Кіріспе

Мемлекеттік кірістер мен шығыстар арасындағы айырмашылық – мемлекеттік бюджет балансы.

Мемлекеттік бюджет балансы, сондай-ақ жалпы мемлекеттік бюджет балансы, мемлекеттік бюджет балансы немесе мемлекеттік фискалдық баланс деп те аталады, мемлекеттік кірістер мен шығыстар арасындағы айырмашылықты білдіреді. Ақшалай есептеудің орнына, жинақтау есебін қолданатын мемлекеттік органдар үшін бюджет балансы жаңа капиталдық активтерге жұмсалатын шығыстарды ескермей, тек ағымдағы операцияларға жұмсалатын шығыстарды пайдаланып есептеледі. Оң баланс мемлекеттік бюджеттің артығы, ал теріс баланс – мемлекеттік бюджеттің тапшылығы деп аталады. Мемлекеттік бюджет – бұл қаржы жылына жоспарланған мемлекеттік кірістер мен шығыстардың тізімі. Мемлекеттік бюджет балансын негізгі балансқа және жинақталған мемлекеттік қарыз бойынша төленетін пайыздық төлемдерге бөлуге болады; олардың қосындысы бюджеттік теңгерімді көрсетеді. Бұдан өзге, бюджет балансын құрылымдық балансқа (циклдік түзетулер жасалған баланс деп те аталады) және циклдік компонентке бөлуге болады: құрылымдық бюджет балансы нақты ЖІӨ-дегі циклдік өзгерістердің әсерін ескере отырып, ұзақ мерзімді бюджеттік жағдайды көрсетуге тырысады. Мемлекеттік бюджеттің артығы немесе тапшылығы – ағымдық айнымалы, себебі ол белгілі бір уақыт ішіндегі (әдетте, жыл ішіндегі) соманы көрсетеді. Осылайша ол мемлекеттік қарыздан ерекшеленеді, ол белгілі бір уақыт мезетінде өлшенетін қордың айнымалысы болып табылады. Егер мемлекет ақшалай есептеуді қолданса (жинақтау есебін емес), дефициттердің жиынтық ағыны мемлекеттік қарыздың қорларына тең болады.

Бастапқы баланс

"Бастапқы сальдо" Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) бойынша біріктірілген мемлекеттік қарыздар бойынша төленетін пайыздық төлемдерді ескермей, мемлекеттің таза қарыз алуы немесе таза несие беруі ретінде анықталады.

Бастапқы тапшылық, жалпы тапшылық және қарыз

"Дефицит" ұғымы "қарыз" ұғымынан өзгеше, ол жылдық дефициттердің жиынтығы болып табылады. Дефицит мемлекеттік шығындар мемлекет түсетін кірістерден асып кеткен кезде пайда болады. Дефицит қарыз бойынша төленетін пайыздық төлемдерді шығындарға қосып немесе қоспай өлшенуі мүмкін. Бастапқы дефицит – мемлекеттік шығыстардың тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын ағымдағы бөлігі мен трансферттік төлемдерден басқа барлық салық түрлерінен түсетін ағымдағы кірістер арасындағы айырмашылық ретінде анықталады. Жалпы дефицит (көбінесе бюджеттік дефицит немесе жай ғана "дефицит" деп аталады) – бастапқы дефицит пен қарыз бойынша төленетін пайыздық төлемдердің қосындысы. Экономистер Алан Ауербах және Лоуренс Котликов ұсынған қаржылық алшақтық – мемлекеттік шығындар мен кірістер арасындағы айырмашылықты ұзақ мерзімде, әдетте жалпы ішкі өнімнің пайыздық көрсеткіші ретінде өлшейді. Бюджеттік алшақтық кірістердің пайыздық мөлшерде өсуі немесе шығыстарды қысқарту арқылы ұзақ мерзімді тепе-теңдікке қол жеткізу үшін қажетті шара ретінде түсіндіріледі. Мысалы, 5% бюджеттік алшақтықты салықтарды 5% көтеру немесе шығыстарды қысқарту, немесе екеуінің комбинациясы арқылы жоюға болады. Ол белгілі бір уақыт кезеңіндегі құрылымдық дефицитті ғана емес, сонымен қатар денсаулық сақтау және зейнеткерлік сияқты болашақ мемлекеттік міндеттемелер мен жоспарланған салық кірістері арасындағы айырмашылықты да қамтиды. Көптеген дамыған елдерде қарт адамдардың саны жас адамдарға қарағанда тез өсіп келеді, сондықтан көптеген экономистер осы елдерде тек дефициттен көрінетіннен гөрі маңызды қаржылық алшақтықтар бар деп санайды.

