Кіріспе

Верник энцефалопатиясы (ВЭ) және Корсаков синдромының біріктірілген көрінісі

Верник-Корсаков синдромы (ВКС) – Верник энцефалопатиясының (ВЭ) және алкогольдік Корсаков синдромының (АКС) бірдей кездесуі. Бұл екі аурудың өте тығыз байланысты болуына байланысты, егер адамның біреуі болса, оған әдетте ВКС диагнозы бір синдром ретінде қойылады. Ол көру қабілетінің өзгеруіне, атаксияға және есте сақтау қабілетінің бұзылуына әкеледі. Аурудың себебі – тиамин (В1 витамині) жетіспеушілігі. Бұл Верник энцефалопатиясы, тамақтану бұзылыстары, нашар тамақтану және алкогольге тәуелділік салдарынан туындауы мүмкін. Бұл бұзылулар жеке немесе бірге көрініс беруі мүмкін. ВКС көбінесе ұзаққа созылған алкогольді тұтынудың нәтижесі болып табылады. Верник энцефалопатиясы және ВКС ең көп кездесетін жағдайлар алкогольге тәуелді адамдарда болады. ВЭ диагнозын қоймау және тиісті емдеу жүргізбеу салдарынан шамамен 20% жағдайда өлімге алып келеді, ал 75% науқаста ВКС-қа байланысты мидың қанағаттандырмайтын зақымдануы байқалады. Науқастардың 25%-ы тиімді көмек алу үшін ұзақ мерзімді стационарлық емдеуге жатады. Көз бұзылыстары (офтальмоплегия)
Психикалық күйдің өзгеруі (сандық бұзылыстар)
Дене тұрысы мен қадамдарының тұрақсыздығы (атаксия)

Бұл үш белгінің пайда болуы витамин В1 жетіспеушілігінен туындайды, ол маңызды кофермент болып табылады. Психикалық күйдегі жоғарыда аталған өзгерістер науқастардың шамамен 82%-ында кездеседі, олардың белгілері шатасу, әрекетсіздік, назар аудару қабілетінің төмендеуі және айналадағы жағдайды қабылдаудың нашарлауынан тұрады. Емделмесе, ВЭ комаға немесе өлімге әкелуі мүмкін. Науқастардың шамамен 29%-ында көз бұзылыстары нистагм және көздің бүйірлік тік бұлшық еттерінің немесе басқа көз бұлшық еттерінің сал болуынан тұрады. Науқастардың аз бөлігінде жарыққа реакция беру уақытының қысқаруы және көз дискісінің ісінуі байқалады, бұл желілік қан кетуімен бірге болуы мүмкін. Соңында, дене тұрысы мен қадамдарына қатысты белгілер науқастардың шамамен 23%-ында пайда болады және мишық пен вестибулярлық жүйенің дисфункциясынан туындайды. ВЭ жағдайында кездесетін басқа белгілерге ұйқысыздық, қан қысымының төмендеуі (гипотензия), жүрек соғуының жиілеуі (тахикардия), гипотермия, эпилепсиялық ұстамалар және есту қабілетінің нашарлауы жатады. Диагностикалық критерийлерге айқын амнезия, жылдам ұмыту және жаңа нәрсені үйренудегі қиындықтар кіреді. Осы белгілермен қатар тиамин тапшылығынан туындаған энцефалопатия да болуы мүмкін.

Танымдық әсерлері

Бірнеше жағдайда Вернике-Корсаков синдромы кең ауқымда тіркелді. 1947 жылы Сингапурдағы әскери тұтқын ауруханасында 52 WKS жағдайы тіркелді, онда тұтқындардың рационында күніне 1 мг-дан аз тиамин болды. Мұндай жағдайлар осы синдромның танымға қандай әсер ететінін түсінуге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда когнитивтік симптомдарға ұйқысыздық, алаңдаушылық, назар шоғырландырудағы қиындықтар, жақын арадағы естеліктердің жоғалуы және психикалық күйдің біртіндеп нашарлауы – шатасу, конфабуляция және галлюцинациялар кірді. 2003 жылы Brand және авторлар тобы жүргізген WKS-тің танымдық әсерлеріне арналған зерттеуде, зерттеушілер интеллект, ақпаратты өңдеу жылдамдығы, есте сақтау, атқару функциясы және танымдық бағалау тесттерін қамтитын нейропсихологиялық тесттер жиынтығын қолданды. Олар WKS-і бар адамдардың тест жиынтығының барлық аспектілерінде, бірақ ең айқын танымдық бағалау тапсырмаларында кемістіктер көрсеткенін анықтады. Бұл тапсырмада қатысушылардан өлшем, салмақ, көлем немесе уақыт сияқты физикалық қасиеттерді бағалау қажет болды (мысалы, душтың орташа ұзақтығы қанша?). WKS-і бар пациенттер осы санаттағы барлық тапсырмалардағы нәтижелерімен қалыпты бақылау тобының қатысушыларынан нашар болды. Пациенттер үшін уақытты бағалау ең қиын болды, ал көлемді бағалау ең оңай болды. Бұған қоса, зерттеуде «бейтарап» жауаптарды жіктеуге арналған санат енгізілді, онда күтілетін жауаптардың қалыпты диапазонынан тыс жауаптар қамтылды. WKS-і бар пациенттер осындай санатқа жататын жауаптар берді, мысалы, душтың ұзақтығы үшін 15 секунд немесе 1 сағат, ал автомобильдің салмағы үшін 4 кг немесе 15 тонна.

