Қайрос: Ұтымды сәт және мүмкіндік тұжырымы

Кіріспе

Дұрыс немесе тиімді сәт – уақыт пен мүмкіндіктің ежелгі түсінігі.

Кайрос ([[wikt:καιρός#Ежелгі грекше) – ежелгі грек сөзі, «дұрыс немесе шешуші сәт» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі грек тілінде кайрос «ауа райы» немесе «уақыт» дегенді де білдіреді. Бұл – ежелгі гректерде «уақыт» деген екі сөздің бірі; екіншісі – хронос ([[wikt:χρόνος#Ежелгі грек). Соңғысы хронологиялық немесе тізбектелген уақытты көрсетеді, ал кайрос – әрекет жасауға қолайлы немесе дұрыс уақытты білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда, хронос сандық болса, кайрос сапалық, мәңгілік сипатқа ие. Көпше түрі, кайрой (καιροί) – «уақыттар» дегенді білдіреді. Кайрос – классикалық риторика, қазіргі риторика, цифрлық медиа, христиан дінтануы және ғылым сияқты бірнеше салаларда қолданылатын термин, идея және тәжірибе.

Шығу тегі

1951 жылы сөздің этимологиялық зерттеулерінде Онианс негізгі түбірін ежелгі гректермен садақ ату және тоқу байланыстарына қатысты деп көрсетеді. Садақ атуда кайрос – нысанаға жеткілікті күшпен жебе атқан сәт. Тоқу кезінде кайрос – кескіштің тоқыма станогындағы жіптер арқылы өтетін сәтін білдіреді. Сол сияқты, Э.К. Уайт өзінің "Кайрономия" (1983) еңбегінде кайросты "жебенің өтуі тиіс ұзын, туннель тәрізді жарық" және "тоқымашының тоқылып жатқан матаның жіптері арасындағы уақытша ашылатын жарықтан жіпті өткізуі керек" деген тұрғысынан түсіндіреді. Екеуі де – дәлдікке негізделген шешуші әрекеттердің мысалдары. Классикалық ежелгі әлем әдебиетінде жазушылар мен шешендер кайросты тиімді әрекет ету сәттерін көрсету үшін пайдаланған, көбінесе садақ ату және дәл уақытта нысанаға тигізу мүмкіндігі туралы метафоралар арқылы. Ежелгі гректер кайросты жалпы түрде адамдардың әрекеттеріне және оның салдарына қатысуын түсіндіру және зерделеу құралы ретінде қалыптастырды. Сондай-ақ, кайрос – грек құдайы Кеирдің, яғни сәттілік және мүмкіндік құдайының, атының басқаша жазылуы.

Классикалық риторикада

Риторикада кайрос – "жетістікке жету үшін күшпен өткізу қажет болатын мүмкіндік терезесі ашылған сәт". Демек, кайрос – әрекет ету үшін ең қолайлы жағдайды, уақытты ескере отырып табу дегенді білдіреді. Кайрос софистер үшін өте маңызды болды, олар оратордың өзгеретін және кездейсоқ жағдайларға бейімделу және олардан тиімді пайдалану қабілетін баса көрсетті. "Панафинаиксте" Исократ білімді адамдардың "күнделікті кездесетін жағдайларды тиімді басқаратынын, жағдай туғанда дұрыс шешім қабылдайтынын және пайдалы әрекеттен сирек жаңылысатынын" жазады. Кайрос Аристотельдің риторикалық жүйесінде де маңызды рөл атқарады. Аристотель үшін кайрос – дәлелдің ұсынылатын уақыты мен кеңістігі. Кайрос риториканың басқа контексттік элементтерімен қатар тұрады: Аудитория, яғни дәлелді қабылдайтын адамдардың психологиялық және эмоционалдық жағдайы; және To Prepon, бұл оратордың дәлелді безендіру стилі. Ежелгі Грецияда кайрос риторика саласындағы екі басты мектептің екеуі де пайдаланды, олар кайростың сөздерге қалай қолданылатынына ерекше назар аударды. Бәсекелес мектептер – софистер және Аристотель мен Платон сияқты философтар бастаған олардың қарсыластары. Софистер риториканы өнер түрі ретінде қарастырды. Мектеп мүшелері Грекияны аралап, азаматтарға риторика өнерін және табысты сөйлеуді үйретті. Джон Пулакос "Риториканың софистік анықтамасына қарай" атты мақаласында риториканы софистік тұрғысынан былай түсіндіреді: "Риторика – қолайлы сәтте орынды нәрсені ұстап алуға және мүмкін нәрсені ұсынуға тырысатын өнер". Аристотель мен Платон софистік риториканы басқаларды манипуляциялау құралы ретінде қарастырып, оны үйреткендерді сынады. Кайрос софистік риториканың препон және динатон идеяларымен байланысты схемасына үйлеседі. Бұл екі термин кайроспен бірге олардың табысты риторикасының кілті болып табылады. Пулакостың айтуынша, препон "сөздің аудиторияға да, жағдайға да сәйкес келуі керек" деген ұғымды қамтиды. Кайрос классикалық тұрғыдан "бірегей уақытылы, спонтанды, түбегейлі ерекше" ұғымы ретінде анықталған. Ежелгі пифагоршылар кайросты ғаламның ең негізгі заңдарының бірі деп есептеді. Кайрос бүкіл ғаламның дуалистік жолдарын біріктіретіні айтылды. Эмпедокл кайросты қарама-қарсылық және үйлесімділік принципімен байланыстырған философ болды. Содан кейін ол қақтығыс пен шешімнің принципіне айналып, риторика тұжырымдамасы ретінде енгізілді.

