Кіріспе

АҚШ-тың юрисдикциясына жататын аумақ – АҚШ федералды үкіметінің егемендік юрисдикциясына жататын кез келген аймақ, оның ішінде барлық су кеңістігі (аралдардың маңындағы немесе континенттік жерлердегі). АҚШ өз аумағын зерттеу, игеру, сақтау және басқару құқығын егемендікпен жүзеге асырады. Бұл аумақтың көлемі – әкімшілік және өзге де мақсаттар үшін АҚШ федералды үкіметінің меншігінде және билігіндегі барлық жерлер (елден қашықта жатқан жерлер де осыған кіреді). 1901 жылдан 1905 жылға дейін АҚШ Жоғарғы Соты "Аралдық істер" деп белгіленген бірқатар шешімдерде Конституцияның аумақтарға өз күшімен таралатынын мәлімдеді. Дегенмен, осы істерде Сот аумақтық қосылу доктринасын да қалыптастырды. Осы доктринаға сәйкес, Конституция Аляска және Гавайи сияқты қосылған аумақтарда толық күшімен қолданылды, ал Пуэрто-Рико, Гуам және Филиппин сияқты жаңа қосылмаған аумақтарда тек ішінара қолданылды. 1945 жылғы Жоғарғы Сот шешімі "АҚШ" термині әртүрлі контексттерде үш түрлі мағынаны білдіре алатынын көрсетті:

АҚШ Ішкі істер департаменті

АҚШ Ішкі істер департаменті АҚШ аумағындағы федералдық мәселелерді басқаруға жауапты. Ішкі істер департаментінің өте кең міндеттері бар (оларға аумақтық үкіметтерді реттеу, мемлекеттік жерлерді күту және тағы да басқалары кіреді). АҚШ Ішкі істер департаменті жергілікті билікке немесе азаматтық басқаруға жауапты емес, тек Үнді резервацияларында, Үнді істері жөніндегі бюро арқылы, сондай-ақ Арал істері жөніндегі кеңсе арқылы басқарылатын аумақтарда ғана жауапкершілікке ие. Ерекше жағдай – 1959 жылдан бері бұрынғы Гавайи АҚШ территориясының құқықтық қалдығы болып табылатын «қосылған және ұйымдастырылмаған» (төменде қараңыз) Пальмира аралы, онда 2001 жылы Ішкі істер министрі жергілікті билікті және азаматтық басқаруды Балық және жабайы табиғат қызметіне жүктеді.

Мемлекеттер, аумақтар және олардың бөліністері

Құрама Штаттардың біртұтас бөлігі, Гавайи және Аляска кішігірім әкімшілік аймақтарға бөлінеді. 50 штаттың 48-інде бұлар округтер, Аляскада болыстар, ал Луизианада приходтар деп аталады. Округқа бірнеше қала мен кенттер немесе олардың тек бір бөлігі ғана кіре алады. Бұл округтердің саяси және құқықтық маңызы әртүрлі деңгейде болады. АҚШ-тағы township термині географиялық тұрғыдан шағын аумақты білдіреді. Бұл термин екі мағынада қолданылады: кадастрлық township – жерді анықтау үшін қолданылатын географиялық анықтама; әкімшілік township – бастапқыда ауылдық жерлерде қолданылған жергілікті билік бірлігі. Колумбия округі мен территориялар Конгрестің тікелей бақылауында, бірақ олардың әрқайсысына өзін-өзі басқару құқығы берілген. АҚШ Конституциясына сәйкес, сыртқы қатынастарды жеке штаттар немесе территориялар емес, АҚШ үкіметі жүргізеді. Ішкі әскери базалар мен ұлттық саябасыпар сияқты федералдық анклавтар тікелей федералдық үкімет тарапынан басқарылады. Федералдық үкімет, федералдық жерлер бұрын штатқа берілген аумақтың бір бөлігі болған жағдайларда, штаттармен бірлесіп юрисдикцияны әртүрлі деңгейде жүзеге асырады.

АҚШ аумағының тарихы

Кейде территориялар жеке заң шығару органымен ұйымдастырылады, оларға президент тағайындайтын және АҚШ Сенаты бекітетін аумақтық губернатор мен лауазым иелері болады. Тарихи тұрғыдан, территориялар ұйымдастырылған және ұйымдастырылмаған территорияларға бөлінген. Ұйымдастырылмаған территория көбінесе халқы жоқ немесе АҚШ Федералдық үкіметімен Америка Құрама Штаттарының жергілікті халықтары мен басқа да түпкі халықтар үшін бөліп қойылған, осылайша өсіп келе жатқан және тынышсыз халық сол аймақтарға енгенше сақталған. Соңғы уақыттарда "ұйымдастырылмаған" термині территорияның өзін-өзі басқару құқығының деңгейін көрсетеді. Испания-Америка соғысынан кейін болған бірнеше Жоғарғы Сот ісінің нәтижесінде АҚШ Филиппин, Пуэрто-Рико, Гуам, Уэйк аралы және Солтүстік Америка құрлығының бөлігі емес, сонымен қатар Штаттар Одағының құрамына кіруі міндетті емес, жаңадан иеленген территориялармен қалай қарым-қатынас жасау керектігін анықтауға мәжбүр болды. Жоғарғы Сот шешімдерінің нәтижесінде АҚШ енгізілген және енгізілмеген территориялар арасында айырмашылық жасады. Қосылған территория – АҚШ егемендігіне қайтарылмай қосылған және АҚШ Конституциясының толық жиынтығы қолданылатын жер. Енгізілмеген территория – АҚШ-тың меншігіндегі жер, оған АҚШ Конгресі Конституцияның таңдалған бөліктерін қолданады. Қазіргі таңда АҚШ-тың жалғыз қосылған территориясы – ұйымдастырылмаған (және халқы жоқ) Пальмира атолы.

