Стиллагуамиш халқы: Тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Батыс Вашингтоннан шыққан Лушутсид тілінде сөйлейтін халық – сол халық.

Стиллагуамиш халқы (қазіргі уақытта ГВАХ миш;) – Солтүстік жағалау Салиш халқы, АҚШ-тың Вашингтон штатының солтүстік-батысындағы Стиллагуамиш өзені аңғарының жергілікті тұрғындары, Арлингтон қаласының жанында. Стиллагуамиштер Солтүстік Лушутсид тілінде сөйлейді, ол – жағалау Салиш тілі. Тілдің қолданылуы төмендегенімен, Стиллагуамиш тайпасы тілді жаңарту жұмыстарын жүргізуде. Стиллагуамиштер соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін пайда болды, мұз ерігеннен кейін қазіргі Стиллагуамиш өзені аңғарына қоныстанды. Мыңдаған жылдар бойы Стиллагуамиш халқы Стиллагуамиш өзенінің бойында өмір сүрді. Қазіргі Стиллагуамиш ұлты 1855 жылы Пойнт Эллиот шартына «Столк ва миш» өзені тайпасы ретінде қол қойған ежелгі Стиллагуамиш халқынан тараған. Шарты бойынша оларға резервация берілуі тиіс болғанмен, оларға берілмеді. Сондықтан, кейбір Стиллагуамиштер Тулалипке көшіп барса да, көпшілігі өздерінің дәстүрлі аумағында қалды. 1976 жылы Стиллагуамиш тайпасы федералдық деңгейде мойындалды, ал 2014 жылы резервация құрылды. Бүгінде Стиллагуамиш халқының көпшілігі Стиллагуамиш тайпасына, ал қалғандары Тулалип тайпаларына жатады.

Жазғы лагерьлер

Жаз бойы бүкіл өзен бойындағы ауылдардағы Стиллагаумиш халқы аң аулау және балық аулау сияқты жазғы шаралар үшін белгілі бір аймақтарды базалық лагерь ретінде пайдалануға дәстүрленген. Кейбір орындар ауылдардың ішінде салынған, ал басқалары маусымдық тұрақтар болған. Елді мекендерде және қазіргі Хазельде өзен бойындағы және басқа тайпалардан келген адамдар үшін лагерьлер болған. Ауылда Төменгі Стиллагаумиш өзеніне сапар шегетін отбасылар пайдаланатын көптеген шағын үйлер болған. Басқа орындар, мысалы, қазіргі Осо қаласының жанында, кез келген адам пайдалана алатын жалпы аймақтар болған. Осодағы лагерьлер таулар мен ормандарға аң аулау және жидек жинау үшін экспедицияларды бастау орыны ретінде қолданылған. Пилчук өзені мен ағылшын тілінде Хиггинс тауы деп аталатын Он аралығында осындай көптеген орындар болған, және бұл орындардың ең маңыздысы осы болған. Альпілік шалғыларда маусымдық пайдаланылатын үлкен үй, сондай-ақ көптеген кептіру тіректері және үлкен ошақ болған. Стиллагаумиш өзенінің аңғарындағы адамдар осы лагерьге көптеп келіп, аю, бұғы, қаз, тау ешкісі сияқты жануарларды аулап, көптеген түрлі жидектер жинаған.

Тіл

Стиллагуамиш тайпасы дәстүрлі түрде Солтүстік Лушоцзед тілінің бір тармақшасымен сөйлейді. Қазіргі заманда тілдің қолданылуы мөлшері азайғандықтан, ана тілінде сөйлейтін адамдар қалмады және ол көбінесе рәсімдерде қолданылады. Бұл тұрғысынан, екінші тілді білетін көптеген адамдар бар, ал Стиллагуамиш тайпасы тілді жаңғыртуға белсенді түрде кірісіп келеді. Стиллагуамиш тайпасы YouTube арнасына ие, онда тіл үйренуге арналған материалдар жарияланады.

Қоғамдық құрылым

Стиллагуамиштер дәстүрлі түрде үш таптан тұратын қоғамға ие болды: жоғарғы тап, қарапайым халық және құлдар. Халықтың басым көпшілігі жоғарғы тапқа жатса, қарапайым халық аз ғана бөлікті құрады, олар босатылған құлдардан, қашқынтардан, жетімдерден және әдетте қоғамнан шеттетілген басқа да адамдардан тұрды. Құлдардың саны ең аз болды. Құлдар бұрынғы соғыс тұтқындары болды, ал соғыстар сирек болатын. Тек ең байлар мен беделді адамдар ғана құлдарға иелік ететін. Қоғамға дәстүрлі түрде ауыл мен отбасы бағынған. Колониялық кезеңге дейін ауылдан жоғары ресми әлеуметтік ұйым болған жоқ, сол кезде билікті нығайтқан күшті басшылардың нәтижесінде кеңейтілген ауылдар мен қазіргі заманғы тайпалар пайда болды. Адам өзінің тегін бастысы – туған ауылы деп білді, ал одан да маңыздысы – отбасысы болды.