In rhetoric, kairos is "a passing instant when an opening appears which must be driven through with force if success is to be achieved." Kairos, then, means that one must find the best situation, taking timing into consideration, to act. Kairos was central to the Sophists, who stressed the rhetor's ability to adapt to and take advantage of changing and contingent circumstances. In Panathenaicus, Isocrates writes that educated people are those "who manage well the circumstances which they encounter day by day, and who possess a judgment which is accurate in meeting occasions as they arise and rarely misses the expedient course of action." Kairos is also very important in Aristotle's scheme of rhetoric. Kairos is, for Aristotle, the time and space context in which the proof will be delivered. Kairos stands alongside other contextual elements of rhetoric: The Audience, which is the psychological and emotional makeup of those who will receive the proof; and To Prepon, which is the style with which the orator clothes the proof. In Ancient Greece, kairos was utilized by both of the two main schools of thought in the field of rhetoric, focusing specifically on how kairos applies to speeches. The competing schools were those of the Sophists and their opposition, led by philosophers such as Aristotle and Plato. Sophism approached rhetoric as an art form. Members of the school would travel around Greece teaching citizens about the art of rhetoric and successful discourse. In his article "Toward a Sophistic Definition of Rhetoric", John Poulakos defines rhetoric from a Sophistic perspective as follows: "Rhetoric is the art which seeks to capture in opportune moments that which is appropriate and attempts to suggest that which is possible." Aristotle and Plato, on the other hand, viewed Sophistic rhetoric as a tool used to manipulate others, and criticized those who taught it. Kairos fits into the Sophistic scheme of rhetoric in conjunction with the ideas of prepon and dynaton. These two terms combined with kairos are their keys to successful rhetoric. As stated by Poulakos, Prepon deals with the notion that "what is said must conform to both audience and occasion." Kairos has classically been defined as a concept that focused on "the uniquely timely, the spontaneous, the radically particular." Ancient Pythagoreans thought kairos to be one of the most fundamental laws of the universe. Kairos was said to piece together the dualistic ways of the entire universe. Empedocles was the philosopher who connected kairos to the principle of opposites and harmony. It then became the principle of conflict and resolution and was thus inserted as a concept for rhetoric.

