Кіріспе
Сынап улануынан туындаған ауыр неврологиялық ауру – Минамата ауруы. Минамата ауруы – ауыр сынып улануынан туындаған неврологиялық ауру. Симптомдары мен белгілеріне атаксия, қол-аяқтардың сезімталдығының жоғалуы, жалпы бұлшықет әлсіздігі, шеткі көрудің нашарлауы, есту және сөйлеу қабілетінің бұзылуы жатады. Ауыр жағдайларда, симптомдар пайда болғаннан кейін бірнеше апта ішінде санасыздық, сал болу, комаға түсу және өлімге әкелуі мүмкін. Аурудың туа біткен түрі ана құрсағындағы ұрыққа әсер етіп, микроцефалияға, мидың кең аумақты зақымдануына және церебральды параличке ұқсас симптомдарға себеп болады. Минамата ауруы алғаш рет 1956 жылы Жапонияның Кумамото префектурасындағы Минамата қаласында анықталған, сол себепті осылай аталған. Оның пайда болуына 1932 жылдан 1968 жылға дейін Chisso Corporation компаниясына тиесілі химиялық зауыттан шығарылған метилкөкөмірдің өнеркәсіптік ағынды сулары себеп болды. Сондай-ақ, ағынды сулардағы сынап сульфатының бір бөлігі тұнбадағы бактериялардың әсерінен метилкөкөмірге айналғаны да болжамдалады. Бұл өте улы химиялық зат Минамата шығанағы мен Ширануи теңізіндегі моллюскалар мен балықтарда жиналып, концентрациясын арттырды. Жергілікті халық оларды жеген кезде сыныптан улану оқиғалары тіркелді. Адамдар мен жануарлардың улануынан және одан туындаған өлім-жұлымдар 36 жылға созылды, бірақ Chisso және Кумамото префектурасының үкіметі эпидемияны болдырмау үшін тиісті шаралар қабылдамады. Мысықтардағы әсері соншалықты ауыр болды, олар "билейтін мысық ауруы" деп аталды. 2001 жылдың наурыз айына дейін 2265 адам Минамата ауруымен ауырғаны ресми түрде мойындалды және 10 мыңнан астам адам Chisso компаниясынан қаржылық өтемақы алды. 2004 жылға қарай Chisso 86 миллион доллар өтемақы төледі және сол жылы ластануды жою жөніндегі бұйрық орындалды. 2010 жылдың 29 наурызында әлі анықталмаған құрбандарға өтемақы төлеу туралы келісімге қол жеткізілді. Минамата ауруының екінші ошағы 1965 жылы Ниигата префектурасында пайда болды. Бастапқы Минамата ауруы және Ниигата Минамата ауруы Жапонияның төрт ірі ластану ауруының қатарына жатады.
Minamata disease is a neurological disease caused by severe mercury poisoning. Signs and symptoms include ataxia, numbness in the hands and feet, general muscle weakness, loss of peripheral vision, and damage to hearing and speech. In extreme cases, insanity, paralysis, coma, and death follow within weeks of the onset of symptoms. A congenital form of the disease affects fetuses in the womb, causing microcephaly, extensive cerebral damage, and symptoms similar to those seen in cerebral palsy. Minamata disease was first discovered in the city of Minamata, Kumamoto Prefecture, Japan, in 1956, hence its name. It was caused by the release of methylmercury in the industrial wastewater from a chemical factory owned by the Chisso Corporation, which continued from 1932 to 1968. It has also been suggested that some of the mercury sulfate in the wastewater was also metabolized to methylmercury by bacteria in the sediment. This highly toxic chemical bioaccumulated and biomagnified in shellfish and fish in Minamata Bay and the Shiranui Sea, which, when eaten by the local population, resulted in mercury poisoning. The poisoning and resulting deaths of both humans and animals continued for 36 years, while Chisso and the Kumamoto prefectural government did little to prevent the epidemic. The animal effects were severe enough in cats that they came to be named as having "dancing cat fever". As of March 2001, 2,265 victims had been officially recognized as having Minamata disease and over 10,000 had received financial compensation from Chisso. By 2004, Chisso had paid $86 million in compensation, and in the same year was ordered to clean up its contamination. On March 29, 2010, a settlement was reached to compensate as yet uncertified victims. A second outbreak of Minamata disease occurred in Niigata Prefecture in 1965. The original Minamata disease and Niigata Minamata disease are considered two of the Four Big Pollution Diseases of Japan.
19081955 жылдар
1908 жылы Chisso корпорациясы алғаш рет Кюсю аралының батыс жағалауында орналасқан Кумамото префектурасының Минамата қаласында химиялық зауыт ашты. Бастапқыда тыңайтқыштар өндірген зауыт, Жапонияның химия өнеркәсібінің жалпыұлттық дамуына орай, ацетилен, ацетальдегид, сірке қышқылы, винилхлорид және октанол сияқты өнімдерді де шығара бастады. Минамата зауыты Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін де, кейін де Жапониядағы ең жетілген зауыт болып саналды. Осы химиялық заттарды өндіру кезінде пайда болған қалдықтар зауыттың төгінді сулары арқылы Минамата шығанағына құйылды. Бұл ластағыштар қоршаған ортаға зиян келтірді. Балық аулау көлемі азайды, нәтижесінде Chisso 1926 және 1943 жылдары балық шаруашылығы кооперативтерімен екі өтемақы келісіміне келді. Chisso зауытының қарқынды өсуі жергілікті экономиканы дамытты, ал компанияның табысы арта түссе, Минамата да гүлденді. Бұл жағдайға, басқа өнеркәсіп салаларының болмауы да қосылып, Chisso қалада зор ықпалға ие болды. Бір кезде Минамата қалалық әкімдігінің салық түсімдерінің жартысынан астамы Chisso компаниясы мен оның қызметкерлерінен түсіп, компания мен оның еншілес кәсіпорындары Минаматадағы барлық жұмыс орындарының төрттен бірін құруға жауапты болды. Қала тіпті Эдо дәуірінде Жапонияны басқарған феодалдық әмірлердің астаналарына аналогия ретінде Chisso-ның "қалдық қаласы" деп аталды. Chisso зауыты 1932 жылы алғаш рет ацетальдегид өндірісін бастады, сол жылы 210 тонна өндірілді. 1951 жылы өндіріс көлемі 6000 тоннаға жетті, ал 1960 жылы рекордтық 45 245 тоннаны құрады. Зауыттың өндірісі Жапонияның жалпы ацетальдегид өндірісінің төрттен бірінен үштен біріне дейін жететін. Ацетальдегид өндіруге қолданылатын химиялық реакцияда катализатор ретінде сынап күкірттісі қолданылды. 1951 жылдың тамызынан бастап қосымша катализатор манган диоксидінен темір сульфидіне ауыстырылды. Бұл катализдік циклдің қосалқы реакциясы нәтижесінде метил сынап сияқты аз мөлшерде (ағынның шамамен 5%) органикалық сынап қосылысы пайда болды. Катализаторды ауыстырудың нәтижесінде бұл өте улы қосылыс 1951 жылдан 1968 жылға дейін Минамата шығанағына үздіксіз құйылып, содан кейін бұл өндіріс әдісі тоқтатылды.