Рикардолық баламалық

Рикардолық теңдестік гипотезасы, ағылшын саяси экономисі және парламент мүшесі Дэвид Рикардоның есімімен аталады. Бұл гипотезаға сәйкес, үй шаруашылықтары қазіргі мемлекеттік дефициттің болашақ салықтар арқылы төленеді деп есептейтіндіктен, болашақ салықтарды өтеу үшін қазір ақша жинақтайды. Егер үй шаруашылықтары осылай әрекет етсе, үкімет экономиканы жандандыру үшін салықты төмендетуді пайдалана алмайды. Рикардолық теңдестік нәтижесіне бірнеше шарттар қажет. Оларға үй шаруашылықтарының шексіз ұрпақтар сияқты әрекет етуі, сондай-ақ беймәлімдік пен ақша айналымының шектеулері болмауы кіреді. Сонымен қатар, Рикардолық теңдестік қолданылуы үшін дефициттік шығыстар тұрақты болуы керек. Керісінше, бір реттік дефициттік шығыстар арқылы жандандыру жылдық салық жүктемесін бір реттік дефициттік шығыстарға қарағанда азайтады. Осылайша, уақытша дефициттік шығыстар әлі де кеңейтуші болып табылады. Рикардолық теңдестік әсерлеріне қатысты эмпирикалық деректер әртүрлі.

Крудинг гипотезасы

Шығу гипотезасы – үкімет тапшылыққа ұшыраған кезде, осы тапшылықты жабу үшін қарыз алу шешімі инвестицияға қолжетімді ресурстарды тартады, нәтижесінде жеке инвестициялар ығыстырылып шығарылады деген болжам. Бұл ығыстыру әсері пайыздық ставканың өзгеруінен туындайды. Үкімет қарыз алғысы келгенде, несиеге деген сұраныс артып, пайыздық ставка, яғни несие бағасы, өседі. Бұл пайыздық ставканың өсуі жеке инвестицияларды қымбаттатып, олардың көлемін азайтады.

Тәуелді айнымалылар

Тәуелді айнымалыларға бюджеттік айнымалылар, яғни тапшылық пен борыш, сондай-ақ номиналды немесе циклдік түзетулер енгізілген деректер жатады. Қарыздың жалпы (инфляцияның әсерінсіз) немесе таза көрсеткіші мемлекеттік тапшылықтың көрсеткіші ретінде емес, мемлекеттік іс-қимылдың кең ауқымды өлшемі ретінде қолданылады. Дегенмен, үкіметтер жылдық бюджеттік мақсаттарын ағымдық шарттарда (тапшылықтар) белгілейді, қор шарттарында (борыштар) емес. Бұл, ішінара, қор нарықтарының айнымалыларын бақылаудың қиындығына байланысты, себебі тікелей үкімет бақылауына бағынбаған жағдайлар (мысалы, экономикалық өсім, валюта бағамының өзгеруі және активтер бағасының өзгеруі) қор айнымалыларына ағын айнымалыларына қарағанда күштірек әсер етеді. Номиналды немесе циклдік түзетулер енгізілген деректерге келетін болсақ, соңғысы бюджеттің саяси бөлігін өлшеу үшін артықшылықты таңдау болып табылады және экономикалық өсім мен бюджет арасындағы өзара әрекеттесуден туындаған бұрмалаушылықты азайтады. Алайда, циклдік түзетулер бойынша теңгерімді бағалауда, әсіресе трендті/потенциалды өнімді анықтауда маңызды ескертулер бар. Әл-ауқат деңгейі төмен елдерде бюджет тапшылығының жоғары болуы, көшіріп қаржыландыру қажеттілігімен байланысты болуы мүмкін. Алайда, Грекия мен Жапония дамыған елдер саналады, бірақ олардың қарызы әлемдегі ең жоғары деңгейде және пайыздық ставкалардың айтарлықтай өсуі үлкен қаржылық проблемаларға әкелуі мүмкін, сондықтан бұл болжамды күмәнді деп санауға болады.