Есте сақтау кемшілігі

WKS-тың амнезиялық белгілеріне ретроградты және антероградты амнезия жатады. Ретроградтық тапшылық WKS пациенттерінің жақында болған қоғамдық оқиғалар туралы ақпаратты еске түсіру немесе тану қабілетінің болмауы арқылы анықталды. Антероградты есте сақтау қабілетінің жоғалуы сөздер мен бет-әлпеттер тізімін кодтау және еске түсіруді, сондай-ақ семантикалық оқу тапсырмаларын қамтитын тапсырмалардағы кемшіліктер арқылы көрінеді. WKS пациенттері Висконсин карталарын сұрыптау тестіндегі нәтижелердегі жетіспеушілік арқылы табандылықта қиындықтарды да көрсетті. WKS-та есте сақтау қабілетінің нашарлауына себеп болатын маңызды құрылымдар сүтқоректі денелері және таламиялық аймақтар екендігі кеңінен қабылданған. Жоғарыда айтылған есте сақтау қабілетінің бұзылуына қарамастан, WKS пациенттерінде декларативті емес есте сақтау функциялары сақталған сияқты. Бұл перцептивтік бастаманы бағалайтын өлшемдер арқылы көрсетілді. Өздігінен туындайтын конфабуляция – науқастың шындық деп санайтын және оған сәйкес әрекет ете алатын, ешқандай себепсіз өздігінен пайда болатын бұрыс естеліктер. Конфабуляция пациентке жауап беруге итермеленген кезде де пайда болуы мүмкін, бұл сынақ жағдайында болуы мүмкін. WKS-та байқалатын өздігінен туындайтын конфабуляциялар жадтың бастапқы ақпаратын сақтаудағы бұзылулармен байланысты деп есептеледі, олар оқиғаның кеңістіктік және контекстік ақпаратын еске түсіре алмайды, сондықтан қол жеткізе алмайтын ақпаратты толтыру үшін маңызсыз немесе ескі жад іздерін пайдаланады. Бұл мінез-құлық атқару функциясының бұзылуына байланысты болуы мүмкін, олар бұрыс естеліктерді тежемейді немесе дұрыс емес жауаптан назарларын аудара алмайды деген пікірлер де бар. Верникке-Корсаков синдромы, әсіресе созылмалы алкогольді тұтынумен ауыратын адамдарда мидың белгілі бір аймақтарының, әсіресе сүтқоректі денелерінің атрофиясымен/инфарктымен байланысты. Басқа аймақтарға таламустың алдыңғы бөлігі (амнезиялық белгілерді ескере отырып), медиалды-дорсальды таламус, базальды алдыңғы ми, медиандық және дорсальды рафе ядролары және мишақша жатады. Бір ғана қайталанбаған зерттеуде бұл синдромға бейімділік транскетолазаның тұқым қуалайтын жетіспеушілігімен байланысты, бұл фермент тиаминнің кофермент ретінде қажеттілігін көрсетеді.

