Кіріспе

Американдық заңгер және банкир (1895–1989)

Джон Джей МакКлой (31 наурыз, 1895 – 11 наурыз, 1989) – американдық заңгер, дипломат, банкир және президенттік кеңесші. Ол Генри Стимсон басшылығымен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс жөніндегі көмекші хатшы болып қызмет етті. Осы қызметінде ол Солтүстік Африка кампаниясындағы неміс саботаждарымен және саяси шиеленістермен айналысты. Жапондықтарды тұтқындауға бастамашы болды, сонымен қатар Хиросима мен Нагасакиге атом бомбалары тастауға қарсылық білдірген бірнеше жоғары дәрежелі федералды бюрократтардың бірі болды. Соғыстан кейін ол Дүниежүзілік банк президенті, Германиядағы АҚШ-тың жоғарғы комиссары, «Чейз Манхэттен» банкінің төрағасы, Сыртқы қатынастар кеңесінің төрағасы, Уоррен комиссиясының мүшесі және Франклин Д. Рузвельттен Рональд Рейганға дейінгі АҚШ президенттерінің көрнекті кеңесшісі болды. МакКлой «Даналар» деп аталатын сыртқы саясат институтының белгілі бір тобының мүшесі ретінде танымал, бұл топқа партиялық емес, прагматикалық халықаралық көзқарас пен идеологиялық ынтаққа қарсы тұратын мемлекет қайраткерлері кірді.

Алғашқы жылдар

Джон МакКлой Пенсильвания штатының Филадельфия қаласында Джон Дж. МакКлой (1862–1901) және Анна (құрметті әкесі Снадер) МакКлойдың (1866–1959) ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі сақтандыру агенті болған, ол МакКлой бес жасқа толғанда қайтыс болды. Оның анасы Филадельфияда шаштараз болып жұмыс істеді, көптеген жоғары қоғамдағы клиенттері болды. МакКлойдың отбасы кедей болды; ол кейіннен жиі өзінің «дұрыс емес жағында» өскенін айтты және өзін кейіннен араласатын құрылтай шеңберінен тыс адам деп сипаттады. Оның бастапқы аты «Джон Снадер МакКлой» болған. Кейіннен ол «Джон Джей МакКлой» деп өзгертілді, мүмкін, осылай аристократиялық көріну үшін. МакКлой Нью-Джерси штатындағы Педди мектебінде және 1916 жылы бітірген Амхерст колледжінде білім алды. Ол теннисте өте жақсы ойнады және елдің элитасының ұлдарымен оңай араласты. МакКлой Амхерсттегі Бета Тета Пи бауырластығының мүшесі болды. 1930 жылы МакКлой Нью-Йорк штатының Гадсон өзені бойындағы Гастингс қаласында туған және 1918 жылы Смит колледжін бітірген Эллен Зинссерге үйленді. Ол еріктілік және азаматтық ұйымдарда белсенді болды, мысалы, ерікті медбикелік бағдарламаларында қатысты және Америка қыздар клубының Нью-Йорк бөлімшесінің, Беллвью ауруханасының медбикелік мектебінің және Америка Қызыл Крестінің Нью-Йорк бөлімшесінің кеңесінде қызмет етті. Олардың екі баласы болды: Джон Дж. МакКлой II және Эллен З. МакКлой.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