1956-1959 жылдар
1956 жылғы 21 сәуірде Минаматадағы Чиссо фабрикасының ауруханасында бес жасар қыз тексерілді. Дәрігерлер оның симптомдарын: жүру қиындығы, сөйлеу қиындығы және құрысуларды түсіне алмады. Екі күннен кейін оның кіші қарындасы да осындай белгілерді көрсетіп, ауруханаға жатқызылды. Қыздардың анасы дәрігерлерге көршісінің қызы да ұқсас мәселелерге тап болғанын хабарлады. Үй-үйді аралап тексеру кезінде тағы сегіз науқас табылған және ауруханаға жеткізілген. 1 мамырда аурухана директоры жергілікті денсаулық сақтау басқармасына "орталық нерв жүйесінің белгісіз ауруының эпидемиясы" туралы хабарлады, бұл Минамата ауруының ресми түрде анықталуын білдірді. Эпидемияны зерттеу үшін қала әкімдігі мен түрлі дәрігерлер 1956 жылғы мамыр айының соңында "Құпия ауруға қарсы іс-қимыл комитетін" құрды. Аурудың жергілікті сипаты болғандықтан, оның жұқпалы екені күдіктелді, сондықтан сақтық шарасы ретінде науқастар оқшауланды және олардың үйлері дезинфекцияланды. Кейін жұқпалы екені дәлелденбесе де, бұл алғашқы әрекет Минаматадан аман қалғандардың жергілікті қоғамдағы қарапайымдыққа және кемсітуге ұшырауына себеп болды. Тергеу барысында комитет науқастардың үйлері маңындағы мысықтар мен басқа да жабайы жануарлардың ерекше мінез-құлқы туралы қызықты деректерді анықтады. 1950 жылдан бастап мысықтардың құрысуға түсіп, ақылдан адасып, өлгені байқалды. Жергілікті тұрғындар оны "мысықтардың билейтін ауруы" деп атады, себебі олардың қимылдары болмашы. 1956 жылғы 24 тамызда Кумамото университетінің ғылыми-зерттеу тобы құрылды. Медицина факультетінің ғалымдары Минаматаға үнемі барып, науқастарды толық тексеру үшін университет ауруханасына жатқызып, емдеді. Науқастардың симптомдарының толық картинасы біртіндеп анықталды. Ауру ешқандай ескертусіз дамыды, науқастар қол-аяқтарындағы сезімнің жоғалуы және ұюға шағымданады. Олар кішкентай заттарды ұстай алмай, түймелерді қадау қиын болды. Жүгіру немесе жүру кезінде құлап, дауыстары өзгеріп, көру, есту және жұту қиындықтарына тап болды. Жалпы, бұл симптомдар нашарлап, қатал құрысуларға, комаға және соңында өлімге әкелді. 1956 жылғы қазан айына қарай қырық науқас анықталды, олардың он төрті қайтыс болды: 35% құратын алаңдатарлық өлім-жұлым көрсеткіші.
Себебін анықтау
Кумадайдан келген зерттеушілер де осы ерекше аурудың себебін анықтауға кірісті. Олар құрбан болғандардың көбінесе бір отбасының мүшелері екенін және Минамата шығанағының жағалауындағы балықшылардың кішкентай елді мекендерінде шоғырланғанын анықтады. Жәбірленушілердің негізгі тағамы әрқашан Минамата шығанағынан алынған балық және моллюскалар болды. Жергілікті жердегі мысықтар, отбасы дастарханынан қалған тағамдарды жеуге бейім болғандықтан, адамдарда анықталған ұқсас белгілермен өлді. Бұл зерттеушілерді аурудың себебі тамақпен улану болуы мүмкін деген ойға жетеледі, ал ластанған балық пен моллюскалар басты күдіктілер болып табылды. 4 қарашада зерттеу тобы алғашқы нәтижелерін жариялады: "Минамата ауруы ауыр металлмен улану деп есептеледі, ол негізінен балық және теңіз өнімдері арқылы адам организміне енеді".
