялар бірнеше оңтүстік киттермен немесе бірнеше рет кездесті, мысалы, Огасавара китін бақылау қауымдастығымен байланысты бірнеше компаниялар (1990-шы жылдары төрт жануар), Нанки теңіздік демалыс қызметі (2006 және 2011 жылдары үш жануар), Микура аралы туризм қауымдастығы (2008 жылы екі кит), Годзилла тасы круизі (Gojira iwa kankō) және оның еншілес компаниясы, Ширетоко түлкі круизі 2000-шы жылдардан бері (кем дегенде үш рет), Heritage Expeditions (2010-шы жылдары кем дегенде үш кит). Жас оңтүстік кит 2011 жылдың наурызында Оита префектурасының жанында желіге түсіп қайтыс болды. Шындығында, бұл туралы біолог хабарлады, ол жергілікті нарықта оңтүстік киттің еті сатылып жатқанын көрді, кейін жергілікті аквариумға хабарлады. Яхтадағы теңізші 2000-шы жылдардың басында Миура түбегінің жанында аналық және бала киттің судан секіргенін көрді.

Қыстау/балшық шығару орындары

Солтүстік Тынық мұхитының оң жақ киттерінің қыстауға арналған жағалау немесе басқа жерлері табылған жоқ. Жаңа Зеландиядағы E. australis популяциясы негізінен субантарктикалық Окленд және Кемпбелл аралдарын қыстау/туу орындары ретінде пайдаланады, ал E. glacialis-тің тоқтысы жоқ көпшілік бөлігі Фанди шығанағының пелагикалық суларында қыстайды, және аймақта жаңа туған бұзаулардың жақындағы тіркелген деректері бар. Бұл аймақтар тамақтану/жазғы уақытта тоюға қолайлы екендігі белгілі; сондықтан Солтүстік Тынық мұхитындағы оң киттердің қыстау/туу үшін әрдайым жылы суларға көшіп кетуі міндетті емес, ал тарихи қыстау ареалдары бұрынғыдан әлдеқайда кең болуы мүмкін. Бұрын оңтүстік киттерінің көп бөлігі экваторға жақын субералдық суларда қыстаған. Қыста киттердің таралуы ерекше жұмбақ. Калифорния және тіпті Баха жағалауында, әсіресе 1990 жылдары Ла-Холла, Пойнт-Сур, Биг-Сур жағалаулары, Пьедрас-Бланкас, Сан-Симеон, Пойнт-Монтара және Санта-Барбара каналы сияқты жерлерде бірнеше кездесулер тіркелді. Олар сирек, қысқа мерзімді болды және 1998 жылдан бері байқалған жоқ. 20-ғасырдың соңынан бері шығыс Тынық мұхитында бір уақытта ең көп киттердің саны 1959 жылы Жою аралынан 8 кит, 1967 және 1973 жылдары 3 және 6 немесе 7 кит байқалды, ал 2015 жылдың ақпан айында Сан-Мигель аралының оңтүстік-батысынан бір жұп кит көрінді. Батыс Тынық мұхитындағы соңғы тіркелген деректер 2000 жылдардың басында Сагами шығанағындағы Садзима аралынан сиыр мен бұзау жұбымен болған жақындасу туралы хабарламалар болды. 2017 жылы Ла-Холла жағалауында оң кит байқалғанда, жануар бастапқыда сұр кит ретінде жаңылыс анықталды.

Батыс Солтүстік Тынық мұхит

Қазіргі кезде оңтүстік Жапонияда, Идзу және Бонин аралдарында, сондай-ақ Амами Осимадағы қанатты киттердің ұзақ мерзімге сол жерде қалғанын көрсететін ешқандай белгі табылмады (бірақ олардың тынышқандағы және қызметтік әрекеттері расталды, сондай-ақ Мидуэй аралдарында да). Басқа Eubalaena түрлерінің маусымдық таралуына сәйкес, Тынық мұхитындағы қанатты киттердің бір бөлігі суық суларда қыстауы мүмкін, ал олардың жиналатын жерлері белгілі бір мұхит аралдарының портында немесе бұғаздарында шектелуі мүмкін. Сондай-ақ, E. japonica-ның қыстау ареалы экваторға жақын аймақтарға дейін оңтүстікке қарай кеңейген болуы мүмкін. Бұл Оңтүстік Тынық мұхитындағы қанатты киттердің тарихи таралуымен сәйкес келеді, онда популяция төмен ендіктегі пелагикалық суларда қыстаған, бұл Диего Гарсия, Эгмонт аралдары, Ұлы Чагос жағалауы, Габон және E. glacialis-тің бұрын Мавританиядан Сенегалға дейін оңтүстікке қарай көшіп кеткенімен салыстыруға болады.