МакКлой 1916 жылы Гарвард құқық мектебіне түсті, ол орташа оқушы еді. Платсбургтегі дайындық лагеріндегі тәжірибесі оған терең әсер етті. АҚШ 1917 жылдың сәуір айында соғысқа қатысқанда, ол мамыр айында АҚШ армиясына қосылды және Нью-Йорк штатының Платсбург қаласында оқытылды. 1917 жылдың 15 тамызында артиллерияда екінші лейтенант болып тағайындалды. 29 желтоқсанда бірінші лейтенант болып жоғарылатылды. 1918 жылдың мамыр айында ол 85-ші дивизияның 160-шы далалық артиллерия бригадасының командирі, бригадир генерал Гай Генри Престонның көмекшісі болып тағайындалды. 1918 жылдың 29 шілдесінде ол Америка экспедициялық корпусы (АЭК) құрамында қызмет ету үшін Францияға аттанды. Ол соғыстың соңғы апталарында, Мёз-Аргонн шабуылы кезінде артиллериялық батарея командирі ретінде жауынгерлік қызметке қатысты. Ол нацистік Германиядағы корпорациялар үшін көп жұмыс істеді және кейіннен Циклон B газын өндірген ірі неміс химиялық концерні И.Г. Фарбенге кеңес берді. 1940 жылы мемлекеттік қызметке кеткен кезде МакКлой жылына 45 000 доллар (2020 жылы 835 000 доллар) табады және 106 000 доллар (2020 жылы 2 000 000 доллар) жинаған. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы саботажға қатысты сот ісіне қатысуы оған барлау мәселелеріне және неміс істеріне қызығушылық тудырды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылы қыркүйекте АҚШ-тың соғыс министрі Генри Стимсон МакКлойді кеңесші ретінде тартты, бірақ МакКлой Республикалық партияны қолдаушы болғандықтан және 1940 жылғы қарашада өтетін президенттік сайлауда Франклин Рузвельтке қарсы шыққандықтан. Стимсонның МакКлойға қызығушылығының басты себебі – МакКлойдың «Black Tom» ісіндегі неміс саботажына қатысты мол тәжірибесі болатын. Стимсон немістердің АҚШ-қа қарсы соғыс жағдайында американдық инфрақұрылымды қайтадан саботаждауға тырысатынын білген. Стимсонмен жұмыс істей келе, МакКлой соғыс жоспарлауға толыққанды енді. 1941 жылғы 22 сәуірде ол соғыс министрінің орынбасары болып тағайындалды, бірақ негізгі міндеттері азаматтық сипатта болды, атап айтқанда армия үшін соғыс материалдарын сатып алу, «Ленд-Лиза» бағдарламасы, әскерге шақыру және барлау мен саботаж мәселелері. Соғыс басталғаннан кейін МакКлой АҚШ әскери басымдықтарын анықтауда маңызды рөл атқарды және бірқатар шешімдерді қабылдауда бастылық етті.

Соғыс уақытында қауіпсіздік аппаратын құру

Таласымпаз комитет мүшесі МакКлой соғыс кезінде Пентагонды салған, Стратегиялық қызметтер кеңсесін (кейін Орталық барлау агенттігіне айналған) құрған және Біріккен Ұлттар Ұйымын мен соғыс қылмыстарына қатысты трибуналдарды ұсынған үкіметтік топтарда қызмет етті. Ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің алдағысының төрағасы болды.