Кайрос және герменевтика

1993 жылы Джузеппе Р. Брера жасөспірімдердің символдық шығармашылығын антропоанализден бастап, 1-ші Халықаралық жасөспірімдер конгресінде «кайрос» ұғымын адам табиғатын өмір сүрумен байланыстыратын жаңа герменевтиканың негізі ретінде ұсынды, сондай-ақ «кайрос» мағынасына эпистемологиялық түсінік берді. Автор бұл теорияны «Кайрология» деп атады. Жасөспірім шақта, табиғи әсерлік-психосексуалдық және танымдық жетілудің нәтижесінде, өмір шындық, махаббат және сұлулық туралы сұрақ ретінде құпия түрде ашылады, бұл адамды өзін және әлемді тәжірибеде күтпегендей пайда болатын мүмкіндіктер арасында дұрыс түсіндіру және таңдау арқылы жауап беруге шақырады. Жасөспірімдер өмірді шындық пен жалған, махаббат пен жеккөру, сұлулық пен келісімсіздік арасындағы телеономия мен мәңгілік қақтығыстың құпиясы ретінде таниды, сондай-ақ адамның адам екендігін шындық пен қадір-қасиет ретінде түсінеді. Өмір «мүмкіндік-шындық» қатынасына енгендей сезіледі, сондықтан ол мүмкіндіктерді түсіндіру сапасына байланысты шындық пен жалған арасындағы екіұшты мағынаны алады, ал адам болжауға болмайтын қолайлы уақытта (кайрос) оларды шындыққа айналдыра алады. Теория өмірді адам табиғатындағы табиғи телеономия және ішкі қақтығыстың құпиясы ретінде ұсынады, ал «кайрос» – адамды ішкі және сыртқы әлемді шындыққа айналдыруға шақыратын қолайлы сәт ретінде көрінеді. Каирология адамның нақты өмірін оның мағынасынан, ішкі қақтығыстан, бостандықтан, шындықтан ажырамас ретінде көрсетеді және адамда өзінің қадір-қасиетін шындық пен бірегей мүмкіндіктерді жүзеге асыру арқылы, әр адамның шындық, махаббат және сұлулық туралы табиғи сұраққа жауап беруіне арналған құпия қолайлы уақытта түсінуге табиғи бейімділік бар екенін көрсетеді. Сондықтан, Кронос (Уақыт) «Кайрос»-тан, қолайлы уақыт құпиясындағы мүмкін шындықтан ажыратылмайды, ол серфингші үшін толқын сияқты, ықтимал әлем, мүмкіндіктердің дұрыс түсіндірілуіне байланысты нақты әлемге айналуы мүмкін. Адам табиғаты өз тағдырын орындап, мәңгілік қадір-қасиетті табатын жерде және қашан (өзін шындыққа айналдыратын) құпия алдын ала белгіленген кодқа сәйкес мүмкіндіктерді түсіндіру шындықты құрудың қажетті шарты болып табылады. Каирологиялық теория, өмірдің герменевтикасы және семиология ретінде, философия мен психологияның арасында орналасады, өйткені оның зерттеу нысаны – адамның шындық, махаббат және сұлулық үшін өміріндегі мүмкіндіктерді дұрыс түсіндіруге жасаған жұмысы, яғни өмірден асып түсетін, болжауға болмайтын «кайрос»-та жүзеге асырылатын сезім. Каирологияның көптеген қолданылу салалары бар. Медицинада бұл «Адамға бағытталған медицина» парадигмасының тууы және денсаулық ұғымының революциясы үшін маңызды болды, «ең жақсы адам болу үшін ең жақсы мүмкіндіктерді таңдау» медициналық ғылымды тек қажетті құрал ғана емес, сонымен қатар мағынасы бар құрал ретінде алып шықты. Бұл тұрғыдан алғанда, ауру – экзистенциалдық мүмкіндік ретінде түсіндіріледі, онда клиникалық картина мен биологиялық өзгерістер биологиялық және эмпирикалық түрде өзінің мүмкін өзі мен шын өзі арасындағы бейсаналық қақтығыстың көрінісі болып табылады. Клиникалық әдіс пациентке ауруды өмірлік жақсарту мүмкіндігі ретінде түсінуге мүмкіндік беруге бағытталған маиевтикалық жұмыстың терең мағынасын алады, тек биологиялық өзгерістерге байланысты шектеу ретінде емес, оны шешуді қажет етеді. Каирологияның эпистемологиялық қолданылуының басқа да маңызды салалары – философия, психология, денсаулық сақтау, теориялық физика және теология.