Корея

Жапон теңізінде кит аулау тоқтатылғаннан кейін тірі жануардың алғашқы байқалуы 2015 жылдың ақпан айында Пусан қаласына жақын орналасқан Намхэ ауданында болды. Бұл Кореяның эксклюзивті экономикалық аймағында тіркелген соңғы жануардан 41 жыл өткен соң орын алды.

Қытай

2015 жылы Шэньчжэнь жағалауында бір кит көрінді, бірақ оны горбаты кит деп хабарлады, ал осы түрдің жағаға шығуы алғаш рет 2000 мен 2006 жылдар аралығында Шандоң провинциясында тіркелді.

Киттерді бақылау

Соңғы жылдары Батыс Солтүстік Тынық мұхитының жағалауында оң киттердің тұрақты түрде байқалатын бірнеше аймағы болды, бірақ коммерциялық қызмет кезінде оң киттерді мақсатты түрде байқау – мүлдем басқа мәселе. Охотск теңізі, Камчатка және Командор аралдары аймағына бағытталған экспедициялық турлар осы киттерді байқаудың ең жоғары мүмкіндігін ұсынады, алайда, киттерді қадағалау турларында Солтүстік Тынық мұхитындағы оң киттерді кездестіру өте сирек, әлемдегі санаулы операторлар ғана мұндай мүмкіндікке ие болды. Жапонияда ерекше жағдай тіркелді. Кумано-нада теңізінде жұмыс істейтін "Нанки теңіз демалыс қызметі" киттерді қадағалау операторы 2006 жылы әртүрлі екі китпен, ал 2011 жылы тағы бір китпен кездесті. 2011 жылғы байқау, бұл жағдай тарихтағы ең толыққанды тіркелген байқаулардың бірі болуы мүмкін, себебі бірнеше сағат бойы кемелерді ұшып отырып, түрге тән барлық белгілі беттік мінез-құлықтарын қатарынан көрсетті, мұндай әуедегі мінез-құлықтар бұрын байқалмаған. 2006 және 2011 жылдары бірнеше операторлар кемеде болды, ал кәсіби киттерді түсіретін оператор Кенджи Ода 2006 жылы және одан кейін екі рет кездестірді. Бонин аралдары коммерциялық турлар кезінде байқау көрсеткіштері бойынша екінші орында тұр.

Халық санының тұрақты емес аздығы

Жабайы жануарлар популяциясы өте кішкентай болған кезде, олар үлкен популяцияларға қарағанда белгілі бір тәуекелдерге осалдырақ болады. Осы тәуекелдердің бірі – туыстық депрессия. Сол күні АҚШ-тың Минералдық ресурстарды басқару қызметі (MMS) Солтүстік Алеут бассейніндегі 214-ші мұнай және газ аукционын жариялады. 2009 жылдың қаңтар айында MMS аукционға қатысты экологиялық салдарын бағалау есебінде «Көптеген сарапшылар өнеркәсіптік белсенділік пен шудың Солтүстік Тынық мұхитындағы оң киттерге тигізетін әсеріне алаңдаушылық білдірді» деп хабарлады. Беринг теңізіндегі ұсынылған 214-ші мұнай және газ аукционының жартысынан астамы Солтүстік Тынық мұхитындағы оң киттердің қорғалатын ареалында орналасқан. 2010 жылдың 31 наурызында президент Обама Ішкі істер министріне Аляскадағы Солтүстік Алеут бассейнінің Бристоль шығанағы аумағында 2017 жылдың 30 маусымына дейін 214-ші аукционды өткізуден бас тарту туралы жарлық берді. Оң киттер бұл шешімнің себептері арасында нақты айтылмады.

