1479 жылғы Алькасовас шарттысы

Кіріспе

1479 жылы Испания мен Португалия арасындағы келісім

Алкашова шарты (сондай-ақ Алкашова келісімі немесе Толедо бейбіт шарты деп те аталады) 1479 жылдың 4 қыркүйегінде Кастилия мен Арагонның католик монархтары мен Альфонсо V және оның ұлы, Португалияның ханзадасы Жоао арасында қол қойылды. Ол Кастилия мұрагерлік соғысына нүкте қойды, ол құрлықта кастилиялықтардың, теңізде португалиялықтардың жеңісімен аяқталды. Хуананы қолдаған кастилиялықтарға кешірім берілді.

Кастилия мұрагерлігі соғысы

1474 жылы Генрих IV қайтыс болғаннан кейін Кастилия тажы корольдің жартылай қарындасы, Кастилияның Изабелла I, Арагонның принсі Фердинанд II-ге үйленген, және корольдің қызы Хуана де Трастамара арасында талас туды. Ол халық арасында «ла Белтранея» деп белгілі болды, себебі оның әкесі Белтран де ла Куева деген болжам бар еді. Соңынан болған азаматтық соғыста Португалияның Афонсо V Хуанаға үйленді және оның құқықтарын қорғап, Кастилияға (1475 жылдың мамырында) шабуыл жасады. Династиялық күреспен бірге, Португалия мен Кастилия флоттары арасында теңіз аумақтарына қол жеткізу және оларды бақылау үшін қатал теңіз соғысы болды – әсіресе Гвинея, оның алтыны мен құлдары португалдық биліктің негізі болды. Осы соғыстың маңызды оқиғалары: Католик монархтарының стратегиялық жеңісіне айналған Торо шайқасы (1 наурыз 1476 жыл) және Португалияға Атлант мұхитында және даулы аймақтарда басымдық берген Гвинея шайқасы (1478 жыл). Тарихшы Стивен Р. Боун былай деп жазды:
Фердинанд пен Изабелла 1476 жылдың 1 наурызындағы Торо шайқасынан кейін билігін нығайтқаннан кейін, португалдық шапқыншылықтың қаупін жойды, бірақ соғысты ресми түрде аяқтамады. Олар жиырма жыл бұрынғы Кастилияның Канар аралдары мен Гвинея жағалауындағы «ежелгі және ерекше» құқықтарына қатысты талабын жаңартты. Олар испан сауда кемелерін саяси тұрақсыздықтан пайдалануға ынталандырды және Гвинеядан қайтып келе жатқан португал кемелеріне тікелей шабуыл жасауды қарастырды, мақсаты – монополияны басып алу. 1478 жылы испан флотының отыздас бес каравелласы қаруланған португал эскадрильясымен тоқтатылды. Флотының көп бөлігі тұтқындалып, Лиссабонға жеткізілді. 1479 жылы екі ел Алькачовас шартымен бейбітшілік туралы келісімге келді, мұрагерлік үшін күреске және теңіздегі шайқасқа нүкте қойды.

Шарттың нәтижесі

Хуана де Трастамара мен Афонсо V Кастилия тағына деген құқықтарын католик монархтарына берді, олар Португалия тағына деген талаптарынан бас тартты. Екі ел арасында Атлантикалық аумақтар бөлісілді және тиісті ықпал ету аймақтары белгіленді. Канар аралдарын қоспағанда, Португалия мен Кастилия арасында даулы болған барлық территориялар мен жағалаулар португалдық бақылауда қалды; Гвинея және оның алтын кен орындары, Мадейра (1419 жылы ашылған), Азор аралдары (шамамен 1427 жылы ашылған) және Кабо-Верде (шамамен 1456 жылы ашылған). Португалия Фез патшалығын бағындырудың эксклюзивті құқығын да иеленді. Кастилияның Канар аралдарына құқығы мойындалды, ал Португалия Канар аралдарының оңтүстігіндегі Атлант мұхитының барлық бөлігінде жүзу, бағындыру және сауда жасаудың эксклюзивті құқығын алды. Осылайша Португалия Атлантикада белгілі территориялары үшін ғана емес, болашақта ашылатын территориялар үшін де гегемонияға қол жеткізді. Кастилия Канар аралдарымен шектелді. Португалия Изабелланың қоржыны түрінде 106,676 алтын дубльді соғыс өтемақысы ретінде алды. Осылайша, оны отаршылдық тарихындағы маңызды кезең деп санауға болады. Бұл – Еуропалық державаларға әлемнің қалған бөлігін «ықпал ету аймақтарына» бөлуге және осы аймақтардағы территорияларды отарлауға, ал онда тұратын жергілікті халықтардың келісімін алу қажеттігі жоқ деген қағиданы ресми түрде бекітетін алғашқы халықаралық құжаттардың бірі. Бұл қағида 20 ғасырға дейінгі колониялық деколонизацияға дейін еуропалық державалардың идеологиясы мен тәжірибесінде жалпы қабылданған принцип болып қала берді. Алкачовас шартын осы негізгі принципке негізделген көптеген кейінгі халықаралық шарттар мен құралдардың атасы деп қарастыруға болады. Оларға 1494 жылғы Тордесильяс шарты, Испания мен Португалияның әлемді зерттеудегі ұстанымдарын одан әрі заңдастырған, және төрт ғасырдан кейін 1884 жылғы Берлин конференциясының қаулылары кіреді, ол Африканы колониялық ықпал ету аймақтарына ұқсас түрде бөліп берді.

Juana de Trastamara and Afonso V waived their rights to the Castilian throne in favour of the Catholic Monarchs, who gave up their claims over the throne of Portugal. There was a sharing of the Atlantic territories between both countries and a delimitation of the respective spheres of influence. With the exception of the Canary Islands, all territories and shores disputed between Portugal and Castile stayed under Portuguese control; Guinea with its gold mines, Madeira (discovered in 1419), the Azores (discovered about 1427) and Cape Verde (discovered about 1456). Portugal also won the exclusive right of conquering the Kingdom of Fez. Castile's rights over the Canary Islands were recognised while Portugal won the exclusive right of navigating, conquering and trading in all the Atlantic Ocean south of the Canary Islands. Thus, Portugal attained hegemony in the Atlantic not only for its known territories but also for those discovered in the future. Castile was restricted to the Canaries. Portugal gained a war compensation of 106,676 dobles of gold in the form of Isabella's dowry. In this way, it can be considered a landmark in the history of colonialism. It is one of the first international documents formally outlining the principle that European powers are empowered to divide the rest of the world into "spheres of influence" and colonise the territories located within such spheres, and that any indigenous peoples living there need not be asked for consent. This remained a generally accepted principle in the ideology and practice of European powers up to the 20th century decolonization. The Treaty of Alcáçovas could be regarded as the ancestor of many later international treaties and instruments based on the same basic principle. These include the 1494 Treaty of Tordesillas, which further codified the positions of Spain and Portugal in world exploration, and the resolutions of the 1884 Conference of Berlin, four centuries later, which in much the same way divided Africa into colonial spheres of influence.