In 1993 Giuseppe R. Brera, starting from the results of the anthropoanalysis of the symbolic creativity of adolescents, presented at the 1st International Congress of Adolescentology, the concept of "kairos" as the basis of a new hermeneutic unifying human nature to existence, giving an epistemological meaning to the meaning of Kairos as “ Propitious Time". The author called the theory "Kairology". In adolescence thanks to the natural affective psycho sexual and cognitive maturation. existence mysteriously reveals itself as a question of truth, love and beauty, that calls the person to an answer through a true interpretation and choice between the possibilities that unpredictably arise in the experience of self and the world. Adolescents discover existence as a mystery in a teleonomy and perennial conflict between true/ false, love/ hate, beautiful and ugly and the realization as truth and dignity of one's being human person. The existence is experienced as included in the "possibility reality" relationship, which for this reason can take on a dichotomous meaning between true and false in relation to the quality of the interpretation of possibilities, the person can make real in an unpredictable propitious time (kairos). Theory presents existence as the mystery of a natural teleonomy and inner conflict in human nature and "kairos" as the mystery of a propitious moment in which the person is called to make real the inner and outer world Kairology reveals the real existence of the person as inseparable from its meaning, from internal conflict, from freedom, from truth and sees in man a natural tendency to realize his dignity in the realization of true and unique possibilities for each individual to give an answer to the natural question of truth, love and beauty in a mysterious propitious time. Kronos (Time), therefore, cannot be separated from “Kairos”, from a possible reality in existence in the mystery of a propitious time, like a wave for a surfer, a possible world that could become of a real world, relative to the true interpretation of possibilities. (self real), where and when human nature fulfills its destiny and finds eternal dignity The interpretation of possibilities for a true sense according to the mysterious pre determined code, appears as the necessary condition for the construction of reality. Kairological theory, as existence hermeneutics, and semiology, is thus placed between philosophy and psychology, because its object of study is the work of the person for the true interpretation of realization possibilities in his life for truth, love and beauty, that is, a sense that transcends existence that is realized in an unpredictable "kairos". Kairology has several applications. In medicine it was significant for the birth of the paradigm of "Person centered medicine" and the revolution of the concept of health" as " Choice of the best possibilities for being the best human person" taking medical science out of bio technological reduction, only necessary tool and not sense. In this perspective, the disease is interpreted as an existential possibility in which the clinical picture and biological alterations are biological and empirical manifestation of an unconscious conflict between self possible and self real Clinical method thus takes on the deep meaning of the maieutic work aimed at giving the patient the possibility of interpreting the disease as a possibility of existential improvement, not only as a limit due to biological alterations that requires a resolution. Other important fields of epistemological application of kairology are philosophy, psychology, health education, theoretical physics, and theology.

Қазіргі реторикалық анықтама

Аарон Хесс (2011) Кейростың бұл екі идеясы қарама-қайшы көрінсе де, Хесс олардың терминді кеңінен түсінуге мүмкіндік беретінін айтады. Бұдан әрі, олар шығармашылықты дамытады, ал шығармашылық күтпеген кедергілерге бейімделуге және уақтылы немесе орынды сәтті өзгерте алатын пікірлерге, яғни кайросқа, жауап беру үшін қажет. Жағдайдың тиімділігін тани білу және риториканы бейімдеу қабілеті кейростың сәтті пайдалануына жол ашады. Хесс кейростың жаңартылған анықтамасында былай десті: термин жағдайдың уақтылылығы мен орындылығын пайдаланумен қатар, жағдай орын алатын ортаны білуді және оған қатысуды қамтиды, бұл мүмкіндікті толыққанды пайдалану үшін маңызды. Алайда Ватц Бицердің көзқарасына қарсы шығып, жағдайды интерпретатордың оны қабылдауымен және оған жауап беру жолымен – сөйлем арқылы немесе басқаша – риторикалыққа айналдыратынын мәлімдейді. Риторик лингвистикалық сипаттама арқылы оқиғаға мән беруге жауапты. Бицер мен Ватцтың көзқарастары Хесске түсініктілік қосады. Сонымен қатар, мәдени фон, бұрынғы әлеуметтік тәжірибелер және ағымдағы көңіл-күй сияқты факторлар да іс-қимылдың дұрыс және уақтылы сәтін көру және түсіну қабілетіне әсер ете алады. Қазіргі композицияға кейростың енгізілуі тікелей болмағанмен, оның белгілері байқалады. Кейростың әртүрлі компоненттері қазіргі композицияға енгізілген және қазіргі композиция теориясына зор әсер еткен. Кейрос – бұл дискурс тақырыбының маңызды бөлігі және ол бүкіл риторикаға әсер етеді. Сөйлеудің маңыздылығы, соңғы оқиғалар және аудитория кім екені сияқты факторлар сөйлеуге тиімді уақытты анықтауда маңызды рөл атқарады. Бұл кейростың бастапқы анықтамасымен байланысты. Мысалы, "мақсат қозғалса және солдаттың атуға мүмкіндігі шектеулі болса, ату уақыты өте маңызды".