Қоршаған ортаның өзгеруі

Э. япониканың мекендеу ортасы оның өмір сүруіне қауіп төндіретіндей өзгерістерге ұшырауда. Ерекше алаңдау тудыратын екі қоршаған ортаның әсері – жаһандық жылыну және ластану. Дұрыс киттердің қалыпты тамақтануы үшін қажетті тығыз қосқабақтар популяциясының болуы, жоғары фитопланктон өнімділігінің және қосқабақтарды жинақтайтын ағыстардың нәтижесі болып табылады. Киттерді спутник арқылы зерттеулер олардың осы шешілген қосқабақтар шоғырланған жерлерді табу үшін үлкен қашықтықтарға жүретінін көрсетіп тұр. Жаһандық жылыну қосқабақтар популяциясы деңгейіне де, оларды шоғырландыратын мұхиттық жағдайларға да әсер етуі мүмкін. Бұл экологиялық байланыс Атлантика мұхитының батыс бөлігінде кеңінен зерттелген.

Баубалықпен будандасу

Жақында ғалымдар мұзды мұхит пен құрлықтың жылынуы түрлердің таралуының өзгеруіне алып келіп соғатынын байқады. Бұл бұрынғы климаттық тосқауылдарды жоюға себеп болады, олар жақын түрлер арасындағы будандасуға кедергі келтіріп келген. Ең көп хабарланған мысалдар – үш расталған гризли-полярлық аю гибриді. 2010 жылы Ұлттық теңіз сүтқоректілері зертханасының экологы Брендан Келли басқарыған команда Арктика теңіз сүтқоректілерінің ерекше популяциялары немесе түрлері арасындағы 34 мүмкін будандасуды санады, олардың көпшілігі жойылу қаупі төнген немесе қорғауға алынған. 2009 жылы байқалған осы будандасулардың ішінде Беринг теңізіндегі баубалық кит пен Солтүстік Тынық мұхитының киті арасындағы будандасу болды. Келли былай деді: «Солтүстік Тынық мұхиты китінің саны 200-ден төмендегендіктен, олардың баубалық китпен будандасуы, біріншісінің жойылуына әкелуі мүмкін. (Уақыт өте келе, гибридтердің саны сирек кездесетін киттерден асып түсуі мүмкін.)» Авторлардың бірі Эндрю Уайтли былай жазды: «Солтүстік полюске жақын осы теңіз сүтқоректілерінің будандасуы құнарлы ұрпақтарға алып келуі мүмкін, себебі осы жануарлардың көпшілігінің хромосомаларының саны бірдей [және] Қысқа мерзімде осы Арктикалық жануарлардың жұптасуынан туған гибрид ұрпақтар күшті және дені сау болады, себебі зиянды гендерді күшейтетін туысқандық будандасудан айырмашылығы, «аутбридинг» деп аталатын будандасу осы гендерді жасыра алады. Бірақ уақыт өте келе, гибридтер кездейсоқ жұптасқанда, осы зиянды гендер жасырын орыннан шығып, ұрпақтың тіршілікке бейімделу қабілетін төмендетеді және олардың өмір сүру мүмкіндігін азайтады». Охот теңізінде, жойылу қаупі төнген баубалық киттердің популяциясымен ортақ тіршілік етуі теңіздің солтүстік бөлігінде, әсіресе Академия және Ульбанский шығанақтарында, сондай-ақ өте жойылу қаупі төнген батыс сұр киттердің мекендейтін аймақтарында расталды. Киттер Солтүстік-Шығыс бөлігінде, мысалы Шелихов шығанағында да кездесуі мүмкін. Екі түрге де ортақ мекендеу ортасының қандай әсер ететіні әлі белгісіз.

Балық аулау құралдарымен түйісу және теңіз қалдықтарымен өзара әрекеттесу

2013 жылы Солтүстік Тынық мұхитындағы киттің тіршілігіне қауіп төндіретін факторларды бағалауда NOAA балық аулау құралдарына түсуінің және теңіз қалдықтарын жұтудың ықтимал әсерлерін қарастырды. Балық аулау құралдарына түсу Солтүстік Атлантикадағы оң киттің тіршілігіне үлкен қауіп төндіреді. Теңіз қалдықтарына тастап кетілген немесе жоғалған балық аулау құралдары және жұтылуы мүмкін кішкентай пластик заттар сияқты түрлі заттар жатады. Шығыс Беринг теңізінде құралдар жағаға жақын суларда орнатылады, бұл аймақтар «Солтүстік Тынық мұхитындағы оң киттердің таралған жерлерімен байланысты емес және олармен қабаттаспайды». Кабельдік балық аулау оффшорлық суларда жүргізіледі, бірақ көбінесе киттердің болмайтын қыс мезгілінде қолданылады. 2013 жылдың маусым айы – Британдық Колумбия, Канада. Көрілген екі киттің бірінің тұмсығы балық аулау құралдарына түсу салдарынан болған ауыр зақымдарға ұшыраған. 2011 жылы Жапонияда Оита префектурасында торға түсіп, жас кит өлтірілді. 2003 жылдың 3 тамызында Охот теңізінде 47°04'580"N 146°06'566"E координаталарында 3200 метр тереңдікте екі оң кит байқалды. Киттердің бірінің шаңқасының алдында балық аулау құралдарынан, мысалы, краб торларының негізгі арқанынан пайда болған үлкен жарақат болды (суреттер). 1996 жылдың 25 желтоқсанында Охот теңізінде бір кит тірі, бірақ краб торларына түсірілген күйінде табылған. Кит құтырылып жіберілді, бірақ 5 метрлік негізгі арқанмен қашып кетті. Әсіресе Цусима бұғазында. Жапон жағалау күзеті аймақтағы ірі киттерді байқау туралы мәліметтерді жинауды бастады, бірақ көптеген жазбаларда түрлер анықталмаған, сондықтан кез келген оң кит көрілген-көрілмегені белгісіз.