Жапондық-американдықтарды интернациялау

1942 жылдың ақпан айында саботажға қарсы күреске қатысқандықтан МакКлой Батыс жағалаудағы жапон-американдықтарды үйлерінен күштеп, ішкі аймақтардағы интернациялық лагерьлерге көшіру шешіміне тікелей қатысты. Кай Берд МакКлойдың өмірбаянында былай деп жазды: (АҚШ) президенті бұл мәселені (АҚШ соғыс министрі) Стимсон арқылы оған жүктегендіктен, шешімді қабылдауда МакКлой ең жауапты тұлға болды. Оқиға орнындағы генералдар саботаждың алдын алу үшін жаппай көшіруді талап етті, ал Армияның G 2 (барлау бөлімі) мұның қажет екенін тұжырымдады. Маңызды құжаттың бірі – Лос-Анджелестегі жапон дипломатының «Magic» арқылы ұсталған хабарламасы. Онда: «Біздің екінші буынымыз ұшақ зауыттарында барлау мақсатында жұмыс істейді» делінген. Алайда, Теңіз барлау қызметі (ONI) Армиямен келіспеді. Командир Кеннет Рингл дайындаған бірдей баяндамада ONI жаппай интернацияға қарсылық білдірді, себебі тыңшылық немесе саботажға күдікті деп саналатын көптеген жапон-американдық азаматтар бұрыннан бақылауда немесе ФБР күзетуінде болған. МакКлой лагерьлерге эвакуацияны бақылауға жауапты болды, бірақ лагерьлерді азаматтық мекеме басқарды. Бұл әрекеттер Жоғарғы Сот тарапынан бірауыздан мақұлданды. 1945 жылға қарай сот консенсусы айтарлықтай төмендеді. Фред Корематсудың ұқсас интернацияға қатысты шағымына үш судья келіспеді. Осы пікірге қарсы шыққандардың алдында сот төрешісі Фрэнк Мерфи Гордон Хирабаяши ісіндегі бұрынғы тартымсыз келісімін қайтарып алды. Тарихшы Роджер Дэниелс МакКлой интернацияның конституциялық тұрғыдағы сот шешімін қайта қарауға қатысты қарсы болғанын айтады. Ақырында, бұл келіспеушілік 1943 жылы Жоғарғы Соттың қарауы кезінде ONI-дің Рингл баяндамасын әдейі жасыру сияқты үкіметтік бұзушылықтарға байланысты Хирабаяши, Корематсу және басқалардың қылмыстық айыптауларын жоюға әкелді. Эдвард Эннис, бұрынғы әріптесі және Әділет министрлігінің адвокаты, Хирабаяши ісі бойынша Жоғарғы Сотқа үкіметтің баяндамаларын дайындаумен айналысқан, 1985 жылы Сиэтл Федералды сотының coram nobis қарауында МакКлойді жеке алдауға тікелей айыптады. Бұл 1987 жылы Тоғызыншы апелляциялық округ сотының интернация істері бойынша соңғы шешімін қабылдауына тікелей себеп болды, ол Хирабаяши және басқа да жапон-американдық азаматтарды толық ақтады. Олар Армия бұйрықтарының нәтижесінде болған соғыс уақытындағы коменданттық сағатпен және мәжбүрлі көшірулермен күресті, ал үш судьядан тұратын комиссия бірауыздан бұл бұйрықтардың «әскери қажеттіліктен гөрі нәсілшілдікке негізделгенін» анықтады.

Аушвицке бомбалау

1944 жылдың соңында Соғыс министрлігіне нацистер ұстаған тұтқындарды құтқару үшін Аушвицке баратын теміржол желілерін және лагердегі газ камераларын бомбалауды тапсыру туралы петициялар келіп түсті. МакКлой 1944 жылдың 4 шілдесінде Соғыстан қашқындар жөніндегі кеңестің Джон В. Пельге жазған хатында: "Соғыс министрлігі ұсынылған әуе операциясының орындалуы мүмкін емес деп санайды. Оны жүзеге асыру үшін қазір шешуші операцияларға қатысып жатқан біздің күштердің сәттілігіне қажетті маңызды әуе күштерін қайта бағыттау қажет болар еді, және қандай жағдайда болсын, бұл практикалық жобаға жетпейтін күмәнді тиімділікке ие болар еді." "Шындығында, сол көктемде Италияда орналасқан ұзақ қашықтықтағы американдық бомбалаушылары Аушвицтің үстінен жақын жердегі I.G. мұнай-химия зауытын іздеу үшін бірнеше рет ұшып өткен." МакКлойдың Әуе күштеріне тікелей билігі болған жоқ және ол олардың нысана таңдауын өзгерте алмады; генерал Хап Арнольд басқаратын Әуе күштері кез келген сыртқы азаматтық топтың нысаналарды таңдауына қатысты түрде қарсы болды. Рузвельт өзі де мұндай ұсыныстарды қабылдамады.