Ресурстар мен қорек

Ежелгі және қазіргі уақытта да кедр – Стиллагаумиштің ең маңызды ресурстарының бірі. Кедрдің қабығы, ағашы және тамырының барлығы қолданысқа ие. Кедр ағашы үй тіректерін, каноэлерді, үйлерді, қоймаларды және тағы да көптеген нәрселерді жасау үшін пайдаланылады. Қабығы арқан, себет, бас киім, киім және кілем тоқуға қолданылады. Сондай-ақ, қабық дәрі-дәрмек, тағам және кейбір тоқыма бұйымдарын жасау үшін де қолданылады. Стиллагаумиштің негізгі тағамдық көзі – лосось. Бұрын өзендерде лосось көп мөлшерде кездесетін, оларды балық аулау станцияларында, тұзақтармен немесе сүңгілермен аулап алатын. Әрбір ауылда лосось пен басқа балықтарды тұздап, кептіріп немесе жаңадан жеу үшін аулайтын бөгет немесе үлкен балық тұзағы сияқты балық аулау станциясы болар еді. Қазіргі Флоренция және Трафтон ауылдарында Стиллагаумиште екі үлкен бөгет болған. Алғашқы қоныс аударушылар мен Стиллагаумиш жеріне келгендер олардың тіпті ең алапат суларда балық аулау шеберлігіне таң қалған. Күні бүгінге дейін көптеген Стиллагаумиш халқы тамақ табу және экономикалық пайда алу үшін лосось аулауға көптеген үміт артады. Стиллагаумиштер дәстүрлі түрде аң аулаған және жануарларды үйретіп өсірген. Жануарлар негізінен тағам мен киім үшін, сондай-ақ басқа топтармен сауда жасау үшін ауланған. Басты ауланған жануарлар – бұғы, элк, аю және тау ешкісі. Пилчук өзенінен солтүстікке қарай, Кавано көліне дейінгі аймақ бұғы аулауға өте қолайлы болған. Стиллагаумиш халқы басқа тайпалар, мысалы, Снохомиш, Скайкомиш және Саук тайпалары аң аулау үшін пайдаланған аймақтарға да барып аң аулаған. Стиллагаумиш тайпасы Үш саусақ тауы мен Уайтхорс тауында тау ешкісін аулаудағы шеберлігімен әйгілі болған және басқа тайпаларды басқа жерлерде аң аулау құқығына ие болу үшін олармен бірге аң аулауға шақыратын. Стиллагаумиштер Салиш жүнді итін үйретіп, жүнін алу үшін оларды қырқып алып, басқа жануарлардан бөлек арнайы жерлерде ұстап, терілерін сақтау үшін ерекше күтім жасаған. Тау ешкісінің және иттің жүнінен жамылғы мен киім тоқылып, олар саудада жоғары бағаланған. Стиллагаумиштер өздерінің аймағындағы ормандардан, далалардан және альпілік шалғындардан өсімдіктер жинау дәстүрін сақтап келеді. Дәстүр бойынша, далалар күтіліп, оларда өсетін өсімдіктер жартылай үйретілген. Өсімдіктердің жаңа өсуін ынталандыру және жануарлар түрлерін көбейту үшін кесу және жағу әдістері қолданылған. Стиллагаумиштердің ең көп пайдаланған далаларының бірі қазіргі Кент-Прейри, Арлингтонда орналасқан. Бұл жер кама сияқты көптеген дақылдардың, сондай-ақ түрлі жидектердің, шөптердің және арамшөптердің мол көзі болған және Стиллагаумиштің негізгі аумағындағы жалғыз дала еді. Саук тайпасымен одақтасқан Стиллагаумиштер де тамыр жинау үшін Саук Прериясына баратын. Стиллагаумиштер сонымен қатар Келлогг батпағында Снохомиш одақтастарымен бірге жидек жинаған, қазіргі Мэрисвиллде картоп егіле бастағаннан кейін олар Флоренция мен Сильвана арасындағы ауылға егілді, көп ұзамай Стиллагаумиштердің көптеген ауылдарына тарады, олар ауылдың айналасында егіліп, Стиллагаумиш сияқты далаларға отырғызылды.