Саяси факторлар

Экономикалық институттар, оның ішінде фискалдық саясатты қолданатындар, заң бойынша (de jure) саяси билікке тікелей тәуелді. Мемлекеттік бюджеттің пішініне саяси тұрақсыздық (сайлау жиілігі), саяси билікке ие адамдардың саяси бағыты немесе бюджеттік процесті жүргізу жолы (органдар арасындағы ынтымақтастық деңгейі) әсер етуі мүмкін, бұл саяси экономика саласында зерттеледі. Сайлау жылы бюджеттік теңгерімге елеулі әсер етеді, себебі сайлаудан бұрын және кейін сайлаушыларды ынталандыру үшін саяси бизнес айналымы деп аталатын тенденция пайда болады, яғни саясаткерлер сайлау алдында және кейін көп ақша жұмсауға бейім. Осының салдарынан саяси тұрақтылық пен бюджеттік теңгерім арасында кері байланыс бар, яғни саяси тұрақтылық төмендесе, бюджеттік теңгерім де нашарлайды. Үкімет құрамының индексі үкіметтің саяси идеологиясын көрсетеді. Көбінесе солшыл партиялар оңшыл партияларға қарағанда шығындарға және дефицитке көбірек бейім. Екінші жағынан, солшыл партиялар көбірек "әлеуметтік әділетті" прогрессивті салық ставкалары белгілейді, бұл көп жағдайда салық түсімдерін арттырады, сондықтан бюджет дефициті оңшыл партиялар үкімет кезіндегіден аса түспейді. Үкімет түрі – үкіметтің бір партиялық немесе коалициялық екенін білдіреді. Бір партиялық үкімет коалициялық үкіметтерге тән идеологиялық келіспеушіліктермен айналысуға міндетті емес. Ол жаңа заңдар мен шараларды қабылдау ісінде белсендірек және бюджеті теңгерімді болып саналады. Фискалдық басқару өзгереді, ол негізгі бюджеттік өкілеттіктер Қаржы министріне берілгенін ("делегация"), Қаржы министрінің рөлі басқа министрлер арасындағы қол жеткізілген келісімді іске асырудан тұратынын ("міндеттеме"), шығындар туралы шешімдер басқа министрлермен талқыланбастан қабылданатынын ("феодализм") немесе делегация мен міндеттеменің үйлесімін көрсетеді (негізделген типология).