Ротенбург об дер Тауберді сақтау

1945 жылдың наурыз айында Ротенбург об дер Тауберді неміс сарбаздары қорғады. МакКлой Ротенбургтің тарихи маңызы мен сұлулығын білгендіктен, АҚШ армиясының генералы Джейкоб Л. Деверске Ротенбургті басып алу кезінде артиллерия қолданбауға бұйрық берді. Болашақта «Құрмет медалімен» марапатталатын батальон командирі Франк Бёрк 4-ші дивизияның 12-ші жаяу әскер полкінің алты сарбазына үш сағаттық тапсырмамен Ротенбургке барып, қаланың капитуляциясын келісуге бұйрық берді. Неміс сарбазы тоқтатқанда, алты сарбаздың бірі, жақсы неміс тілінде сөйлейтін және топтың аудармашысы болған жеке Лichey ақ ту көтеріп, былай деді: «Біз дивизия командиріміздің өкілдеріміз. Егер сіз оны қорғамауға келіссеңіз, Ротенбург қаласын бомбалау мен оққа түсіруден сақтап қалу туралы оның ұсынысын жеткізуге келдік. Бұл хабарды сіздерге жеткізуге бізге үш сағат уақыт берілді. Егер біз сағат 18:00-ге дейін қатарға оралмасақ, қала толығымен бомбаланып, қиратылады». Жергілікті әскери командир, майор Тёммес, Гитлердің барлық қалаларды соңына дейін қорғау туралы бұйрығын елемей, қаланы берді, осылайша оны артиллериямен толық құртудан сақтап қалды. 1945 жылдың 17 сәуірінде 12-ші жаяу әскер полкінің 4-ші дивизиясының американдық әскерлері қаланы басып алды, ал 1948 жылдың қараша айында МакКлой Ротенбургтің құрметті азаматы (немісше: Ehrenbürger) атанды.

Жапониямен соғыс аяқталды

МакКлой президент Трумэнге Жапонияға шабуыл жасаудың ақылға сыймайтынын түсіндіруге тырысты. 1945 жылдың ортасына қарай, Жапония императоры соғысты аяқтау жолдарын іздей бастады, тіпті АҚШ пен Жапония арасындағы бейбіт келісімді жасай алуы үшін Кеңес Одағынан көмек сұрады. "Magic" арқылы алынған ақпараттардың нәтижесінде МакКлой императордың жапон монархиясы сақталған жағдайда капитуляцияға дайын екенін білді. Сондықтан ол Трумэнге, жапон монархиясын сақтауға кепілдік беретін, сонымен қатар атом бомбасын қолдану туралы ыңғайлы ескертумен бірге капитуляция шарттарын ұсынуды кеңес берді. Ол мұндай қадам АҚШ-қа, егер жапон құрлығына шабуылды тоқтату үшін бомбалау қажет болса, моральдық жоғары тұруға мүмкіндік береді деп сақтады. Потсдам конференциясына кемемен бара жатқанда, мемлекеттік хатшы Джеймс Бёрнс Трумэнге МакКлойдың кеңесін елемеуге көндірді. Соңында, Трумэн атом бомбаларын дайын болған кезде тастауға бұйрық берді.

Моргентау жоспарын қабылдамау

1945 жылы ол және Стимсон президент Трумэнды Моргентау жоспарынан бас тартуға және Германияның өнеркәсіптік әлеуетін кемсітуден сақтауға көндірді.

Сегрегацияны тоқтату

Армияның негр әскерлері саясаты жөніндегі консультативтік комитетінің төрағасы ретінде, ол бастапқыда армиядағы сегрегацияны жоюды талап еткен азаматтық құқықтар өкіліне қарсы болды. Бірақ, ол пікірін өзгертті және 1945 жылдың соңында, үкіметтік қызметтен кетіп, Уолл-стритке қайтар алдында, әскеридегі сегрегацияны тоқтатуды ұсынды. 1949 жылдың 17 наурызында МакКлой және генерал Альван Каллом Гиллем кіші президенттің қарулы күштерде теңдікпен қарау және мүмкіндіктерді қамтамасыз ету жөніндегі комиссиясының алдында куәлік берді.

Дүниежүзілік банктің президенті

1947 жылдың наурызынан 1949 жылдың маусымына дейін МакКлой Дүниежүзілік банк президентінің екінші қызметін атқарды. Оның тағайындалған кезде Дүниежүзілік банк жаңа құрылым болды, оны бұрын тек бір ғана президент – Юджин Мейер басқарған, ол банк директорымен туындаған дауларға байланысты қызметке орналасқан алты айдан кейін отставкаға кетті. МакКлой ахуалды реттеу үшін шақырылды және банкты тек тұтынуды емес, экономикалық тиімді жобаларды қаржыландыратын ұйымға айналдыруға ниеттенді. Осы кезеңде ол Уолл-стритпен байланыс орнатып, олардың осы елдерден шыққан облигацияларға деген күмәнін сейілтіп, жүздеген миллион долларлық облигация сатты. Соңында МакКлой Дүниежүзілік банк қызметін тастады, себебі 1948 жылы Маршалл жоспары одақтас елдерге Дүниежүзілік банк ұсына алатын инвестиция көлемін асырып түсетін ауқымды экономикалық көмек көрсетуді бастады.