1959 жыл
Кумадай тергеуі кезінде себепші зат ауыр металл ретінде анықталды және Чиссо зауыты ластану көзі болды деп кеңінен болжалды. Чиссо тығырыққа тіреліп, сын-пікірлерді болдырмау үшін ағынды судың шығарылу жолын өзгертті. Чиссо өзінің ағынды суының қоршаған ортаға зиян келтіретінін білетін және Минамата ауруын тергеудегі басты күдікті екенін жақсы білген. Осыған қарамастан, 1958 жылдың қыркүйегінен бастап, ол қалдықтарын Хайкен портына (тексерудің басты бағыты және бастапқы ластану көзі) тастаудың орнына, ағынды суларды тікелей Минамата өзеніне төкті. Бұл жағдайдың салдарынан өзеннің сағасында балықтардың өлімі орын алды. Осы уақыттан бастап, Шарануи теңізінің жағалауындағы басқа да балық аулау ауылдарында Минамата ауруының жаңа құрбандары пайда бола бастады, өйткені ластану одан да кеңірек аумаққа тарады. Чиссо Кумадай зерттеу тобымен ынтымақтаспады. Ол өзінің өндірістік процестері туралы ақпаратты жасырып, зерттеушілерге зауыт қандай өнімдерді және қандай әдістермен өндіретінін болжауға мүмкіндік берді. Чиссо фабрикасының аурухана директоры Хажиме Хосокава 1959 жылдың шілдесінде Минамата ауруына қатысты өз тәжірибелерін жүргізу үшін мекемедегі зерттеу бөлімінде зертхана құрды. Зауыттың ағынды суы қосылған тамақ сау мысықтарға берілді. Тәжірибеден кейін 78 күн өткен соң 400-ші мысық Минамата ауруының белгілерін көрсетті және патологиялық зерттеулер органикалық сынаптан улану диагнозын растады. Чиссо бұл маңызды нәтижелерді тергеушілерге жасырып, Хосокаваға зерттеуін тоқтатуды бұйырды. Кумадай зерттеушілерінің органикалық сынап теориясын жоққа шығару үшін Чиссо және зауыттың ашық қалуына мүдделі басқа да тараптар (оның ішінде Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрлігі мен Жапонияның химиялық өнеркәсіп қауымдастығы) аурудың басқа себептерін зерттеуді қаржыландырды.
Балықшылар мен науқастарға өтемақы, 1959 жыл
Шығарып тасталған судың ластануы 1908 жылы Чиссо зауыты ашылғаннан бері Минамата маңындағы балық шаруашылығына зиян келтірді. 1926 және 1943 жылдары Минамата балық аулау кооперативі компаниядан «ынталы ақша» алуға қол жеткізді, бірақ Минамата ауруы басталга́н соң балық аулау жағдайы қиын бола бастады. 1953 және 1957 жылдар аралығында балық аулау көлемі 91%-ға төмендеді. Кумамото префектурасының үкіметі Минамата шығанағындағы аса ластанған сулардан ауланған балықты сатуға ішінара тыйым салды, бірақ толық тыйым салған жоқ, себебі бұл жағдайда балықшыларға өтемақы төлеуге міндетті болар еді. Балық аулау кооперативі Чиссоға наразылық білдіріп, 6 тамыз және 12 тамыз күндері зауытқа күшпен кіріп, өтемақы талап етті. Минамата қаласының әкімі Тодому Накамура екі тараптың арасында келісімге келу үшін комитет құрды, бірақ бұл комитет компанияның мүддесін басып көрсетті. 29 тамызда балық аулау кооперативі келісім комитетінің ұсынысын қабылдап, «азаматтардың алаңдауын тоқтату үшін көз жасымызды жұтып, келісеміз» деді. Chisso кооперативке 20 миллион иен (2021 жылғы құнымен шамамен 1,7 миллион доллар) төледі және балық аулауды жаңғырту үшін 15 миллион иендік (қазіргі бағамен шамамен 1,25 миллион доллар) қор құрды. 1958 жылы ағынды судың бағыты өзгергеннен кейін ластану Ширануи теңізінің бойымен таралып, ондағы балық шаруашылығына да зиян келтірді. Шағын Минамата кооперативінің жетістігіне шабыттанған Кумамото префектурасының Балық аулау кооперативтерінің одағы да Чиссодан өтемақы талап етуге шешім қабылдады. 17 қазанда одақтың 1500 балықшысы келіссөздерді талап етіп зауытқа келді. Бұл нәтиже бермеген соң, одақ мүшелері Токиоға барып, Жапон диетасының мүшелерінің Минаматаға ресми сапарын ұйымдастырды. 2 қарашадағы сапар барысында одақ мүшелері зауытқа күшпен кіріп, тәртіпсіздік жасады, көптеген адамдар жарақат алды және 10 миллион иендік (100 000 доллар) зиян келтірді. Бұл оқиға бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланып, елдің назарын Минамата мәселесіне алғаш рет аурудың басталуынан бері аударды. Тағы бір келісім комитеті құрылды және 17 желтоқсанда келісімге қол қойылды. Одаққа 25 миллион иен «ынталы ақша» төленді және балық аулауды жаңғырту үшін 65 миллион иендік қор құрылды. 1959 жылы Минамата ауруына шалдыққан адамдар балықшыларға қарағанда әлдеқайда осал жағдайда болды. Жылдам құрылған Минамата ауруымен ауыратын науқастардың отбасыларына өзара көмек көрсету қоғамы балық аулау кооперативтерінен гөрі көбірек бөлінген еді. Науқастардың отбасылары жергілікті қоғамнан кемсіту мен жазалауға ұшырады. Жергілікті тұрғындар компанияның (және оған тәуелді қаланың) экономикалық қиындыққа тап болып отырғанын сезінді. Кейбір науқастар үшін қоғамның осы әрекеттері аурудың өзінен де қорқыныштырақ болды. 1959 жылы қарашада науқастар Чиссо зауытының қақпаларында отырып, Кумамото префектурасының губернаторы Хиросаку Терамотодан науқастардың өтемақы туралы өтінішін префектуралық балық аулау одағымен келіссөздер жүргізіліп жатқан келісімге қосуын сұрады. Чиссо келісті және бірнеше апталық келіссөздерден кейін тағы бір «ынталы ақша» келісіміне қол қойылды. Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету министрлігінің комитеті растаған науқастарға өтемақы төленді: ересек науқастар жылына 100 000 иен (917 доллар), балалар жылына 30 000 иен (275 доллар) алды, ал қайтыс болған науқастардың отбасыларына бір реттік 320 000 иен (2935 доллар) төленді.