Кеме шуы

2013 жылғы қалпына келтіру жоспарында NOAA кеме шуының оң киттерге тигізетін әсері туралы ғылыми дәлелдерді жан-жақты қарастырды. Солтүстік Тынық мұхитындағы оң киттерді табудың қиындығына байланысты олар туралы ешқандай зерттеу жүргізілмеген. Солтүстік Атлантикадағы оң киттер туралы бірнеше зерттеулер жасалды, олар қарастырылды. Теңіздегі кемелердің санының және мұнай мен газды іздеу жұмыстарының артуына байланысты кеме шуы күрт өсті. Шудың күшеюі оң киттерді кемелермен соқтығысу қаупіне ұшыратады. Бұл сонымен қатар олардың денсаулығына әсер ететін, денсаулыққа зиян келтіретін стресс тудыруы мүмкін. (Дереккөз). NOAA мына қорытындыға келді: "Солтүстік Тынық мұхитындағы оң киттерге кеме шуының қаншалықты зиянды екені белгісіз және қауіптің белгісіздігі жоғары. Сондықтан, қалпына келтіруге тигізетін салыстырмалы әсері белгісіз деп бағаланады."

Жауыздық

2013 жылғы АҚШ-тың қалпына келтіру жоспарында "қазіргі уақытта солтүстік Тынық мұхитындағы оң жақ киттерді қасқыр киттердің жегендігіне ешқандай дәлел жоқ" делінген, сондай-ақ солтүстік Тынық мұхитындағы оң жақ киттердің ешбір суретінде қасқыр киттердің шабуылдарына тән тіс іздері табылмаған. Бірақ "бұл олардың жемегендігін білдірмейді, тек оны көріп қалмағанбыз" делінген. Солтүстік Атлантикада акулалар киттердің төлдеу орындарында шабуыл жасағаны туралы мәліметтер бар. Канаданың Арктика аймағында 17 инуит қасқыр киттердің баулы киттерге шабуыл жасағанын көргендерін хабарлады. АҚШ-тың қалпына келтіру жоспары кез келген жемтілік әрекет ең көп бұзаулар мен жас киттерге әсер ететінін, ал жемтіліктен қалпына келудің салыстырмалы әсері төмен деңгейдегі және орташа белгісіздік деңгейінде екенін тұжырымдайды.