АҚШ-тың Германиядағы жоғарғы комиссары

1949 жылдың 2 қыркүйегінде МакКлой Германиядағы АҚШ аймағының алдыңғы бес әскери губернаторын алмастырып, Германиядағы алғашқы АҚШ Жоғарғы комиссары болды және 1952 жылдың 1 тамызына дейін осы лауазымды атқарды. Ол 1949 жылдың 23 мамырынан кейін Германия Федеративтік Республикасының құрылуын бақылады. Батыс Германия үкіметінің шұғыл ұсынысымен және Батыс Германия халқының үлкен қысымымен МакКлой нацистік қылмыскерлердің, соның ішінде танымал өнеркәсіпші Альфред Крупп пен Einsatzgruppe командирі Мартин Зандбергердің жазаларын жеңілдету туралы ұсыныстарды (Пек тобынан келгендері де бар) мақұлдады. МакКлой Крупптің барлық мүлкін қайтаруға рұқсат берді. Сондай-ақ, Уинстон Черчилльтің өтініші бойынша Эрнст фон Вайцзекердің үкімін жеңілдетті. Нюрнберг судьясы Уильям Вилкинс 1951 жылдың ақпан айында газеттен Германиядағы жоғарғы комиссар Джон Дж. МакКлойдың тәркіленген Крупп мүлкін толығымен қайтарғанын оқып, қатты таңқалды. МакКлой кешірім туралы өтініштерді қабылдамады. Ол сондай-ақ, "ең жаманның ең жамандары" деп атаған бес адамның – Освальд Поль, Отто Олендорф, Пол Блобель, Вернер Брауне және Эрих Науманның өлім жазасын жеңілдетуден бас тартты. Дахау ісі бойынша тағы екі өлім жазасын генерал Томас Т. Хенди бекітті, олар Георг Шаллермайр мен Ханс Теодор Шмидт еді. Батыс Германия халқы мен үкіметі арасында жүздеген мың адам жаппай наразылық білдірді. Көптеген адамдар сотталғандарға толық кешірім берілмегеніне ашуланды, тіпті МакКлой отбасына өлім туралы хабарламалар келе бастады. Дегенмен, жеті адамның барлығы 1951 жылдың 7 маусымында Ландсберг түрмесінде өлім жазасына кесілді. МакКлой Инге Айхер Шоллдың (Софи Шоллдың қарындасы), Отль Айхер мен Макс Биллдің Ульм дизайн мектебін құруға жасаған бастамасын қолдады. HfG Ulm мектебі Баухаустан кейін әлемдегі ең беделді дизайн мектебі саналады. Құрылтайшылар АҚШ-та (Вальтер Гропиус арқылы) және Германиядағы американдық жоғарғы басшылығынан қолдау іздеді және алды. МакКлой осы жобаны бірінші басымдық деп санады және АҚШ үлгісіндегі колледж мен кампустың біріктірілген кешенін құруды қолдады. 1952 жылы Шолл МакКлойден бір миллион неміс маркасы көлемінде чек алды. МакКлой АҚШ-тың алғашқы жоғарғы комиссары болды. Оның соңғы ізбасары – АҚШ-тың төртінші жоғарғы комиссары Джеймс Б. Конант болды, ал лауазым 1955 жылдың 5 мамырында таратылды.

