Кіріспе
Жапон жазушысы және Нобель сыйлығының лауреаты (1935–2023)
Кензабуро Оэ (大江 健三郎) – жапон жазушысы және қазіргі жапон әдебиетінің көрнекті өкілі. Француз және американ әдебиеті мен әдебиет теориясының күшті ықпалында жазылған оның романдары, әңгімелері мен эсселері саяси, әлеуметтік және философиялық мәселелерді қамтиды, оның ішінде ядролық қару, ядролық энергия, әлеуметтік бейімсіздік және экзистенциализм. Оэ 1994 жылы "өмір мен мифтер бірігіп, қазіргі адамның қиын жағдайын бейнелейтін ойдан туған әлемді" жасағаны үшін Әдебиет бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды.
Ерте өмір және білім
Оэ Эхиме префектурасының Шикоку аймағындағы, қазіргі Учико ауылындағы Осе (Оэ) қаласында дүниеге келген. Жеті баланың үшіншісі болған ол әжесінен мифтер мен халық ертегілерін тыңдап өсті, ол сонымен қатар Мэйдзи реставрациясына дейін және кейін аймақта болған екі көтеріліс туралы ауызша тарихты айтып берді.
Мансап
Оэ 1957 жылы, әлі студент кезінде, Франция мен АҚШ-тағы қазіргі заманғы жазудың ықпалымен әңгімелер жариялай бастады. Оның алғашқы туындылары өзінің университет ортасында жарық көрді. 1958 жылы оның "Шику" (飼育) атты әңгімесі құрметті Акутагава сыйлығымен марапатталды. Осы ерте шығармаларда алғашқы екі ерекшелік кездеседі, ал соңғы екі белгі оның ұлы Хикари дүниеге келгеннен кейін жарық көрген "ақымақ бала" әңгімелерінде айқын көрінеді. 1958 мен 1961 жылдар аралығында Оэ Жапонияны оккупациялау тақырыбын жыныстық метафоралар арқылы бейнелейтін бірқатар туындылар жариялады. Ол осы әңгімелердегі ортақ тақырыпты "ірі держава [Z] ретіндегі шетелдік пен, қорлаушы жағдайға [X] түскен жапондық арасындағы қарым-қатынас, ал екеуінің арасында үшінші тарап [Y] (кейде тек шетелдіктерге немесе аудармашыға қызмет ететін әйел немесе аудармашы)" деп түйіндеді. Осы туындыларының әрқайсысында жапондық [X] белсенді емес, жағдайды өзгертуге ұмтылыс жасай да, психологиялық немесе рухани дамуды көрсетпейді. Ямагучидің "Саяси жастың өлімі" туындысына наразылық білдірген оңшылдардың арасында жақтастары болды. Оэ мен журналға бірнеше апта бойы күні-түні өліммен қорқыту хаттары келді. Журнал көп ұзамай ренжіген оқырмандарынан кешірім сұрады, бірақ Оэ оған келіспеді.
Оэдің келесі кезеңі жыныстық мазмұннан ауытқып, қоғамның зорлық-зомбылыққа толы шеттеріне бет бұрды. 1961-1964 жылдар аралығында жарық көрген туындылары экзистенциализм мен пикарескалық әдебиеттің ықпалында болды, олардың кейіпкерлері көбінесе қылмыскерлер мен антигеройлерден құралған, олар қоғамның шетінде тұрып, оны сынға алуға мүмкіндік алады.