Гастректомиядан кейінгі

Асқазан-ішек жолдарына жасалған хирургиялық араласындар Вернике-Корсаков синдромының (ВКС) дамуына алып келуі мүмкін екендігі жақында асқазанды алып тастау операциясын өткерген үш науқаста жүргізілген зерттеуде көрсетілді. Бұл науқастарда ВКС пайда болған, бірақ олар алкогольге тәуелді емес және тамақтан жиі айырылмаған. ВКС операциядан кейін 2 жылдан 20 жылға дейін дамыды. ВКС-тің дамуына қоректік заттардың шағын өзгерістері де ықпал еткен, бірақ негізінен тиаминнің асқазан-ішек жолынан сіңбеуі себеп болды. Сондықтан, асқазанды алып тастау операциясын өткерген науқастардың дұрыс тамақтану әдеттері туралы білімі болуын және тиамин қабылдауларын қатаң бақылауын қамтамасыз ету қажет. Сонымен қатар, егер дамыса, ВКС-ті ерте диагностикалау өте маңызды. Алкогольдің ВКС дамуындағы рөлі эксперименттік жолмен зерттеулер арқылы расталды, онда егеуқұйрықтар алкогольге және тиаминге төмен деңгейдегі диетаға ұшыратылды. Атап айтқанда, зерттеулер тиамин жетіспеуінен туындаған неврологиялық проблемалардың клиникалық белгілері алкоголь алған және тиамин жетіспеуі бар егеуқұйрықтарда алкоголь алмаған егеуқұйрықтарға қарағанда жылдам дамитынын көрсетті. Тиамин организмде өндірілмейді және оны диета мен қосымша тағамдар арқылы алу керек. Тиамин сіңіру үшін он екі елі ішек жауапты. Бауыр тиаминді 18 күнге дейін сақтай алады. Есте сақтау қабілетінің бұзылуы сүтқоректі таламустық жолының кез келген бөлігінде зақымданудың нәтижесінде пайда болуы мүмкін, бұл ВКС-тің тек таламусқа немесе сүтқоректі денелеріне зақымдалған науқастарда қалай дамуы мүмкін екенін түсіндіреді. Тиаминге тәуліктік қажеттілік 0,66 мг тамақ энергиясының әр 100 калориясына шамамен тең, шамамен ерлер үшін 1,2 мг және әйелдер үшін 1,1 мг. Вернике энцефалопатиясы (ВЕ) бар науқастарға кемінде 500 мг тиамин гидрохлоридін 30 минут ішінде инфузия арқылы екі-үш күн бойы беру керек. Егер жақсару байқалмаса, емді тоқтату керек, бірақ жақсару байқалған жағдайда, емдеуді 250 мг дозамен үш-бес күн бойы тамырға немесе бұлшық етке енгізу арқылы жалғастыру керек, егер науқастың жағдайы жақсарса. Тиаминнің жылдам енгізілуі өмірді сақтап қалуға көмектеседі.

Эпидемиология

WKS ерлерде әйелдерге қарағанда жиірек кездеседі және 55–65 жас аралығындағы адамдарда ең көп таралған. Олардың шамамен 71% үйленбеген. Әлемдік деңгейде WKS-тің таралу көрсеткіштері салыстырмалы түрде тұрақты, нөлден екі пайызға дейін құрайды. Дегенмен, белгілі бір топтарда таралу көрсеткіштері жоғарылау байқалады, оларға үйсіз адамдар, егде жастағы адамдар (особыры жалғыз тұратындар немесе оқшауланғандар) және психиатриялық стационарларда емделіп жатқандар жатады. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, таралу көрсеткіші жан басына шаққандағы алкоголь тұтынумен байланысты емес. Мысалы, шарап өндірумен және тұтынумен әйгілі Францияда 1994 жылы көрсеткіш 0,4% болса, Австралияда 2,8% құрады.

Верник энцефалопатиясы

Карл Верник 1881 жылы Верник энцефалопатиясын ашты. Оның алғашқы диагнозында көздің қозғалысының сал болуы, атаксия және сананың шатасуы сияқты белгілер тіркелді. Сонымен қатар, үшінші және төртінші қарыншалардың және ми су құбырының айналасындағы сұр затта қан кетулер анықталды. Мидың атрофиясы тек қана майыттық тексеру кезінде ғана табылды. Верник бұл қан кетулердің қабынудан туындайтынына сенді, сондықтан ауру жоғары геморрагиялық полиэнцефалит деп аталды. Кейіннен Верник энцефалопатиясы мен алкогольдік Корсаков синдромының бірдей себептің салдары екені анықталды. WE және AKS жеке-жеке ашылғанмен, осы екі синдромды көбінесе бір атаумен – Верник-Корсаков синдромы деп атайды, себебі олардың түбі бір және емделмесе, AKS көбінесе WE-ге ілесіп келеді.

Қоғам және мәдениет

Британдық невролог Оливер Сакс "Күйеуін шапка деп қабылдаған адам" (1985) кітабында осы синдроммен ауыратын пациенттерінің кейбір жағдайларын сипаттайды. Breaking Benjamin хард-рок тобының фронт-менеджеры және жетекші вокалисі Бенджамин Бернлидің бұрынғы алкоголизм салдарынан Вернике-Корсаков синдромымен күресіп жатқаны мәлім. Ол тәуелділік және алкогольмен байланысты өмірлік тәжірибелері туралы көптеген әндер жазды, олардың көпшілігі 2009 жылы жарық көрген "Dear Agony" альбомында жинақталған, себебі бұл Бернлидің толыққанды ессіз жазған және жазбаға түсірген тұңғыш альбомы болды.