Қалайтын айнымалылар

Жалған айнымалылар – негізінен эконометрия және статистика салаларында деректерді жіктеу үшін қолданылатын, екі ғана мән қабылдай алатын (көбінесе 0 немесе 1) айнымалылар. Бұл жерде әлемнің кейбір бөліктерінде ғана болатын құбылыстар туралы сөз болып отыр. Еуроаймаққа (ЭАЖ) дайындық – Еуропалық валюталық одаққа (ЭАЖ) қосылу үшін Еуропа елдерінің бюджеттік саясатын нығайту шаралары, олар мемлекеттік шығындарды бақылауға бағытталған еді. Дегенмен, қарыздың ЖІӨ-ге қатынасының және бюджет тапшылығының максималды деңгейіне қатысты осы талаптар мүше мемлекеттердің бюджеттері мен қарыздарына айтарлықтай өзгеріс әкелмегенін көрсетеді. Теңгерімді бюджет – үкіметтің төлемдер мен ресурстарды сатып алуды тек түскен кірістерге сәйкес жүзеге асыруын қамтамасыз ететін тәжірибе, осылайша тең немесе нөлдік баланс сақталады. Қосымша сатып алулар салықтарды арттыру арқылы қаржыландырылады.

Теңгерімделген бюджет

Alesina, Favor & Giavazzi (2018) пікірінше, "қаражаттық саясаттағы өзгерістер көбінесе үкіметтер қабылдаған көпжылдық жоспарлар түрінде болады, олардың мақсаты – әдетте үш-төрт жыл ішінде мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасын төмендету. Мұндай жоспарларды қайта қарастырғаннан кейін, біз оларды екі санатқа бөлдік: шығыстарға негізделген жоспарлар, олар көбінесе шығыстарды қысқартудан тұрады, және салықтарға негізделген жоспарлар, олар көбінесе салықтарды арттырудан тұрады". Олар мемлекеттік қарызды жиырма жыл ішінде төлеуге болады деп санайды, бұл үшін табыс салығы саясатын жеңілдету және мемлекеттік қызметкерлердің барлық деңгейдегі мемлекеттік білім беруде мемлекеттік шығындар мен бюджет туралы білімін арттырумен қатар, теңгерімді бюджетті қабылдауын және орындауын талап ету қажет. (Алесина, Фейвор және Джавацци, 2018).

Қарыздың бір бөлігін жою: банкроттық

Грекияның мемлекеттік қарыз дағдарысы кезінде 2011 жылы қарыздың бір бөлігінің жабылуы, "шаш кесу" деп аталатын шара, Грекияның қаржылық жағдайын әлдеқайда жеңілдеткенімен, көптеген банктерді қиын жағдайға түсірді. Осының салдарынан Кипр банктерінің активтері 5%-ға төмендеді, бұл елде банк дағдарысына алып келді.

Инфляция

Мемлекеттік қарыздық құралдардың пайыздық ставкалары көбінесе бекітілгендіктен, бағаның өсуі инфляция арқылы жасанды түрде көтерілген кірістері бар үкімет үшін пайыздық төлемдердің салыстырмалы салмағын азайтады. Бірақ инфляция қаупі кредиторларды үнемі жоғары ставкалар талап етуге итереді. Осылайша инфляция үкіметке уақыт беретін алдаушы құралға айналады, бірақ соңында осы уақытқа тұрақты түрде жоғары ставкалармен төлеу керек болады. Американдық үлгіде инфляция көбінесе ізделіп отыратын мүмкіндік болып қалады. Ал еуропалық үлгіде еуроның беріктігін қамтамасыз ету мақсатында баға тұрақтылығы басымдыққа ие.

Америка Құрама Штаттары

Соңғы жылдары АҚШ үкіметтік бюджетінің тепе-теңдігіне байланысты үлкен алаңдаушылық туып отыр, бұл тапшылықтың да, артықшылықтың да экономика мен қоғамның барлық саласына маңызды әсер етеді.