Тәуелді аймақтар

Тынық мұхиты мен Кариб теңізіндегі бірнеше аралдар АҚШ-тың тәуелді аумақтары болып табылады. Гуантанамо шығанағындағы Гуанатано теңіз базасы, номиналды түрде Кубаның егемендігінде болғанымен, АҚШ-тың мәңгілік жалға алу шарты бойынша басқарылады, бұл Панама каналы аймағының Торрихос-Картер келісімдеріне қол қойылғанға дейін болған жағдайына ұқсас. Жалға алу шартын тоқтату үшін тек өзара келісім немесе АҚШ-тың бұл аумақтан бас тартуы қажет. 1947 жылдың 8 шілдесінен 1994 жылдың 1 қазанына дейін АҚШ Тынық мұхиты аралдарының сенімдік аумағын басқарды, бірақ Палаудың соңғы мүшесі тәуелсіздік алып, Палау Республикасы құрылғаннан кейін сенімдік тоқтатылды. Панама каналы және оны қоршаған канал аймағы 1999 жылға дейін АҚШ басқаруындағы аумақ болды, содан кейін Панамаға қайтарылды. АҚШ Антарктидада аумақтық талаптар қоймаған, бірақ оны жасау құқығын өзінде сақтап тұр. Антарктидадағы американдық зерттеу станциялары – Амундсен-Скотт Оңтүстік полюсі станциясы, МакМердо станциясы және Палмер станциясы – АҚШ-тың юрисдикциясында, бірақ Антарктида шарты бойынша егемендіксіз ұсталады. Микронезия Федеративтік Штаттары, Маршалл аралдары Республикасы және Палау Республикасы – үш еркін байланысқан мемлекеттер АҚШ егемендігіне бағынбаса да, әрқайсысы еркін байланыс шарты бойынша федералдық бағдарламаларға қатысады.

АҚШ-тың теңіз аумағы

Америка Құрама Штаттарының үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы туралы конвенциясына сәйкес, құрлыққа және теңіздерге іргелес жатқан аумақтық аймақты белгілейтін конвенцияға сәйкес мұхиттарға құқық иеленеді. Құрама Штаттары осы теңіз ортасын қорғайды, бірақ осы аймақтың басқа да заңды қолданылуына кедергі келтірмейді. АҚШ-тың юрисдикциясы кемелерге, қайықтарға және жасанды аралдарға (сондай-ақ басқа да теңіз құрылыстарына) орнатылған. 1983 жылы президент Рональд Рейган №5030 жарлық арқылы 200 мильдік эксклюзивті экономикалық аймақ деп жариялады. 1988 жылдың желтоқсан айында президент Рейган №5928 жарлық арқылы ұлттық қауіпсіздік мақсатында АҚШ-тың аумақтық суларын үш теңіз милінен он екі теңіз миліне дейін кеңейтті. Алайда, Әділет министрлігінің заңдық пікірі президенттің Конституциялық билігіне күмән тудырды, себебі АҚШ Конституциясына сәйкес, АҚШ-қа тиесілі аумаққа қатысты заңдар шығару өкілеттігі Конгресске берілген. Қай жағдайда болса да, Конгресс кеңейтілген сулардың, оның ішінде мұнай және минералдық құқықтардың мемлекеттік немесе федералдық бақылауда екенін анықтайтын заңдар қабылдауы керек. Теңіз заңдарын сақтауды қамтамасыз етудің негізгі органы – АҚШ жағалау күзеті. Федералдық және штаттық үкіметтер елге тиесілі сулар бойынша экономикалық және реттеушілік юрисдикцияны бөліседі. (Тейдлендс қараңыз.)

Халықаралық құқық

АҚШ-қа халықаралық құқық өзінің аумағын басқаратын заңдар қабылдаудан шектеу қоймайды. АҚШ аумағына билік етіліп отырған аумақтар да кіре алады, яғни егемендік құқығын талап ететін, бірақ Америка Құрама Штаттарының билігіне күшпен бағынған географиялық аймақтар. Америка Құрама Штаттарының аумағына сонымен қатар даулы аумақтар да кіруі мүмкін, бұл Америка Құрама Штаттары мен бір немесе бірнеше қарсы үкіметтердің иелігіне таласқан географиялық аймақтар. 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенцияларына сәйкес, АҚШ аумағына АҚШ Қарулі Күштері басып алып, басқарып отырған аймақтар да кіруі мүмкін. Де-факто әскери бақылау сақталғанда және іске асырылғанда, оккупация (және осымен бірге иелік) сол аумаққа дейін таралады. Аумақты басқаруға жауапты әскери қызметкерлер өз бақылауындағы адамдардың қарапайым қажеттіліктерін – тамақ, киім, баспана, медициналық көмек, заңдылықты сақтау және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге міндетті. Оккупациялық күштердің марионеттік үкіметтерді жүйелі түрде зәбірлеуіне жол бермеу үшін, олар оккупацияға дейін сол аумақта қолданылып келген заңдарды сақтауға тиіс.