Қалдық суларды тазарту
1959 жылғы 21 қазанда Chisso компаниясына Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрлігі Минамата өзенінен ағынды суларды Хиаккен портына қайта бағыттауды және зауытта ағынды суларды тазарту жүйелерін орнатуды жеделдетуді бұйырды. Chisso 1959 жылғы 19 желтоқсанда Cyclator тазарту жүйесін орнатып, оны арнайы салтанатпен ашты. Chisso президенті Киичи Йосиока, оның қауіпсіздігін көрсету үшін Cyclator арқылы тазартылған деген судан ішті. Бірақ шындығында, компанияның өзі білгендей, зауыттан шығатын ағынды суларда әлі де сынап бар еді және мысықтарға берілгенде Минамата ауруына себеп болатын. Осы кезде ағынды сулар Cyclator арқылы тазартылмаған. Кейінірек Ниигата Минамата ауруы бойынша сотта ұсынылған куәліктер Chisso компаниясының Cyclator мүлдем тиімсіз екенін білгенін дәлелдеді: "Тазарту резервуары әлеуметтік мәселені шешу үшін орнатылды, бірақ ол органикалық сынапты жоюға ешқандай көмек көрсетпеді". Алдау сәтті аяқталды және Минамата ауруына қатысы бар дерлік барлық тарап 1959 жылғы желтоқсаннан бастап зауыттың ағынды сулары қауіпсіз деп ойлады. Осы кең таралған пікірдің салдарынан дәрігерлер жаңа науқастардың пайда болуын күтпеді, нәтижесінде ластану жалғасқан жылдар бойы көптеген қиындықтар туды. Көптеген адамдардың ойынша, Минамата ауруы мәселесі шешілген болатын.
1959-1969 жылдар
1959 жылы "құдайылық ақша" келісімдерінің алғашқы жиынтығы мен 1969 жылы Чиссо компаниясына қарсы алғашқы заңдық шара қолданылғанға дейінгі жылдар көбінесе "он жылдық үнсіздік" деп аталады. Шындығында, осы кезеңде науқастар мен балықшылар тарапынан көптеген іс-әрекеттер болды, бірақ ешқайсысы компанияның іс-қимылына немесе жапондық БАҚ-та Минамата туралы хабарлауға елеулі әсер етпеді.
Ашылмалы ластану
Жалпыға бірдей болжамға қарамастан, 1959 жылдың желтоқсанында орнатылған сарқынды суларды тазарту қондырғылары Ширануи теңізіне шығарылатын органикалық сынаптың деңгейіне ешқандай әсер етпеді. Ластану және оның салдарынан туындаған аурулар тарала берді. Кумамото және Кагосима префектураларының үкіметтері 1960 жылдың соңы мен 1961 жылдың басында Ширануи теңізінің маңында тұратын адамдардың шаштарындағы сынап деңгейін анықтау үшін бірлескен зерттеу жүргізді. Нәтижелер органикалық сынаптың ішкі теңіздің барлық бөлігіне тарағанын және адамдардың ластанған балықты тұтыну арқылы улануын жалғастырып жатқанын көрсетті. Жүздеген адамның шаштарында сынаптың концентрациясы 50 ppm-нен жоғары болды, бұл деңгейде жүйке зақымдануы мүмкін. Ең жоғары көрсеткіш Гошонура аралынан алынған әйелдің шашынан алынған сынамада 920 ppm құрады. Префектуралық үкіметтер зерттеу нәтижелерін жарияламады және осы сауалнамаларға ешқандай шара қолданбады. Шаш сынақтарын тапсырған қатысушылар өздері сұраған жағдайда да нәтижелермен таныстырылмады. Он жыл өткен соң жүргізілген келесі зерттеуде көптеген адамның "белгісіз себептермен" қайтыс болғаны анықталды.
Туған Минамата ауруы
Жергілікті дәрігерлер мен медициналық қызметкерлер Минамата аймағында ми параличи және басқа да балалар ауруларының жоғары жиілігін ұзақ уақыттан бері байқаған. 1961 жылы Масадзуми Харада (кейіннен Біріккен Ұлттар Ұйымы Минамата ауруы жөніндегі еңбектері үшін марапатталған) сияқты бірқатар медицина мамандары ми параличи диагнозы қойылған балаларды қайтадан тексеруге кірісті. Балалардың белгілері ересектердегі Минамата ауруымен ауырған науқастардың белгілеріне ұқсас болды, бірақ олардың көптеген аналарында белгілер байқалмады. Бұл балалар алғашқы жарылыстан кейін дүниеге келген және ешқашан ластанған балық жемегендіктен, аналары олардың құрбандық емес деп ойлады. Сол кездегі медициналық қауымдастық плацента ұрықты қан ағынындағы улардан қорғайды деп есептелді, және бұл көптеген химиялық заттарға қатысты дұрыс болды. Бірақ метил сынабының керісінше әсер ететіні сол кезде белгілі болған жоқ: плацента оны ананың қанынан алып, ұрықта шоғырландырады. Бірнеше жылдық зерттеулер мен екі баланың қабірсіз зерттеулерінен кейін дәрігерлер бұл балаларда әлі танылмаған Минамата ауруының туа біткен түрі бар екенін хабарлады. 1962 жылдың 29 қарашасында өткен сертификаттау комиссиясы 1959 жылғы келісімге сәйкес екі қайтыс болған бала мен тірі қалған он алты баланы пациенттер ретінде тануға және осылайша Chisso компаниясынан "құрмет көрсету" төлемдерін алуға құқылы екендерін келісті.