Уолл-стритке қайта оралу

Германиядағы қызметінен кейін ол 1953-1960 жылдары «Чейз Манхэттен» банкінің төрағасы (1955 жылға дейін бұл банк «Чейз Ұлттық банкі» ретінде жұмыс істеген) және 1958-1965 жылдары «Форд» қорының төрағасы болды. Ол сондай-ақ 1946-1949 жылдары Рокфеллер қорының қамқорлық кеңесінің мүшесі болды, содан кейін 1953-1958 жылдары, «Форд» қорындағы лауазымына кіріспей тұрды. 1953 жылы Бас судья Фред М. Винсон қайтыс болғаннан кейін президент Эйзенхауэр МакКлойды оның орнына тағайындауды қарастырды, бірақ ол ірі бизнеске тым жақын деп есептелді. 1954 жылдан 1970 жылға дейін ол Нью-Йорктегі беделді Сыртқы қатынастар кеңесінің төрағасы болды, оның орнын «Чейз» банкінде онымен тығыз жұмыс істеген Дэвид Рокфеллер басты. МакКлой Рокфеллер отбасымен ұзақ жылдардан бері байланыста болды, ол Гарвардта оқып жүрген кезінде жас Рокфеллер бауырларын теңізде жүзуге үйреткен. Ол сонымен қатар 1958 жылы Эйзенхауэр құрған Дрейпер комитетінің мүшесі болды. Кейін Джон Ф. Кеннедидің, Линдон Джонсонның, Ричард Никсонның, Джимми Картердің және Рональд Рейганның кеңесшісі болды, сондай-ақ Президенттік қарусыздандыру комитетіндегі негізгі келіссөзші болды. 1966-1968 жылдары Париждегі Атлантика институтының құрметті төрағасы болды. 1967 жылдың соңында АҚШ президенті Линдон Джонсон МакКлойды Біріккен Ұлттар Ұйымындағы АҚШ елшісі лауазымына қарастырды және осы мәселе бойынша Мемлекеттік хатшы Дин Раскпен келіссөздер жүргізді, бірақ МакКлой бұл ұсыныстан бас тартты.

Уоррен комиссиясы

МакКлой 1963 жылдың қараша айының соңында президент Линдон Джонсон тарапынан Уоррен комиссиясының құрамына мүшелік етуге таңдалды. Айта кетейік, ол бастапқыда жалғыз атқыш туралы теорияға күмәнмен қарады, бірақ комиссияда бірге қызмет ететін ескі досы, ЦРУ ардагері Аллен Даллеспен Далласқа жасаған саяхаты оны Ли Харви Освальдқа қарсы іске көндірді. Азғындық дауыс беруге жол бермеу үшін МакКлой соңғы келісімге келді және соңғы есептің негізгі қорытындысының маңызды тұжырымдамасын жасады. Ол кез келген мүмкін конспирациялық дәлелдерінің Американың барлық тергеу органдарының, атап айтқанда ФБР мен ЦРУ-дың, сондай-ақ комиссияның өзінің қол жеткімеу шегінде екенін мәлімдеді. 1975 жылы CBS телеарнасының Эрик Севарейдпен сұхбаттасқанда МакКлой: «Мен бұрын адам өлтіруден де толыққанды дәлелденген жағдайды көрген емеспін» деді. Ол кісі өлтірудің құпия теорияларын таратушы жазбаларды «жалғандық» деп сипаттады. Сондай-ақ 1963 жылы МакКлой елге көрсеткен қызметі үшін АҚШ Әскери академиясының Сильван Тейер сыйлығымен марапатталды. Бұған қоса, МакКлой Нью-Йорк қалалық адвокаттар алқасының медалін қоғамда адвокатураның беделін арттырғаны үшін алды. 90 жылдық мерейтойында Ақ үйдің ауласында президент Рональд Рейганның қатысуымен Джон МакКлой Германия президенті Ричард фон Вайцсакер және Берлин мэрі Эберхард Дипген тарапынан Берлиннің құрметті азаматы аталды. Шара барысында Рональд Рейган «Джон МакКлойдің таза жүрегі миллиондаған адамның өміріне маңызды өзгерістер енгізді» деп еске салды және оған «барлық [МакКлойдың] отандастары мен әлемдегі миллиондаған адамдардың атынан міндетке және адамзат игілігіне деген адалдығыңыз үшін олардың өмірін қауіпсіздендіргеніңіз үшін алғыс айтамын» деді. Оның құрметті азаматтығы туралы куәлікте «Джон МакКлой осы қаланың қайта құрылысы мен дамуымен тығыз байланысты. Оның берілгендігі АҚШ-та Берлиннің жағдайын түсінуге және бейбітшілік пен бостандықты сақтауға үлкен үлес қосты» делінген.