Кедендік аумақтар

Алпыс штат, Колумбия округі және Пуэрто-Рико Құрама Штаттардың негізгі кедендік аумағын құрайды. Бұл аймақтардағы еркін экономикалық аймақтарға арнайы ережелер қолданылады. Америка Самоасы, Гуам, Солтүстік Мариана аралдары, АҚШ-тың шалғай орналасқан кіші аралдары және АҚШ-тың Виргин аралдары жеке кедендік аумақтар болып табылады.

Басқа аудандар

АҚШ-тың егемендігі оның құрлықтағы және аумақтық суларындағы әуе кеңістігін қамтиды. Бұл жерді халықаралық ғарыштан бөліп тұратын вертикаль шекара туралы халықаралық келісім жоқ. Федералдық юрисдикцияға ұлттық саябақтар мен ішкі әскери базалар сияқты федералды анклавтар кіреді, тіпті олар штаттың аумағында орналасқан болса да. Қабылдаушы мемлекеттер белгілі бір деңгейде бірдей юрисдикцияны жүзеге асырады. АҚШ шетелдегі әскери нысандарда, американ елшіліктері мен консулдықтарында, Антарктидадағы ғылыми-зерттеу орталықтары мен далалық лагерьлерде экстерриториалды құқық қолданады. Экстерриториалды юрисдикцияның қолданылуына қарамастан, осы теңізден тыс жерлер қабылдаушы елдердің егемендігінде қалады (Антарктидадан басқа, онда қабылдаушы ел жоқ). Олар ешбір штаттың құрамына кірмейтіндіктен, экстерриториалды юрисдикция федералдық болып табылады, АҚШ Конституциясының IV бабының 3-тарауы, 2-бөлігінде белгіленген Конгрестің толық өкілеттігіне сәйкес. Федералдық үкімет сонымен қатар түрлі шетелдердегі жерлерге меншік құқығын жүзеге асырады, бірақ егемендік танытпайды. Мысалы, Англиядағы Руннимде және Францияның Нормандиядағы Понт-дю-Хок маңында салынған Джон Ф. Кеннеди ескерткіші.

АҚШ федералды жерлерінің тарихы

1785 жылғы Жер туралы қаулы және 1787 жылғы Солтүстік-Батыс қаулысы Америка революциясынан кейін алғашқы Он үш колония федералды үкіметке өткізген жерлерді зерттеу және қоныстандыру шараларын қамтамасыз етті. Революциялық соғыс кезінде, колония үшін соғысқан сарбаздарға әскери жер сыйлықтары уәде етілді. Соғыстан кейін, 1783 жылғы Париж шартында АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Испания АҚШ-қа аумақтарды өткізді. 1780 жылдары басқа штаттар қазіргі Огайодағы жерлерге қатысты өздерінің талаптарынан бас тартты. Жер сатылып, үкіметтің қаржылық тұрақтылығы қамтамасыз етілді. 1812 жылы Конгресс осы федералды жерлерді басқаруды қадағалау үшін Қаржы министрлігінің құрамында АҚШ Жалпы жер кеңсесін құрды. 1800 жылдардың басында уәделенген жер сыйлықтарының талаптары толық орындалды. Патенттердің бірнеше түрі болды, оларға қолма-қол ақшаға алу, несие, ферма, үнді, әскери жарлықтар, минералды сертификаттар, жеке меншік жерлер, теміржолдар, мемлекеттік таңдаулар, батпақтар, қалалық жерлер және қалалық участалар кірді. 1920 жылғы Минералдық жалға беру туралы заң мемлекеттік жерлерде көмір, мұнай, газ және натрий сияқты таңдалған тауарларды жалға алуға, іздеуге және өндіруге рұқсат берді. 1934 жылғы Тейлор мал жаю туралы заңы қоғамдық мал жаю жерлерін басқару үшін, жайылым төлемдерін белгілейтін кеңесшіл кеңестер құру арқылы АҚШ Мал жаю қызметін құрды. 1937 жылғы Орегон және Калифорния қалдық жерлерін тұрақты өнімділікпен басқару туралы заң, көбінесе O&C заңы деп аталады, Орегонның батысындағы орман шаруашылығы жерлерінің тұрақты өнімділігін басқаруды талап етті. Қазіргі уақытта федералды жерлердің көлемі шамамен 640 миллион акрды құрайды, бұл АҚШ-тың 2,27 миллиард акрлық жалпы жер ауданының шамамен 28%-ы.