Киттер аулау

Тарихи кит аулау Солтүстік Тынық мұхитындағы жорж киттерінің бүгінгі күні құрып кету қаупіне ұшырауының басты себебі болып табылады. Кит аулаудың екі маңызды кезеңі: 1839-1849 жылдар (пелагикалық кит аулау, 90% американдық кемелер) және 1963-1968 жылдар (заңсыз совет кит аулауы). 1960 жылдары заңсыз совет кит аулауы Беринг теңізі мен Аляска шығанағында 514 жорж китті, ал Охот теңізі мен Курил аралдарында 136 жорж китті қырды. Қазіргі таңдағы зерттеушілердің Солтүстік Тынық мұхитындағы жорж киттерді таба алатын сенімді жері жоқ. Олардың таралу аймағының шығыс бөлігінде киттердің саны өте аз, сондықтан зерттеушілер оны шөп үймегінде ине іздеумен салыстырады. Аймақтың батыс бөлігінде Охот теңізі мен Курил аралдарында жорж киттерді табу зерттеушілер үшін Ресейдің аумақтық сулары мен эксклюзивті экономикалық аймағында орналасқан бұл аймақтарға қол жеткізудің қиындығы мен қымбаттылығы, сондай-ақ көрінуді шектеуші тұманмен қиындық тудырады. Бұған дейін Солтүстік Тынық мұхитындағы жорж киттер туралы барлық мәліметтер кемелерден немесе жағалаудан жасалған визуалды байқауларға негізделген. Алайда, Беринг теңізі мен Аляска шығанағындағы олардың жазғы мекендерінде теңіз жағдайы көбінесе қатты желді, толқынды және/немесе тұманды болады, бұл белгілі бір жерде бар екені белгілі жорж киттерді анықтауды қиындатады. 2015 жылы Кодиак маңындағы Беринг теңізінде NOAA жүргізген зерттеу круизінде жорж киттерді табуға бағытталған іс-шаралар кезінде екі рет акустикалық сигналдар тіркелді, бірақ екі жағдайда да зерттеушілер киттерді визуалды түрде анықтай алмады. NOAA жүргізген бұрынғы кемелердегі зерттеулер оңтүстік-шығыс Беринг теңізінде жорж киттерді анықтауда аз ғана табысқа жетті. 2007 жылдың тамызында NOAA жүргізген бір айлық зерттеу круизінде оңтүстік-шығыс Беринг теңізінде ешқандай жорж кит байқалмады. Соңғы кезде ғалымдар жорж киттерді акустикалық түрде анықтау үшін жаңа технологияны қолдануда. Жоғарыда айтылғандай, жорж киттер басқа түрлерден ерекшеленетін дауыстар шығарады, сондықтан зерттеушілер мұндай анықтамаларды тек акустикалық жазбаларға негізделген сенімді мәліметтер деп санайды. Бұл технология судың мөлдірлігіне қарамастан су астындағы жануарларды анықтауға мүмкіндік береді. Солтүстік Тынық мұхитындағы жорж киттерді акустикалық іздеу екі түрлі тыңдау құрылғысымен жүзеге асырылады. Бағытталған және қашықтықты өлшейтін сонобуйлар – кемелерден орналастырылатын, кемелерден қысқа мерзімге (сағаттар) бақыланатын жүзбелі құрылғылар. Баламалы тыңдау құрылғылары – ұзақ мерзімге (айлар) акустикалық үлгілерді жинап, кемемен алынатын тұрақты орналасқан акустикалық тіркегіштер. Акустикалық анықтамалар мен визуалды іздеулер көбінесе біріктіріліп қолданылады. Жорж киттер акустикалық түрде анықталады, содан кейін кемедегі бақылаушылар оларды визуалды түрде анықтайды. 2004 жылдың тамызында NOAA-ның оңтүстік-шығыс Беринг теңізіндегі тыңдау құрылғылары жорж киттердің дауыстарын анықтады. Зерттеушілер содан кейін дауыс шығарып тұрған киттерді табу үшін бағытталған және қашықтықты өлшейтін сонобуйларды пайдаланды. Бұл ақпарат зерттеушілерге киттерді визуалды түрде табуға, оларды суретке түсіруге, биопсиялық үлгілер (генетикалық үлгілерді жинау үшін) алуға және екі китке таңба қоюға мүмкіндік берді. 1997-2004 жылдар аралығында Охот теңізінде жаз айларында жорж киттерді табуға болатын жерлер болуы мүмкін. Охот теңізінде жорж киттер қазіргі уақытта теңіздің оңтүстік бөлігінде жағалаудан алыс жерде орналасқан. Теңіздің көп бөлігі Ресейдің аумақтық сулары болып табылады, сондықтан кез келген зерттеулер үшін Ресейдің ынтымақтастығы қажет. Сахалин аралының жанындағы мұнай мен газды барлаумен байланысты кемелер мен ұшақтарға деген үлкен сұраныс кез келген кеме немесе әуе зерттеулерін қиын және қымбат етеді.