Хикаридің ықпалы
Оэ өзінің әдеби мансабына ықпал еткенін ұлы Хикариге жатқызды. Оэ жазу арқылы ұлына "дауыс" беруге тырысты. Оэдің бірнеше кітабында оның ұлының бейнесіндегі кейіпкерлер бар. 1964 жылы жазылған "Жеке мәселе" кітабында жазушы миы зақымдалған ұлын өміріне қабылдаумен байланысты психологиялық ауыртпалықты суреттейді. Хикари "Ата, қайда барасың?", "Бізді ақымақтықтан арылуға үйретіңіз" және "Көздерімнен жасымды өзің сырғытатын күн" романдарына зор әсер етті. Бұл үш романның негізіндегі оқиға бірдей – мүгедек баланың әкесі өз әкесінің өмірін қайта жасауға тырысады, ол өзін-өзі оқшаулап, қайтыс болған. Басты кейіпкердің әкесі туралы білмеуі ұлының оны түсінбеуімен салыстырылады; әкесінің тарихы туралы ақпараттың жетіспеуі міндетті аяқтауды мүмкін емес етеді, бірақ оны қайта-қайталауға және "қайталану оқиғалардың тініне айналады" дегенге мүмкіндік береді. Оэ жамандау ісіне қатысқан екі жылға жуық уақыт (2006–2008) көбінесе жазбады. Ол жаңа роман жазуға кірісті, онда The New York Times газеті хабарлағандай, "әкесінің бейнесіндегі" кейіпкер болады – ол империялық жүйеге адал жақтас және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде суға батып қайтыс болған. "Судан өлім" 2009 жылы жарық көрді.
2013 жыл
Оның соңғы романы – "Баннен Йошикишу" – Оэнің әдеби өзінің бір бөлігі саналатын Когито Чоко басты кейіпкері бар серияның алтыншы романы. Роман сонымен қатар 1963 жылы ұлының саналық мүкіндіктері шектеулі тууынан кейін Оэ үздіксіз жазып келген "Мен" романдарының жемісі деуге болады. Романда Чоко 2011 жылғы 11 наурызда Тохоку аймағын қатты қалтыраған жер сілкінісі мен цунамиден кейін жазып жүрген романына деген қызығушылығын жоғалтады. Оның орнына ол апат заманы туралы, сондай-ақ өзінің 70 жасқа жусап бара жатқаны туралы жаза бастайды.
Белсенділік
1959 және 1960 жылдары Оэ «Жас Жапония қоғамы» (Wakai Nihon no Kai) деп аталатын жас жазушылар, суретшілер және композиторлар тобының мүшесі ретінде АҚШ-Жапония қауіпсіздік шартына қарсы Анпо наразылықтарына қатысты. Шарт АҚШ-қа Жапонияда әскери базаларын сақтауға мүмкіндік берді, ал Оэ наразылықтардың шарты тоқтатудағы сәтсіздігіне көңіл көшірді, бұл оның болашақ шығармаларына әсер етті. Оэ бейбітшілік пен ядролық қаруға қарсы науқандарға қатысып, Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбалау және Хибакуша туралы кітаптар жазды. Гарвардтағы диплом табыс беру салтанатында көрнекті ядролық қаруға қарсы белсенді Ноам Хомскиймен кездескеннен кейін, Оэ Хомскийге «Окинава жазбаларының» көшірмесін жіберіп, олардың арасында хат алмасуды бастады. Хомский Оэнің «Окинава жазбалары» туралы пікір білдірген жауабында бала кезінен бір оқиғаны қосқан. Хомский Хиросимадағы атом бомбасы жайлы алғаш естігенде, оны тойлауға шыдамағанын және кешке дейін жалғыз отырып, орманға кеткенін жазды. Кейінірек Оэ сұхбатында: «Мен әрқашан Хомскийді құрметтедім, бірақ ол маған осыны айтқаннан кейін оны одан да жоғары бағаладым» деді. 2011 жылғы Фукусимадағы ядролық апаттан кейін ол премьер-министр Ёсихико Ноданы «ядролық электр станцияларын қайта іске қосу жоспарларын тоқтатуға және оның орнына ядролық энергиядан бас тартуға» шақырды. Оэ Жапонияның соғыстан кейінгі Конституциясындағыдай, Фукусимадағы ядролық апаттан кейін ядролық энергиядан бас тартуға «этикалық жауапкершілігі» бар екенін айтты. Ол «ядролық энергия өндірісін дереу тоқтатуға» шақырды және Жапония ядролық электр станцияларын қайта іске қосуға тырысса, тағы бір ядролық апатқа ұшырауы мүмкін екенін ескертті. 2013 жылы Токиода ядролық энергияға қарсы жаппай демонстрация ұйымдастырды. Оэ сондай-ақ Конституцияның 9-бабын өзгертуге жасалған әрекеттерді сынады, ол соғыстан мәңгілік бас тартуды қарастырады.