Ниигата Минамата ауруының ошағы
1965 жылы Минамата ауруы қайтадан орын алды, бұл жолы Ниигата префектурасындағы Агано өзенінің жағалауында. «Шоуа Денко» компаниясына тиесілі зауытта, Минаматада қолданылған сияқты, сынап катализаторын пайдаланатын химиялық процесс қолданылды. 1964 жылдың күзінен 1965 жылдың көктеміне дейін Агано өзенінің жағалауында тұратын мысықтар ақылдан безіп, өлгенін көрді. Ұзақ өтпей, Ширануи теңізіндегі науқастармен бірдей белгілері бар науқастар пайда болды және 1965 жылдың 12 маусымында оқиға жарияланды. Кумамото университетінің зерттеу тобының ғалымдары мен 1962 жылы «Chisso» компаниясынан зейнеткерлікке шыққан Хажиме Хосокава, Минаматадағы тәжірибесін пайдаланып, Ниигата ошағына қолданды. 1966 жылдың қыркүйегінде «Шоуа Денко» компаниясының ластануы екінші Минамата ауруына себеп болғанын дәлелдейтін есеп жарияланды. Минаматадағы науқастардан өзгеше, «Шоуа Денко» ластануының құрбандары зауыттан қашық жерде тұрды және компаниямен тікелей байланысы болған жоқ. Осының салдарынан, жергілікті қоғам науқастардың топтарын жақсы қолдады және 1968 жылдың наурыз айында «Шоуа Денко» компаниясына қарсы сотқа шағым берді, оқиғадан кейін үш жыл өткен соң. Ниигатадағы оқиғалар Минаматадағы бастапқы оқиғаға жауап беру тәсілінде өзгерістерге әкелді. Ниигатада жүргізілген ғылыми зерттеулер Минаматадағы зерттеулерді қайта қарауға итермеледі, ал Ниигатадағы науқастардың ластаушы компанияны сотқа беру шешімі Минаматада да осындай шаралар қолдану мүмкіндігін ашты. Масадзуми Харада: «Бұл қызық естілуі мүмкін, бірақ егер екінші Минамата ауруы болмағанда, Кумамотода қол жеткізілген медициналық және әлеуметтік прогресс мүмкін болмас еді». Осы кезеңде Жапонияда ластанумен байланысты тағы екі ауру да көп назар аударды. Йоккаичи астмасымен және итай-итай ауруымен ауыратын адамдар азаматтар топтарын құрып, 1967 жылдың қыркүйегінде және 1968 жылдың наурыз айында ластаушы компанияларға қарсы сотқа шағымданып, талап арыз берді. Осы аурулардың барлығы Жапонияның төрт ірі ластану ауруы деп танылды. Бірте-бірте Минаматадағы және жалпы Жапониядағы көңіл-күй өзгерді. Минаматадағы науқастар он жылдар өте келе халықтың оларға көбірек жанысса және қолдау көрсеткенін байқады. Бұл 1968 жылы Минаматада Минамата ауруына қарсы шаралар жөніндегі азаматтар кеңесінің құрылуымен аяқталды, ол Минамата науқастарын қолдау үшін басты азаматтық ұйымға айналды. Азаматтар кеңесінің негізін қалаушыларының бірі – жергілікті үй шаруасымен айналысатын және ақын Мичико Ишимуре болды. Ол сол жылы «Таза жер, уланған теңіз: біздің Минамата ауруымыз» атты поэзиялық эсселер жинағын жариялады, ол ұлттық деңгейде мақтауға ие болды.
Жаңа келісім үшін күрес
Үкіметтің мәлімдемесін ескере отырып, Өзара көмек қоғамының науқастары Chisso компаниясымен жаңа өтемақы келісімін жасауға шешім қабылдады және 6 қазанда тиісті талапты ұсынды. Chisso компаниясы әділ өтемақының қандай болатынын анықтай алмайтынын мәлімдеп, Жапон үкіметінен міндетті төрелік комиссия құруды сұрады. Бұл ұсыныс науқастар қоғамының мүшелерін екіге бөліп жіберді, көптегендері 1959 жылғы тәжірибесінен сабақ алып, өз тағдырларын үшінші тарапқа сеніп тапсыруға қатты еңгезе бастады. 1969 жылғы 5 сәуірде өткен жиналыста қоғам ішіндегі келіспеушіліктерді татуластыру мүмкін болмады, нәтижесінде ұйым төрелікке қолдау білдіретін топ пен сот арқылы талас ашуға ниеттенген топқа бөлінді. Сол жазда Chisso компаниясы сотқа жүгінбеген, төрелікке келісетін отбасыларға сыйлықтар жіберді. Денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау министрлігі 25 сәуірде төрелік комиссия құрды, бірақ өтемақы жоспарының жобасын дайындауға шамамен бір жыл уақыт кетті. 1970 жылдың наурыз айында жарияланған ақпаратқа сәйкес, комиссия Chisso компаниясынан қайтыс болған науқастар үшін 2 миллион иен (5600 доллар), ал тірі қалғандарына жылына 140 000 – 200 000 иен (390 – 560 доллар) төлеуін сұрайтын болады. Төрелікке қолдау білдірген топ ұсынылған сомаларға көңілі толмады. Олар пациенттермен және сот арқылы талас ашуға қолдау білдіргендермен бірге комиссиядан әділ келісім жасауды өтінді. Төрелік комиссиясы 25 мамырда Токиодағы Денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау министрлігінде тәртіпсіздікке ұшыраған отырыста өтемақы жоспарын жариялады. 13 наразылық білдіруші қамауға алынды. Келісімге қол қоюға уәде бергеніне қарамастан, төрелікке қолдау білдірген топ төлемдерді арттыруды талап етті. Комиссия жоспарды қайта қарауға мәжбүр болды, ал науқастар министрлік ғимаратында екі күн күтті. Соңғы келісімге 27 мамырда қол қойылды. Өлім-жітім үшін төлемдер 1,7 миллион иеннен 4 миллион иенге дейін (4700 доллардан 11 100 долларға дейін) болды, бір реттік төлемдер 1 миллион иеннен 4,2 миллион иенге дейін (2760 доллардан 11 660 долларға дейін) және тірі қалған науқастарға жылдық төлемдер 170 000 иеннен 380 000 иенге дейін (470 доллардан 1100 долларға дейін) белгіленді. Келісімге қол қойылған күні Минамата азаматтар кеңесі Chisso фабрикасының қақпасы алдында наразылық акциясын өткізді. Chisso компаниясының кәсіподақтарының бірі төрелікке қолдау білдірген топқа компания тарапынан көрсетілген жаман қатынасқа наразылық білдіріп, сегіз сағаттық ереуіл ұйымдастырды. 