Халықаралық құқық

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, сол кездегі ірі кит аулаушы елдер (Норвегия, Ұлыбритания, АҚШ) көк киттер мен басқа да кит түрлерінің азаюына алаңдап, 1931 жылы алғашқы халықаралық кит аулау шартын жасады: Мүше мемлекеттер ратификациялағаннан кейін 1935 жылы күшіне енген Кит аулауды реттеу жөніндегі халықаралық конвенция. Конвенция барлық киттерді аулауға тыйым салды. Алайда, Жапония мен КСРО конвенцияны ратификацияламады, демек оларға міндетті болған жоқ. Басқа ірі кит аулаушы елдерді халықаралық жүйеге енгізуге жасалған әрекеттер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана табысқа жетті. 1946 жылы ірі кит аулаушы елдер Кит аулауды реттеу жөніндегі халықаралық конвенцияға қол қойды, ол Халықаралық кит аулау комиссиясын (IWC) құрды. Комиссияның ережелері алғаш рет 1949 жылы күшіне енді. IWC құрылғаннан бері коммерциялық мақсатта кит аулауға тыйым салынды. Қазіргі уақытта IWC E. japonica түрін коммерциялық аулауға тыйым салатын "Қорғалатын популяция" деп жіктейді. Алайда, Кит аулауды реттеу жөніндегі халықаралық конвенция мүше елдерге өз азаматтарына ғылыми зерттеулер үшін киттерді өлтіруге рұқсат беруге мүмкіндік береді, тіпті егер бұл түр коммерциялық аулаудан қорғалса да. 1955 жылы КСРО өз кит аулаушыларына 10 Солтүстік Тынық мұхитының китін өлтіруге рұқсат берді, ал 1956 және 1958 жылдары Жапония өз кит аулаушыларына 13 Солтүстік Тынық мұхитының китін өлтіруге рұқсат берді. Ғылыми рұқсат берген мүше мемлекет осы рұқсаттар туралы Халықаралық кит аулау комиссиясына хабарлауға міндетті. Осы рұқсаттар бойынша ауланған 23 Солтүстік Тынық мұхитының киті осы түрдің морфологиясы және репродуктивті биологиясы туралы көптеген жарияланған деректерді қамтамасыз етеді. Кез келген ел Солтүстік Тынық мұхитының китін аулауға ғылыми рұқсат берген жоқ. Жойылып бара жатқан түрлердің халықаралық саудасы туралы конвенцияға (CITES) сәйкес, барлық киттер (Eubalaena spp.) I қосымшаға енгізілген, бұл киттердің бөліктері мен өнімдерінің халықаралық саудасын тоқтатуды білдіреді. Көшпелі жануарлар түрлерін сақтау туралы конвенцияға (CMS) сәйкес, Солтүстік Тынық мұхитының киті I қосымшаға енгізілген, өйткені бұл түрдің ареалының барлық немесе маңызды бөлігінде жойылу қаупі бар. CMS тараптары осы жануарларды қатаң қорғауға, олардың мекендейтін жерлерін сақтауға немесе қалпына келтіруге, көші-қонға кедергі келтіретін факторларды азайтуға және оларды қауіпке ұшырататын басқа да факторларды бақылауға тырысады.

АҚШ заңдары мен ережелері

Солтүстік Тынық мұхитының қара китіне қатысты әрекеттер үш жеке заңға бағынады. Біріншіден, 1949 жылғы Киттер туралы конвенция федералды үкіметке Халықаралық Киттер Комиссиясы қабылдаған ережелерді ("Жоспарды") көшіретін ережелерді қабылдауға рұқсат береді, соның ішінде IWC-нің кез келген қара киттің коммерциялық аулауын тоқтатуы. Екіншіден, Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заң (MMPA) барлық кит түрлерін басқару құқығын Сауда министрлігінің Ұлттық мұхитты зерттеу және атмосфера басқармасына (NOAA) береді. NOAA 1973 жылғы заңда қолданылған терминологияға сәйкес, Солтүстік Тынық мұхитының қара китінің қазіргі уақытта "азайып бара жатқанын" анықтады. Мұндай жіктеу түрге MMPA бойынша түрлі қорғау шараларын ұсынады. Үшіншіден, Құрып бара жатқан түрлер туралы заңға сәйкес, NOAA Солтүстік Тынық мұхитының қара китін "құрып бара жатқан түрлер" тізіміне енгізді. Бұл заң түрге MMPA-мен қатар келетін, бірақ көбінесе күштірек қорғауды қамтамасыз етеді.

Қалпына келтіру жоспары

2013 жылдың маусым айында NOAA "Құрып бара жатқан түрлер туралы" заңға сәйкес "Солтүстік Тынық мұхитының сиырқұйрықты китін қалпына келтіру жоспарын" жариялады. Қалпына келтіру жоспарында түрдің ғылыми білімінің қазіргі жағдайы және оның тағы да өмір сүруіне төнген қауіп-қатерлер сипатталған. Жоспарда сондай-ақ, негізінен пассивті акустикалық мониторинг, спутниктік таңбалау және тарихи кит аулау журналдарын қарау сияқты әртүрлі зерттеу ұсыныстары бар.