Жеке өмір және өлім
Оэ 1960 жылдың ақпан айында үйленді. Оның әйелі Юкари, кинорежиссер Мансаку Итаминың қызы және кинорежиссер Джузо Итаминың қарындасы болды. Сол жылы ол Қытайға сапарында Мао Цзедунмен кездесті. Келесі жылы ол Ресей мен Еуропаға барып, Парижде Сартрмен жолықты.
Үлкен марапаттар
Токио университетінің мамыр фестивалі сыйлығы, 1957 жыл. Акутагава сыйлығы, 1958 жыл. Танизаки сыйлығы, 1967 жыл. Жиро Осараги сыйлығы (Asahi Shimbun), 1983 жыл.
Есімдес әдеби сыйлық
2005 жылы «Коданша» баспасы жапон әдебиетінің романдарын халықаралық деңгейде насихаттау мақсатымен «Кензабуро Оэ» сыйлығын құрды. Жеңімпаз туындыны Оэ ғана таңдады. Оның туындылары қытай, француз және неміс тілдеріне аударылған. 1957 жылы «Өлгендердің тойы» («Shisha no ogori») – «Бунгакукай» әдеби журналында жарияланған қысқа әңгіме. «Бағу» («Shiiku») / «Бақытты акция» – Акутагава сыйлығына ие болған қысқа әңгіме. «The Catch and Other War Stories» (Kodansha International, 1981) кітабында «The Catch» деп жарияланды. 1961 жылы Нагиса Осима, ал 2011 жылы камбоджалық режиссер Рити Пан осы туындыны фильмге түсірді. 1958 жылы «Секірмес бұрын қара» («Miru mae ni tobe») – қысқа әңгіме; атауы В.Х. Ауденге сілтеме жасайды. 1961 жылы «Он жеті» («Sevuntiin») – Люк Ван Хаут 1996 жылы аударған қысқа роман. Оқиғаның жалғасы соншалықты даулы болғандықтан, Оэ оны қайта жариялауға рұқсат бермеді. 1963 жылы «Шығуы» («Sakebigoe») – аудармасыз. «Жыныстық адамдар» («Seiteki ningen J») (жарияланған атауы) – (сөзбе-сөз аудармасы) «Жыныстық адамдар». 1996 жылы Люк Ван Хаут аударған қысқа әңгіме. «Жеке мәселе» («Kojinteki na taiken») – Синчоша әдеби сыйлығына ие болды. Джон Натан аударған. 1965 жылы «Хиросима жазбалары» («Hiroshima nōto») – Тоши Йонезава аударған және Дэвид Л. Свен редакциялаған эсселер жинағы. 1967 жылы «1860 жылғы футбол» («Man'en gan'nen no futtobōru») – «The Silent Cry» (жарияланған атауы) / «1860 жылғы футбол» (сөзбе-сөз аудармасы). Джон Бестер аударған. 1969 жылы «Біздің қыңырлығымыздан шығудың жолын үйрет» («Warera no kyōki wo ikinobiru michi wo oshieyo») – «Teach Us to Outgrow Our Madness». Джон Натан 1977 жылы аударған; атауы В.Х. Ауденге сілтеме жасайды. 1973 жылы «Жүрегімнің суына толы» («Kōzui wa waga tamashii ni oyobi») – «The Waters Are Come in unto My Soul» деп те аталады. 26-шы Нома әдеби сыйлығына ие болды. 1976 жылы «Қарқындағы жүгірушінің есебі» («Pinchi ran'nā chōsho») – «The Pinch Runner Memorandum». Мичико Н. Уилсон мен Майкл К. Уилсон аударған. 