28 отбасындағы 41 растаулы науқастың (оның 17-сі қайтыс болған) өкілі ретінде сотқа жүгінген топ 1969 жылғы 14 маусымда Кумамото аудандық сотына Chisso компаниясына қарсы талап арыз берді. Топ жетекшісі Эйдзо Ватанабе (бұрынғы Өзара көмек қоғамының басшысы) «Бүгіннен бастап және осы күннен бастап біз мемлекет билігіне қарсы күресеміз» деп мәлімдеді. Компанияға қарсы сотқа жүгінуді шешкендерге істі тоқтату үшін қатты қысым көрсетілді. Бір әйелге Chisso компаниясының өкілі келіп, көршілерінен қысым көрсетілді. Ол қоғам тарапынан түсіріліп, отбасылық қайығы рұқсатсыз пайдаланылды, балық аулау торлары кесілді және көшеде оған адам қалдықтары лақтырылды. Сотқа жүгінген топ пен олардың адвокаттарына 1969 жылы ел бойынша құрылған азаматтар ұйымдарының бейресми ұлттық желісі айтарлықтай көмектесті. Минамата ауруына кінәлілерді айыптау қауымдастығы сот процесіне қатысты ақпаратты таратуға және қаржы жинауға үлкен үлес қосты. Атап айтқанда, Кумамото филиалы бұл іске ерекше көмек көрсетті. 1969 жылдың қыркүйегінде олар сот зерттеу тобын құрды, оған заң ғылымдарының профессорлары, медициналық зерттеушілер (соның ішінде Харада), әлеуметтанушылар және тіпті Мичико Ишимуре кірді. Олардың 1970 жылдың тамызында жарияланған «Минамата ауруына корпоративтік жауапкершілік: Chisso компаниясының заңсыз әрекеттері» атты есебі ақыры сәтті аяқталған сот процесіне негіз болды.
Сертификатсыз науқастардың күресі мойындалады
Чиссоға қарсы төрелік және сот процестері жалғасып жатқанда, Минамата ауруына шалдыққан жаңа адамдар тобы пайда болды. 1959 жылғы келісім бойынша өтемақы алу үшін науқастардың әртүрлі арнайы комиссиялармен белгілеріне сәйкес ресми түрде мойындалуы қажет еді. Бірақ компанияның жауапкершілігі мен қаржылық жүктемесін азайтуға тырысқан комиссиялар Минамата ауруын тым қатаң түсіндірді. Олар науқастардан Хантер Расселл синдромының барлық белгілерін көрсетуді талап етті – 1940 жылы Ұлыбританиядағы өндірістік апаттан туындаған органикалық сынаптан уланудың сол кездегі стандартты диагнозы. Комиссия Жапониядағы ауруға емес, британдық синдромның нақты белгілері бар науқастарды ғана мойындады. Осының салдарынан көптеген үміткерлер комиссиядан бас тартты, олар шатасып, көңіліне күйе болып қалды.
Эпидемиология
2001 жылдың наурыз айына дейін 2265 адам ресми түрде зардап шеккендер деп тіркелді. Минамата ауруына шалдыққан көптеген адамдар өздерінің симптомдары туралы ашық айтса, жергілікті қоғамнан кемсітуге және оқшаулануға ұшырады. Кейбір адамдар аурудың жұқпалы екенінен қорқып, ал көптеген жергілікті тұрғындар Chisso компаниясына өте адал болды, себебі олар өз күнкөрісін осы компанияға байланысты болды. Осындай атмосферада зардап шеккендер алға шығып, тіркеуге түсуге тартынды. Бұл факторларға қарамастан, 17 000-нан астам адам кеңеске тіркеу үшін өтініш берді. Сондай-ақ, өтініш берушіге Минамата ауруы бар деп танылған жағдайда, тіркеу кеңесі бұл науқасқа Chisso компаниясынан қаржылық өтемақы алу құқығын берді. Осы себепті кеңеске үнемі талапкерлерді қабылдамау және Chisso компаниясына жүктелетін қаржылық ауыртпалықты азайту үшін үлкен қысым көрсетілді. Кеңес медициналық тану органы болғаннан гөрі, Минамата және Chisso корпорациясын қоршаған экономикалық және саяси факторлардың ықпалында болды. Бұдан бөлек, зардап шеккендерге өтемақы төлеу қауымдастықтағы келіспеушіліктерді күшейтті, оның ішінде өтемақы талап еткен кейбір адамдардың шын мәнінде ауруға шалдықпағаны туралы негізсіз айыптаулар орын алды. Дұрысырақ айтқанда, бұл жағдайды клиникалық "ауру" емес, қылмыстық "улану" деп атау керек. Мұндай жағдайлар көптеген елдерде "қоршаған ортаның құрбандарына" жиі кездеседі. 1978 жылы Минаматада Ұлттық Минамата ауруы институты құрылды. Институт төрт бөлімнен тұрады: Негізгі медициналық ғылымдар бөлімі, Клиникалық медицина бөлімі, Эпидемиология бөлімі және Халықаралық қатынастар және экологиялық ғылымдар бөлімі. 1986 жылы Институт Дүниежүзілік денсаулық ұйымының (ДДҰ) сынап қосылыстарының денсаулыққа тигізетін әсерін зерттеу жөніндегі ынтымақтастық орталығы атанды. Институт Минамата ауруымен ауыратын науқастарға медициналық көмек көрсетуді жақсартуға және сынап қосылыстарының организмге тигізетін әсері, сондай-ақ оларды залалсыздандырудың мүмкін болатын механизмдері туралы зерттеулер жүргізеді. 2008 жылдың сәуір айында институт ауаның ластануын болдырмау және металды қайта өңдеуге мүмкіндік беру үшін газ тәрізді сынапты сіңіру әдісін ойлап тапты.