Канадалық реттеу

Канадада 20 ғасырдың басында Ванкувер аралының солтүстігіндегі кит аулау станцияларында кейбір оң киттер ауланған. 1960 жылдары кең көлемде заңсыз советтермен қырғын жасалғаннан кейін Канада суларында оң киттер байқалмады, тек екі рет – 1970 жылы Хайда Гвайиден анықталған бір жұп және 1983 жылы Хуан-де-Фука бұғазынан тыс Свифтсюр жағалауында екі үлкен кит көрілді, бірақ олардың түрі расталмады. 2013 жылдың 9 және 13 маусымында Британдық Колумбиядағы Королева Шарлотта аралдарының (Хайда Гвайи) солтүстік жағындағы Лангара аралының оңтүстігінде (~ 54°N, 132°W) бір оң кит байқалғанға дейін ресми расталған жазбалар болған жоқ. Содан кейін төрт айдан соң Хуан-де-Фука бұғазының аузында басқа бір кит байқалды. Бұған қоса, 2014 жылдың қазан айында табиғатты зерттеуші Кидака нүктесіне жақын 8 шақырымдық белгіде мүмкін оң китті байқаған. 2003 жылы Балық және мұхиттар Канадасы Тынық мұхит Канада суларында E. japonica үшін Ұлттық қалпына келтіру стратегиясын жариялады. 2012 жылы Балық шаруашылығы және мұхиттар Канадасы Солтүстік Тынық мұхитындағы оң киттердің, сондай-ақ Британдық Колумбиядағы көк, желкенді және сей киттердің маңызды мекендеу ортасының талдауын жариялады. 2013 жылы Балық шаруашылығы және мұхиттар Канадасы "Тынық мұхит Канада суларындағы көк, фин, сей және Солтүстік Тынық мұхиты оң киттері (Balaenoptera musculus, B. physalus, B. borealis және Eubalaena japonica) үшін ішінара іс-қимыл жоспарының жобасын" жариялады.

1835 жылға дейінгі кит аулау

Жапонияда оң киттерді аулау кемінде 16 ғасырға дейін барып жетеді, бірақ одан бұрын да жағаға шығып қалған киттер ғасырлар бойы пайдаланылып келген. 1675 жылы Йорихару Вада кит аулаудың жаңа әдісін ойлап тапты, киттерді алдымен торға түсіріп, содан кейін гарпунмен сұғып ұстады. Бастапқыда торлар сабаннан жасалған, кейін күштірек қымызбен ауыстырылды. Аңшылық тобы 15–20 Seko bune немесе «соққылаушы» қайықтардан, 6 Ami bune немесе тор қайықтардан және 4 Mosso bune немесе буксирлік қайықтардан, барлығы 30–35 қайықтан тұрды, олардың экипаждары шамамен 400 адамды құрады. Олар оң киттерден басқа, сұр киттер мен горбатый киттерді де аулады. Ванкувер аралы мен Вашингтон штатының жағалауындағы Нотка, Маках, Квиллеут және Ауиналт тайпалары да сұр және горбатый киттерді аулауда шебер болған. Олар аулауларында оң киттер сирек кездесетін. Солтүстік Тынық мұхитындағы кит аулау флотының оң киттерге назар аударуы 1848 жылдан кейін аяқталды, сол кезде кит аулаушы Беринг бұғазынан өтіп, пайдаланылмаған қашалоттар популяциясын тапты. Қашалоттар оң киттерге қарағанда көп, ұстау оңай және әлдеқайда көп кит тұмсығын (балеен) беретіндіктен, көптеген кит аулаушылар тез арада қашалоттарды аулауға көшті. Қашалоттар оң киттерге қарағанда солтүстікке қарай көбірек таралғандықтан, оң киттерге аң ауру қысымы күрт төмендеді.