1979 жылы «Қазіргі заман ойыны» («Dōjidai gēmu») – аудармасыз. 1982 жылы ««Жаңбыр ағашын» тыңдайтын әйелдер» («Rein tsurī wo kiku on'natachi») – екі әңгіме мен үш повестің жинағы. Роман үшін 34-ші «Йомиури» әдеби сыйлығына ие болды. 1983 жылы «Жаңа адамдар, оян!» («Atarashii hito yo, mezameyo») – 1982-1983 жылдары «Гундзо» және «Шинчо» журналдарында жарияланған жеті әңгімеден тұратын жинақ. Атауы Уильям Блейктің «Милтон» поэмасының алғы сөзінен алынған. 10-шы Жиро Осараги сыйлығына ие болды. Джон Натан аударған. 1985 жылы «Гиппопотам шаққанда» («Kaba ni kamareru») – еркін байланысты сегіз әңгіме. 1986 жылы «M/T және орманның таңғажайып оқиғасы» («M/T to mori no fushigi no monogatari») – «M/T and the Wonder of the Forest» деп те аударылған. 1988 жылы «Соңғы роман» («Saigo no shōsetsu») – эсселер жинағы. «Тыныш өмір» («Shizuka na seikatsu») – Күніки Янагишита мен Уильям Уэзэрл аударған. 1991 жылы «Емдеу мұнарасы планетасы» («Chiryō tō wakusei») – «Planet of the Healing Tower» ғылыми фантастикалық романы. Chiryō-мен жұптасқан. 1992 жылы «Мен шынымен жас болғанда» («Boku ga hontō ni wakakatta koro») – оның бұрынғы туындыларына сілтеме жасайтын тоғыз томдық эсселер жинағы. 1993 жылы «Күткіш ұрылғанға дейін» («'Sukuinushi' ga nagurareru made») – «The Burning Green Tree Trilogy» (Мoeagaru midori no ki – dai ichibu) трилогиясының I бөлімі. «Қайта жаңару отбасы» («Kaifukusuru kazoku») – 1990-1995 жылдары «Sawarabi» журналында жарияланған эсселер жинағы, соңында Юкари Оэ салған суреттері бар. 1996 жылы Стивен Снайдер бейімдеп, аударған. 1999 жылы «Айналу» («Chūgaeri») – Филип Габриэль аударған. 2000 жылы «Бала алмастыру» («Torikae ko (Chenjiringu)») – «The Changeling». Дебора Боливер Боем аударған. 2001 жылы «Өзінің ағашының астында» («'Jibun no ki' no shita de») – Оэның балалық шағы мен жазушы және әке ретіндегі тәжірибесін еске алатын 16 эссе. 2002 жылы «Қайғылы бала» («Urei gao no dōji») – роман. 2007 жылы «Сұлу Аннабель Ли суытылды және өлтірілді» («Rōtashi Anaberu Rī sōkedachitsu mimakaritsu») – 2008 жылғы 21 ғасырдың ең жақсы шетелдік романы үшін «Weishanhu» сыйлығына ие болды. 2009 жылы «Суда өлім» («Sui shi») – Дебора Боливер Боем аударған. 2013 жылы «Кейінгі стиль жинағы» («Bannen Yōshiki shū (In Reito Sutairu)») – соңғы туындысы. Атауы Эдвард Саидтың «Кейінгі стиль туралы» еңбегіне сілтеме жасайды.