Христиандық теологияда

Жаңа Келісімде кайрос «Құдайдың мақсатындағы белгіленген уақыт» дегенді білдіреді, Құдай әрекет ететін уақыт (мысалы, Марқ 1:15 (NKJV): кайрос орындалды және Құдайдың патшалығы жақын). Кайрос (Жаңа Келісімде 86 рет қолданылған) қолайлы уақытты, «сәт» немесе «маусымды» білдіреді, мысалы «орақ кезі», ал хронос (54 рет қолданылған) белгілі бір уақыт мөлшерін, мысалы, бір күн немесе сағатты білдіреді (мысалы, Елшілердің істері 13:18 (NKJV) және). Иса Жохан 7:6-да «Өзінің» және «Бауырларының» уақытын ажыратады: парадоксальды түрде, бұл «әрқашан» оның бауырларының уақыты. Осы тұрғыда олар қалаған уақытта Иерусалимге бара алады. Шығыс православие және Шығыс католик шіркеулерінде, құдайлық литургия басталғанға дейін, Диакон діни қызметкерге: «Kairos tou poiēsai tō Kyriō» (Καιρὸς τοῦ ποιῆσαι τῷ Κυρίῳ), яғни «Иеміздің әрекет ету уақыты [kairos] келді» деп айқайлайды, бұл литургияның мәңгілікпен қиылысуы екенін көрсетеді. «Тарихты түсіндіру» еңбегінде неоортодоксальды лютерандық теолог Пол Тиллих бұл терминді кеңінен пайдаланды. Оның пікірінше, кайрои – тарихтағы дағдарыстар (христиандық экзистенциализмді қараңыз), олар адам субъектісінің өмірлік шешім қабылдауына мүмкіндік жасайды және талап етеді – Мәсіхтің келуі басты мысал болып табылады (Карл Барттың Historie-ге қарсы Geschichte қолдануын салыстырыңыз). Оңтүстік Африкадағы апартеид тұсындағы бостандық теологиясының мысалы – «Кайрос құжатында» кайрос термині «белгіленген уақыт», «шешуші уақыт» ретінде қолданылады.

Цифрлық медиада

Кайрос ұғымының тарихи контексі осы түсініктің ескіргендей көрінуіне себеп болуы мүмкін. Дегенмен, әлемнің цифрлық технологияға тәуелді қоғамға қарқынды түрленуіне байланысты кайрос маңыздылығы ең жоғары деңгейге жетті. Кейростың онлайн медиаға қалай қолданылатынын және осының салдарынан туындайтын қиындықтарды анықтау үшін оның кең анықтамасы қажет. Бір анықтама бойынша, кайрос – мүмкіндік пайда болғанда күшпен іске асырылғанда табысқа жетілетін нақты сәт. Бұл анықтама онлайн контентке кайросты қолданудағы басты мәселені көтеріп тұрады: егер хабардың қабылдануы үшін уақыт маңызды болса, кез келген нәрсені кез келген уақытта жариялауға болатын онлайн кеңістікте қалай тиімді коммуникация жасауға болады? Риториктер қазіргі риторикаға қатысты цифрлық кеңістікте жаңа қиындықтарға тап болады. Сондықтан риторлар үшін кайростың мүмкіндіктерін толыққанды пайдалану қиынға соғады. Бір қиындық – аудиторияның ықпалға түсуге бейімділігінің төмендеуі, олар риторлардың әсеріне аз ұшырайды. Электрондық дәуірдегі қазіргі аудиторияның медиа тұтыну ерекшелігіне байланысты, олар бірнеше көзден назары бөлінген күйде көп тапсырманы бір уақытта атқаруы мүмкін. Бұл қиындық олардың әртүрлі уақытта, әртүрлі жерлерде және әртүрлі құралдар арқылы ақпаратты қабылдауымен күшейеді. Нәтижесінде, аудитория кездесетін ақпаратты жеке басымдықтарына сәйкес түрлендіре алады. Осылайша, олар қандай ақпарат маңызды немесе қызықты деп санайтынын анықтап, қалғандарын қарапайым немесе назарға лайық емес деп есептеп, қабылдамайды.