Саясаттық шешімдердің түрлері туралы жалпы түсінік

Салық саясаты: АҚШ үкіметі бюджет тапшылығын жою мақсатында түрлі салық саясатын іске асырды, мысалы, жоғары табыс табатын азаматтар мен корпорацияларға салық ставкаларының жоғарылатуы. Дегенмен, салық саясатының маңызды саяси және экономикалық салдары болуы мүмкін, ал олардың тапшылықты азайтудағы тиімділігі көбінесе талқылау тудырады. Фискалдық саясат: Үкімет экономикаға ықпал ету үшін фискалдық саясатты қолдана алады, мемлекеттік шығыстарды арттыру немесе азайту арқылы. Бұл рецессия кезінде экономикалық өсімді ынталандыру үшін мемлекеттік шығыстарды ұлғайтуды, немесе инфляцияны төмендету үшін экономикалық өркендеу кезеңінде шығыстарды азайтуды қамтиды. Ақша-кредит саясаты: Федералдық резерв жүйесі пайыздық мөлшерлемені түзету және ақша ұсынымын бақылау арқылы экономикаға әсер ету үшін ақша-кредит саясатын пайдалана алады. Бұл экономикалық өсімді ынталандыру үшін пайыздық мөлшерлемені төмендетуді, немесе инфляцияны төмендету үшін оны жоғарылатуды қамтиды. Алайда, ақша-кредит саясатының күтпеген салдары болуы мүмкін және ол үнемі дефицитті азайтуда тиімді болмауы мүмкін. Бюджеттік келісім: АҚШ үкіметі бюджетке қатысты заңнаманы қарапайым көпшілік дауыспен қабылдау үшін бюджеттік келісім процесін пайдалана алады. Бұл процесс бюджеттік мәселелер бойынша жылдам және шешуші әрекеттерге мүмкіндік береді, бірақ сонымен қатар азшылық партияның пікірлерін және ұсыныстарын шектеуі мүмкін. Бұл заң федералдық тапшылықты он жыл ішінде 2,1 триллион долларға дейін азайтуға бағытталған, соның салдарынан қорғаныс, ішкі бағдарламалар және басқа да салаларға арналған федералдық шығыстар азайтылды. Бұл процеске алдағы қаржы жылына және кем дегенде келесі төрт жылға арналған шығыстар мен кірістердің мақсаттарын белгілейтін конгресс бюджеттік қаулысының әзірленуі кіреді. Конгресс бюджеттік қаулысы – Өкілдер палатасы мен Сенаттың қабылдаған міндетті емес қаулысы, ол келесі қаржы жылына және кем дегенде келесі төрт жылға арналған шығыстар мен кірістердің мақсаттарын белгілейді. Ол бюджетке қатысты заңнаманы қарастырған кезде Конгресс үшін жоспар ретінде қызмет етеді. Бюджеттік келісім – кейбір жылдары салық немесе шығыс заңдарын өзгертуге қатысты заңның қабылдануын жеңілдету үшін қолданылатын ерікті процедура. Бұл заң шығарушыларға Сенатта қарапайым көпшілік дауыспен шығыс және салық саясатын ілгерілетуге мүмкіндік береді, филибюстерді жеңу үшін әдетте қажетті 60 дауыс емес. Бұл Конгресс үшін бюджетке қатысты заңнаманы қабылдауды жеңілдетеді. "Төлемдерді уақытында жасау" (PAYGO) талаптары – жаңа салық немесе міндетті шығыс заңнамасының белгіленген кезеңдерде тапшылықты күшейтпеуін талап ететін заңмен бекітілген бюджеттік бақылау шаралары. Бұл жаңа заңнаманың нәтижесінде туындаған кез келген тапшылықтың өсуі, тапшылықты тең мөлшерде азайтатын басқа заң өзгерістерімен өтелуі керек дегенді білдіреді. Егер PAYGO талаптары орындалмаса, автоматты шығыс кесулер (секестрация) дефициттің өсуін өтеу үшін іске қосылуы мүмкін. Алайда, Конгресс заң арқылы PAYGO талаптарынан бас тартуға құқылы. Жалпы алғанда, мемлекеттік бюджеттің теңгеріміне қатысты мәселелерді шешуге бағытталған саяси шешімдер мен заңнаманы іске асыру – бұл күрделі және үздіксіз процесс, ол көптеген факторларды және ықтимал салдарларды мұқият қарастыруды талап етеді.