Both in ancient and modern times, cedar is one of the most important resources of the Stillaguamish. The bark, wood, and roots of cedar can all be used. Cedar wood is used for crafting house posts, canoes, houses, storage, and more. The bark is used for making rope, and weaving baskets, hats, clothing, and mats. The bark is also used in medicine, food, and some weaving of textiles. The primary food resource for the Stillaguamish is salmon. Salmon were once plentiful in the rivers, and were caught at fishing stations, with traps, or with spears. Each village would have a fishing station, such as a weir or large fish trap, where salmon and other fish were caught for eating fresh, smoking, or drying. There were two large weirs on the Stillaguamish at the villages at what are now Florence and Trafton. Early settlers and visitors to the territory of the Stillaguamish thought their talent for fishing in even the most turbulent waters was remarkable. Even today, many Stillaguamish people largely rely on fishing salmon as a means of gathering food and for economic gain. The Stillaguamish traditionally both hunted and domesticated animals. Animals were traditionally hunted primarily for food and clothing, as well as trading with other groups. The primary animals hunted were deer, elk, bear, and mountain goat. The area north of up to Pilchuck Creek and Lake Cavanaugh were prime places for getting deer. Stillaguamish people also traveled to areas used by other tribes, like the Snohomish, Skykomish, and Sauk, to hunt. The Stillaguamish were famed for their skills in hunting mountain goat up on Three Fingers Mountain and Whitehorse Mountain , and commonly invited other tribes to hunt with them in return for hunting privileges elsewhere. The Stillaguamish domesticated the Salish Wool Dog, shaving them for their wool. They were kept separate from other animals in special areas, and highly cared for so as to maintain their coat. Both mountain goat wool and dog wool was used for weaving blankets and clothing, both of which were highly valuable in trading. The Stillaguamish maintain a tradition of gathering plants in the forests, prairies, and alpine meadows in their territory. Traditionally, prairies were maintained and plants growing there were semi domesticated. Slash and burn techniques were used to encourage new growth of plants and facilitate animal species. One of the most prolific prairies used by the Stillaguamish was at what is now Kent Prairie , in Arlington. It was a plentiful source of many crops, such as camas, as well as various berries, grasses, and weeds and the only prairie within the core territory of the Stillaguamish. The Stillaguamish who were allied with the Sauk would also travel to Sauk Prairie to gather roots there. The Stillaguamish also gathered berries with their Snohomish allies at Kellogg Marsh, in what is now Marysville
Potatoes began being planted after their introduction. They were first planted at the village between Florence and Silvana, and soon after they had spread to many of the Stillaguamish villages where they were maintained around the village, and planted at prairies like at .

Үйлер

Стиллагуамиштер дәстүрлі түрде бірнеше түрлі тұрғын үйлерге ие болған. Жазда қамыстан тоқылған кішкентай, уақытша үйлер немесе шағын, уақытша ұзын үйлер тұрғызылса, қыста Стиллагуамиштер үлкен самырсын ұзын үйлерде тұрған. Стиллагуамиштердің қысқы тұрғындары кедр ағашынан жасалған үлкен ұзын үйлер болды, олар кедр тақтайларымен және кедр қабығынан тоқылған арқандармен жабдықталған, ал ішкі қабырғалары үлкен тоқылған кілемдермен жабылған. Ішінде, жылыну және тамақ дайындау үшін орталықта үлкен от орындары болған, сондай-ақ қабырғаларға ұйықтау және зат сақтауға арналған жайлар салынған. Әдетте, бір туысқандық топқа жататын бірнеше отбасы үйдің әртүрлі бөлімдерінде бірге тұрған. Үйдің әр отбасы өз бөлігін жабатын шатыр тақтайшаларына ие болған. Қысқы ұзын үйлерді кәсіби ағаш шеберлері, арнайы құралдармен тақтайшаларды шеберлікпен жасап салған. 40-50 адам шамамен 3-4 айда бір ұзын үйді тұрғыза алатын. Стиллагуамиштер сонымен қатар сауда тауарлары мен басқа да құнды заттарды сақтайтын, бекітілген «күшті үйлер» деп аталатын үлкен ұзын үйлер де салған. Кубиал ауылында барлық периметрі бойынша тікенектер мен тұзақтармен қоршалған 150 футтық ұзындығы бар күшті үй болған.

Көлік

Стиллагуамиш тайпасының дәстүрлі негізгі кемесі – өзен каноэсі. Олар Стиллагуамиш өзенінің күшті ағысында өмір сүргендіктен, ағыстарды жақсы білген, оларды тиімді пайдалана білген. Каноэлерді өзен ағысына қарсы қайырып жылжытып, ағыспен төмен қарай жүргізер еді. Солтүстік саласында, өзен бойында көптеген елді мекендер орналасқан және ол әрқашан каноэлерге толы болғандықтан, ерте кездегі таушы Нельс Брусет бұл жерді Скагит шығанағы мен Саук өзені арасындағы тас жол деп атаған. Құрлықпен саяхат жасағанда каноэлерді көтеріп алып жүретін. Барлоу асуында, Гранит-Фолс және Даррингтон маңында бірнеше жиі қолданылатын тасымалдау жолдары болды. Саук және Ақ өзендері арасындағы Үндістан асуы Каскад таулары арқылы өтуге пайдаланылған.