Қоршаған ортаны қорғау
Минамата ауруынан зардап шеккендер мен белсенділердің өтемалдау күресі және олардың қозғалысынан туған жалпыұлттық наразылық Жапониядағы қоршаған ортаны қорғау ісінің дамуында маңызды рөл атқарды. 1970 жылғы жапондық парламент сессиясы "Ластану парламенті" ретінде танылды, себебі жапон үкіметі Минамата ауруымен күрескендердің күшті қысымымен, сондай-ақ Йоккаичи астмасы және Итай-Итай ауруы сияқты басқа да ірі экологиялық апаттарға жауап берді. Бір сессияда 14 жаңа экологиялық заң қабылданды, бұл Жапонияға сол кездегі әлемдегі ең қатаң қоршаған ортаны қорғау заңдарын сыйлады. 1970 мен 1975 жылдар аралығында қоршаған ортаға қатысты мемлекеттік шығындар дерлік екі есеге артты, ал жергілікті билік деңгейінде үш есеге өсті.
Демократиялық әсері
Тарихшы Тимоти С. Джорджтың айтуынша, ауруға байланысты қоршаған ортаны қорғау мақсатындағы наразылықтар Жапонияның демократиялануына көмектескен секілді. Бірінші жағдайлар тіркелгеннен кейін және олар жасырылғаннан кейін, зардап шеккендердің құқықтары мойындалмады және оларға ешқандай өтемақы төленбеді. Керісінше, адамдар аурудың жұқпалы екенінен қорқып, оның себептерін білмегендіктен, зардап шеккендер өз қауымдарынан шеттетілді. Минамата шығанағының ластануынан тікелей зардап шеккендерге бастапқыда олардың болашағына қатысты шешімдерге қатысуға рұқсат берілмеді. Ауруға шалдыққандар, балықшылар отбасылары және компания қызметкерлері пікірталасқа қатыстырылмады. Мінез-құлық өзгергенде, Минаматадан зардап шеккендерге мәселені талқылау үшін жиналысқа қатысуға рұқсат берілді. Осының нәтижесінде соғыстан кейінгі Жапония демократияға қарай шағын қадам жасады. Қоғамдық пікірдің қалыптасуы арқасында зардап шеккендер мен экологиялық наразылық білдірушілер өздерінің мүдделерін қорғауға және оны тиімді ілгерілетуге мүмкіндік алды. Баспасөздің де демократиялану процесіне үлкен үлес қосты, себебі ол көптеген адамдарды Минамата ауруының мәні және оның себебі болған ластану туралы хабардар етті. Дегенмен, экологиялық наразылықтар Жапонияның демократиялық жүйесін күшейткенімен, балықшылар мен Минамата ауруына шалдыққан адамдарды алғашқыда қуғындаған жүйені толығымен жойған жоқ.
Танымал мәдениет
Балықшылар ауылының ауыр халiне тиысқан Тошико Акиоши "Минамата" атты джаз сюитын жазды, ол Тошико Акиоши – Лью Табакин Биг Бендінің 1976 жылы RCA лейблында шыққан "Insights" альбомының басты туындысы болды. Шығарма үш бөлімнен тұрады, трагедияны музыкалық тұрғыдан көрсетеді: "Тыншшылықтағы ауыл", "Гүлдену және салдары", және "Эпилог". Акиоши композицияның бір бөлігі болған поэманың жапон тіліндегі мәтінін орындау үшін жапон вокалистерін пайдаланды. Альбом джаз саласында көптеген наградаларға ие болды, оның ішінде Downbeat журналының "Жылдың үздік альбомы" сыйлығын, көбінесе осы шығарманың арқасында, бұл трагедияға қосымша назар аударды. Insights (Toshiko Akiyoshi – Lew Tabackin Big Band). Dead Kennedys тобының "In God We Trust, Inc." альбомындағы "Kepone Factory" әнінің хорында осы апатқа сілтеме жасалады. "The Science of Things" альбомындағы Bush тобының "The Disease of the Dancing Cats" әні де осы апат туралы жазылған. 2021 жылы Минамата ауруы туралы манга/комикс жарық көрді, ол ауруға шалдыққан көптеген адамдармен және ұзақ жылдар бойы көмектескен белсенді Такеко Катомен бірлесіп жасалды. Шотландиялық жазушы Шон Майкл Уилсон мен жапон суретшісі Акико Шимодзима "Минамата оқиғасы: экологиялық трагедия" атты кітапты бірлесіп жазды, ол Stonebridge Press баспасынан ағылшын тілінде жарық көрді және екі сыйлыққа ие болды.
The song "Kepone Factory" on Dead Kennedys' In God We Trust, Inc. makes reference to the disaster in its chorus. The song "The Disease of the Dancing Cats" by the band Bush on the album The Science of Things is in reference to the disaster. In 2021 a manga/comic book about Minamata disease was made with the cooperation of various disease suffers and long term helper and activist, Takeko Kato. The Scottish writer Sean Michael Wilson and Japanese artist Akiko Shimojima collaborated on the book,called "The Minamata Story: an ecotragedy”, which was published in English by Stonebridge Press, and went on to win two awards.