Ресми қорғаныстан кейін

Кейінгі "фабрикалық кемелер" теңізде тіндерді өңдеу арқылы пелагикалық кит аулауды одан әрі өзгертті. Ақ киттердің сирек кездесуіне байланысты олардың аулануы жалғасты, бірақ бұл жиі кездеспеді. Жапония Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейін ақ киттерді аулауды жалғастырды. Содан кейін, одақтас әскерлерінің басшысы, генерал Дуглас Макартур, жапондықтарды аш халқына тамақ беру үшін кит аулауды қайта бастауға ынталандырды. Жапония кейін Халықаралық кит аулау комиссиясына қосылды, ол ақ киттерді аулауға тыйым салды. IWC ережелеріне сәйкес, "ғылыми мақсаттағы рұқсаттар" бойынша өлтірілген 13 киттен басқа, жапондық кит аулаушылары бұл тыйымды сақтады. 1970 жылдардың соңына дейін жапондықтар бірнеше жүз китті (көбінесе тіркелмеген немесе хабарланбаған) аулаған болуы мүмкін, соның ішінде Оңтүстік-Шығыс Хоккайдо және Аккеши маңында жаппай аулау орын алды. (Көптеген ақпарат құралдары, тіпті мұражайлар да адамдар китті құтқаруға бар күштерін салғанын мәлімдейді). Кейіннен жануардың тіндерін көрсету үшін арнайы жергілікті мұражай (雲見くじら館) салынды. 1970 жылдардың соңында, Институт киттерді зерттеудегі зерттеушілер Суруга шығанағының жақын маңында және Эншунада теңізіндегі Бентэндзима аралынан кем дегенде екі аналық кит және бала кит жұбын анықтады, ал 1996 жылы дәл сол аймақта (Кумоми) тағы бір кит байқалды. Корей кит аулаушылары да осы іске қатысты. 1944 жылы жапондық кит аулаушылары Сары теңізде Хаянгтан кем дегенде екі кит аулады, ал 1973 жылдың қаңтарында жапондық кит аулаушылары аралдың солтүстігінен тағы бір жұпты аулады. Екеуі де үлгі ретінде пайдаланылды, кішкентайы Дәлінь табиғи тарих мұражайындағы түрдің жалғыз үлгісі (терісі мен қылтықтарымен бірге) болды, ал үлкені қазір Чжэцзян табиғи тарих мұражайында сақталады. Олардың ұзындығы шамамен 16–17,1 метрге жетеді және кейін бірнеше жерде көрмеге қойылды. Елдегі осы түрдің соңғы тіркелген жағдайы 1977 жылдың желтоқсанында Хаянг аралының оңтүстігінде бір киттің өлтірілуі болды. 1977 жылғы соңғы аулаудан (немесе көруден) бері Қытай жағалауларында ақ киттерді нысанаға алған расталған жағдайлар болған жоқ. Осы ауланған киттердің көпшілігі шамамен 16 метр (52,5 фут) ұзындықтағы ірі киттер болды және кейін бірнеше жерде көрмеге қойылды. Тайвань жағалауында да қазіргі заманғы аулаудың белгісіз саны болған. Кеңес үкіметі Халықаралық кит аулау статистикасы бюросына және Халықаралық кит аулау комиссиясына жалған есептер ұсынды, осы кезеңде тек бір ғана киттің кездейсоқ өлтірілгенін мойындады. Бұл кеңестік бұзушылықтар төрт он жыл бойы мемлекеттік құпия болып сақталды. Көптеген жағдайларда, кит аулау кемелерінде болған ресейлік биологтарға тіндерді тексеруге немесе осы киттердің биологиялық өлшемдерін алуға тыйым салынды. Дегенмен, бірнеше биологтар кит аулаушылардың аулағандары туралы өз деректерін сақтап, оларды құпия ұстады. Кеңес үкіметі құлағаннан кейін, жаңа Ресей үкіметі шын аулау деректерінің бір бөлігін жариялады. Дорошенко 1962–1963 жылдары Аляска шығанағында жұмыс істеген үшінші кеңестік кит аулау флоты – "Советская Россия" флотының аулауы туралы мәліметке ие болған жоқ, ол бұрын хабарланған 372 китке қосымша 142 ақ китті аулаған. "Советская Россия" флоты өлтірген киттердің 112-сі 1963 жылдың маусым айында Аляска шығанағының орталық және солтүстік бөлігінде өлтірілген. 2012 жылы заңсыз ауланған киттердің есебі жарияланғаннан бері, сол зерттеудің бас аналитігі Солтүстік Тынық мұхиты мен Охот теңізінде кеңестік кит аулаушылары аулаған Солтүстік Тынық мұхиты киттерінің жалпы санын 661 киттен 765 китке дейін арттырды, бірақ осы қосымша киттердің таралуы туралы мәліметтер әлі жарияланбаған.