Кіріспе

Екі ұсыныс немесе оқиға екеуі де бірдей уақытта шын болуы мүмкін емес.
Оқиғалар мен ұсыныстардың логикалық өзгешелігі.

Логика және ықтималдықтар теориясында екі оқиға (немесе ұсыныс) бір уақытта орын алмаса, олар өзара байланыссыз немесе бөлек болып саналады. Нақты мысал – бір тиынды лақтырған кездегі нәтижелер жиынтығы, ол либо сырға, либо құйрыққа түсуі мүмкін, бірақ екеуі де емес. Тиынды лақтыру мысалында, екі нәтиже де теория бойынша толыққанды жиынтық құрайды, яғни кем дегенде бір нәтиже орын алуы керек, сондықтан бұл екі мүмкіндік барлық мүмкіндіктерді қамтиды. Дегенмен, өзара байланыссыз барлық оқиғалар толыққанды жиынтық құрамайды. Мысалы, алты жақты текшеді бір рет лақтырғандағы 1 және 4 нәтижелері өзара байланыссыз (екеуі де бір уақытта орын ала алмайды), бірақ олар толыққанды жиынтық құрамайды (басқа да мүмкін нәтижелер бар; 2, 3, 5, 6).

Логика

Логикада, екі ұйғарым және егер олардың бір уақытта шын болуы логикалық тұрғыдан мүмкін болмаса, бір-бірін өзара шығарылып тастайды; яғни, таутология болады. Екі ұйғарымнан артық ұйғарымдардың бір-бірін өзара шығарылып тастайды деу, контекстке байланысты, 1. " таутология" (бірден көп ұйғарымның дұрыс болуы логикалық тұрғыдан мүмкін емес) немесе 2. " таутология" (барлық ұйғарымдардың бір уақытта шын болуы логикалық тұрғыдан мүмкін емес) дегенді білдіреді. Жұптық өзара шығарылып тастайтын термин әрқашан бірінші мағынаны білдіреді.

Ықтималдық

Ықтималдық теориясында, E1, E2, ..., En оқиғалары өзара ерекшеленеді деп айтылады, егер олардың кез келгенінің орын алуы қалған n-1 оқиғаның орын алмауын білдірсе. Сондықтан, өзара ерекшеленетін екі оқиға бірдей уақытта орын алуы мүмкін емес. Формальды түрде айтқанда, егер кез келген i және j үшін (i ≠ j), P(Ei ∩ Ej) = 0 болса, онда бұл өзара ерекшеленетін оқиғалар жиыны болады. Салдарынан, өзара ерекшеленетін оқиғалардың келесі қасиеті бар: P(E1 ∪ E2 ∪ ... ∪ En) = P(E1) + P(E2) + ... + P(En). Мысалы, стандартты 52 картадан тұратын колодада қызыл және клубты бірдей уақытта тарту мүмкін емес, өйткені клубтар әрқашан қара болады. Егер колодадан тек бір карта тартылса, онда қызыл карта (жүрек немесе ромб) немесе қара карта (клуб немесе пика) тартылады. Егер A және B өзара ерекшеленетін болса, онда P(A ∪ B) = P(A) + P(B). Мысалы, қызыл карта немесе клуб тарту ықтималдығын табу үшін, қызыл карта тарту ықтималдығы мен клуб тарту ықтималдығын қосу керек. Стандартты 52 карталық колодада жиырма алты қызыл карта және он үш клуб бар: 26/52 + 13/52 = 39/52 немесе 3/4. Қызыл карта мен клубты бірдей уақытта тарту үшін кем дегенде екі карта тарту керек. Осылайша екі рет тарту ықтималдығы, бірінші карта екінші тартудан бұрын ауыстырылған-ауыстырылмаған жағдайларға байланысты өзгереді, өйткені ауыстырусыз бірінші карта тартылғаннан кейін колодада бір карта кем болады. Жеке оқиғалардың (қызыл және клуб) ықтималдықтары қосылмай, көбейтіледі. Ауыстырусыз екі рет тарту кезінде қызыл және клуб тарту ықтималдығы: (26/52) × (13/51) × 2 = 676/2652, яғни 13/51. Ауыстырумен, ықтималдық: (26/52) × (13/52) × 2 = 676/2704, яғни 13/52. Ықтималдық теориясында "немесе" сөзі екі оқиғаның да орын алу мүмкіндігін қарастырады. Бір немесе екі оқиғаның орын алу ықтималдығы P(A ∪ B) деп белгіленеді және жалпы жағдайда, ол P(A) + P(B) – P(A ∩ B) тең. Мысалы, монетаны лақтырғанда теориялық тұрғыда тек екі мүмкіндік бар: сырға (бас) немесе ескеп (құйрық) түсу. Сыртқы және ескеп түсу – бұл толыққанды оқиғалар, және сыртқы немесе ескеп түсу ықтималдығы бірге тең. Оқиғалар өзара ерекшелене де, толыққанды да болуы мүмкін.