Көрнекі құжаттама
Минаматаны фотосуретке түсіру 1960 жылдардың басында басталды. 1960 жылы келген фотографтардың бірі – университет пен фотомектепті бітірген Шисей Кувабара, оның фотосуреттері 1960 жылдың мамыр айында «Ассахи апталығы» журналында жарияланды. 1962 жылы Токиодағы Фудзи фотосалонында Минаматаға арналған алғашқы көрмесі өтті, ал оның кітап көлеміндегі «Минамата ауруы» антологиясының біріншісі 1965 жылы Жапонияда жарық көрді. Одан бері ол Минаматаға көп рет қайтып келді. У. Юджин Смит түсірген драматикалық фотоэссе Минамата ауруына әлемдік назар аударды. Ол және оның жапон әйелі 1971 жылдан 1973 жылға дейін Минаматада тұрды. Эсседегі ең әйгілі және көзге түсетін фотосурет – «Томоко және анасы ваннада» (1972) суреті, онда Риоко Камимура қатты деформацияланған қызы Томоконы жапон ваннасында ұстап тұрған күйі бейнеленген. Томоко анасының құрсағында метил сынапқа уланған. Бұл фотосурет кеңінен таралды. Смит Риоко мен Томоконың қатысуымен аурудың салдарына назар аудару үшін осы суретті түсірді. Кейіннен Томоконың отбасының өтініші бойынша ол айналымнан алынып, Смит шығармаларының жаңа антологияларында жарияланбады. Смит және оның әйелі Минамата ауруына шалдыққан адамдардың мүддесін қорғап, олардың танылуы және өтемақы алу құқығы үшін күресін жақсылап құжаттады. 1972 жылдың 7 қаңтарында Токио маңындағы Ичихара қаласының Гой ауданында Чиссо компаниясының қызметкерлері Смитке шабуыл жасап, ауыр жарақаттар келтірді, фотографтың оқиғаны әрі жариялап беруіне бөгет қоюға тырысты. 54 жастағы Смит шабуылдан аман қалды, бірақ бір көзінің көру қабілеті нашарлап, 1978 жылы қайтыс болғанға дейін денсаулығы толыққанды жазылған жоқ. Джонни Депп 2020 жылғы «Минамата» фильмінде У. Юджин Смит рөлін ойнады, бұл фильм Смит әйелінің жазған кітабына негізделген. Смит Минаматада көмектескен жапон фотографы Такеши Ишикава содан бері ауруды бейнелейтін өз фотосуреттерін көрмеге шығарды. Оның суреттері 1971 жылдан қазіргі уақытқа дейін Минамата құрбандарын көрсетеді. Танымал жапондық деректі фильмдерін жасаушы Нориаки Тсучимото «Минамата: Жәбірленушілер және олардың әлемі» (1971) фильмінен бастап, «Ширануи теңізі» (1975) фильмін қоса, оқиғаны деректі түрде бейнелеп, Чиссо мен үкіметке қарсы күресте құрбандардың жағын алды. Жапониядағы ластану туралы, соның ішінде Минамата ауруы туралы фотосуреттер сериясын 1980 жылы жариялаған танымал жапон фотографы және журналисі Кикудзиро Фукусима. Осы фотосуреттердің кейбір теріс нұсқалары сайтта қолжетімді, ал авторлық құқықтары Kyodo News Images компаниясына тиесілі.
Бүгін
Минамата ауруы қазіргі жапон қоғамындағы маңызды мәселе болып қала береді. Chisso компаниясына, префектуралық және ұлттық үкіметтерге қарсы сот процестері әлі де жалғасуда, ал көптеген адамдар үкіметтің қазіргі уақытқа дейінгі жауаптарын жеткіліксіз деп санайды. Компанияның қазіргі веб-сайтындағы «тарихи шолу» Минаматаның жаппай ластануындағы және оның қорқынышты салдарларындағы олардың рөлін атап көрсетпейді. Дегенмен, олардың 2004 жылғы жылдық есебінде «Минамата ауруына байланысты өтемақы міндеттемелері» 50 миллион АҚШ долларына (5820 миллион иен) бағаланғаны айтылған. 2000 жылдан 2003 жылға дейін компания 170 миллион АҚШ долларынан астам өтемақы міндеттемелерін хабарлаған. Олардың 2000 жылғы есептерінде Жапония және Кумамото префектурасы үкіметтері 560 миллион АҚШ долларына бағаланған байланысты міндеттемелерден бас тартқаны көрсетілген. Олардың 2004 және 2005 қаржы жылдарындағы есептерінде Минамата ауруы «қатыгез шляпашы ауруы» деп аталады, бұл термин соңғы ғасырларда шляпа жасаушылардың сынаптан улануынан туындаған (сағ. Эретизм). 2006 жылдың 1 мамырында Минамата ауруы муниципалды мұражайында аурудың ресми түрде анықталғанына 50 жыл толуына арналған еске алу рәсімі өтті. Ауа райының қолайсыз болғанына қарамастан, рәсімге 600-дан астам адам қатысты, оның ішінде Chisso төрағасы Шункичи Гото және Қоршаған орта министрі Юрико Койке де болды. 2010 жылдың 29 наурызында, дүйсенбі күні, 2123 расталмаған құрбандықтар Жапония үкіметімен, Кумамото префектурасы үкіметімен және Chisso Corporation компаниясымен әрбір адамға 2,1 миллион иен және ай сайынғы медициналық төлемдерді алу туралы келісімге келді. Қазіргі кезде туа біткен науқастардың көпшілігі 40-50 жаста, олардың денсаулығы нашарлап барады. Олардың ата-аналары, көбінесе олардың жалғыз күтімшілері, жетпіс немесе сексен жаста немесе қазірдің өзінде қайтыс болған. Көбінесе бұл науқастар өз үйлеріне және отбасыларына тәуелді болып, жергілікті қоғамнан оқшауланып қалады. Науқастарға көмектесетін бірнеше әлеуметтік қызметтер бар. Олардың бірі – Минамата ауданындағы туа біткен науқастар мен басқа да мүгедектерге арналған Hot House кәсіптік оқу орталығы. Hot House мүшелері Минамата ауруы туралы хабардарлықты арттыруға белсенді қатысады, жиі конференциялар мен семинарларға қатысады және Кумамото префектурасының бастауыш мектептеріне үнемі барады.