Sexual Humans (literal translation) Short story translated by Luk Van Haute in 1996 個人的な体験Kojinteki na taiken A Personal Matter Awarded the Shinchosha Literary Prize. Translated by John Nathan.1965 ヒロシマ・ノートHiroshima nōto Hiroshima Notes Collection of essays translated by Toshi Yonezawa and edited by David L. Swain 1967 万延元年のフットボールMan'en gan'nen no futtobōru The Silent Cry (published title)
Football in the Year 1860 (literal translation) Translated by John Bester 1969 われらの狂気を生き延びる道を教えよWarera no kyōki wo ikinobiru michi wo oshieyo Teach Us to Outgrow Our Madness Translated by John Nathan in 1977; title is a reference to W. H. Auden1973 洪水はわが魂に及びKōzui wa waga tamashii ni oyobi My Deluged Soul Awarded the 26th Noma Literary Prize. Work has also been referred to as The Waters Are Come in unto My Soul. 1976 ピンチランナー調書Pinchi ran'nā chōsho The Pinch Runner MemorandumTranslated by Michiko N. Wilson and Michael K. Wilson 1979 同時代ゲーム Dōjidai gēmu The Game of ContemporaneityUntranslated 1982 「雨の木」を聴く女たち Rein tsurī wo kiku on'natachi Women Listening to the "Rain Tree" Collection of two short stories and three novellas. Awarded the 34th Yomiuri Literary Prize for novels. 1983 新しい人よ眼ざめよAtarashii hito yo, mezameyo Rouse Up O Young Men of the New Age! Collection of seven short stories originally published in Gunzo and Shincho magazines between 1982 and 1983. The title is taken from the preface to the poem Milton by William Blake. Awarded the 10th Jiro Osaragi Prize. Translated by John Nathan. 1985 河馬に嚙まれるKaba ni kamareru Bitten by a Hippopotamus Eight short stories, loosely linked 1986 M/Tと森のフシギの物語M/T to mori no fushigi no monogatariM/T and the Wonder of the ForestTitle has also been translated as Strange Stories of M/T and the Forest 1988 「最後の小説」Saigo no shōsetsu The Last Novel Collection of essays 静かな生活Shizuka na seikatsu A Quiet LifeTranslated by Kunioki Yanagishita & William Wetherall 1991 治療塔惑星Chiryō tō wakusei Planet of the Healing TowerScience fiction novel paired with Chiryō tō 1992 僕が本当に若かった頃Boku ga hontō ni wakakatta koro When I Was Really YoungVolume of nine vignettes, many of which refer to his previous works 1993「救い主」が殴られるまで 'Sukuinushi' ga nagurareru made Until the Savior Gets Beaten Part I of The Burning Green Tree Trilogy (燃えあがる緑の木 第一部, Moeagaru midori no ki – dai ichibu) 恢復する家族Kaifukusuru kazoku A Healing Family Collection of essays serialized from 1990 to 1995 in Sawarabi, a journal on rehabilitative medicine, with an afterword and drawings by Yukari Oe. Adapted and translated in 1996 by Stephen Snyder. 1999 宙返りChūgaeri SomersaultTranslated by Philip Gabriel 2000 取り替え子 (チェンジリング)Torikae ko (Chenjiringu) The Changeling Translated by Deborah Boliver Boehm 2001 「自分の木」の下で 'Jibun no ki' no shita de Under One's Own Tree 16 essays reflecting on Ōe's childhood and experience as a novelist and father 2002 憂い顔の童子Urei gao no dōji Gloomy Faced ChildNovel 2007 臈たしアナベル・リイ 総毛立ちつ身まかりつRōtashi Anaberu Rī sōkedachitsu mimakaritsu The Beautiful Annabel Lee was Chilled and KilledWinner of the 2008 Weishanhu Award for Best Foreign Novel in the 21st Century. 2009 水死Sui shi Death by Water Translated by Deborah Boliver Boehm 2013 晩年様式集（イン・レイト・スタイル）Bannen Yōshiki shū (In Reito Sutairu) In Late Style Final work. Title is a reference to Edward Said's On Late Style.