Статистика

Статистикада және регрессиялық талдауда екі ғана мәнді қабылдай алатын тәуелсіз айнымалыны жалған айнымалы деп атайды. Мысалы, егер байқау ақ нәсілді болса, 0 мәнін, ал егер қара нәсілді болса, 1 мәнін қабылдауы мүмкін. Екі мүмкін мәнге байланысты екі санат өзараExclusive болып келеді, яғни бір байқау екі санатқа бірдей жатпайды, ал санаттар Exhaustive, яғни әрбір байқау қандайда бір санатқа жатады. Кейде үш немесе одан да көп мүмкін санаттар болады, олар жұптасып өзараExclusive және бірлесіп Exhaustive болады. Мысалы, 18 жасқа дейінгілер, 18-64 жас аралығындағылар және 65 жастан асқандар. Бұл жағдайда жалған айнымалылар жиынтығы құрылады, әр жалған айнымалының екі өзараExclusive және бірлесіп Exhaustive санаты бар. Мысалы, бір жалған айнымалы (D1 деп аталады) жасы 18-ден кіші болса 1-ге тең болады, әйтпесе 0-ге тең болады; екінші жалған айнымалы (D2 деп аталады) жасы 18-64 аралығында болса 1-ге тең болады, әйтпесе 0-ге тең болады. Осылайша, жалған айнымалы жұптары (D1, D2) (1,0) (18 жасқа дейінгі), (0,1) (18-64 жас аралығындағы) немесе (0,0) (65 жастан үлкен) мәндерін қабылдауы мүмкін (бірақ (1,1 емес), себебі бұл байқалатын адам бір мезгілде 18 жасқа дейінгі де, 18-64 жас аралығындағы да болуы мүмкін емес). Содан кейін жалған айнымалыларды регрессияға тәуелсіз (түсіндірме) айнымалылар ретінде қосуға болады. Жалған айнымалылардың саны әрқашан санаттар санынан бір кем болады: екі санат – ақ және қара нәсілділерді ажырату үшін бір жалған айнымалы жеткілікті, ал үш жас санатын ажырату үшін екі жалған айнымалы қажет. Мұндай сапалық деректерді тәуелді айнымалылар үшін де қолдануға болады. Мысалы, зерттеуші адамның тұтқындалатынын немесе тұтқындалмағанын болжауға тырысуы мүмкін, түсіндірме айнымалы ретінде отбасылық табысын немесе нәсілін пайдалана отырып. Мұнда түсіндірілетін айнымалы – бұл жалған айнымалы, байқалатын адам тұтқындалмаса 0-ге, тұтқындалса 1-ге тең болады. Мұндай жағдайда, ең кіші квадраттар әдісі (негізгі регрессия техникасы) жеткіліксіз деп есептеледі; оның орнына пробит регрессиясы немесе логистикалық регрессия қолданылады. Сонымен қатар, тәуелді айнымалы үшін үш немесе одан да көп санаттар болуы мүмкін, мысалы, айыпталмау, айыпталу және өлім жазасы. Бұл жағдайда мультиномиалдық пробит немесе мультиномиалдық логит әдісі қолданылады.