Кіріспе

Ежелгі Римде жоспарланған мерекелер

Ежелгі Римде мерекелер Римнің республикалық және императорлық дәуірлерінде діни өмірінің өте маңызды бөлігі болды және Рим күнтізбесінің негізгі белгілерінің бірі болды. Feriae ("қасиетті күндер" мағынасында; жекеше де feriae немесе dies ferialis) қоғамдық (publicae) немесе жеке (privatae) болды. Римдіктер мемлекеттік мерекелерді атап өтіп, оларды қоғамдық қаржымен қамтамасыз еткен. Ludi Apollinares сияқты ойындар (ludi) техникалық тұрғыдан feriae емес, бірақ олар тойланған күндер dies festi, қазіргі мағынада демалыс күндері болды. Фэрияларға мемлекет қаржылай қолдау көрсеткенмен, людиді көбінесе бай адамдар қаржыландыратын. Feriae privatae - жеке адамдардың немесе отбасылардың құрметіне атап өтілетін мерекелер. Бұл мақалада тек қана мемлекеттік мерекелер, соның ішінде Римнің мемлекеттік діни қызметкерлері ғибадатханаларда тойлаған рәсімдер, сондай-ақ бүкіл Римде бір мезгілде өткізілген көрші-қолаңдардың, отбасылардың және достарының мерекелері қарастырылады. Feriae publicae үш түрлі болды: Stativae - күнтізбеде белгіленген немесе тұрақты күні болатын жылдық мерекелер. Conceptivae - жыл сайынғы мерекелер, олар жылжымалы мейрамдар (мысалы, христиандық күнтізбедегі Пасха немесе Солтүстік Америкадағы Алғыс айту күні сияқты); күні оларға жауапты судьялар немесе діни қызметкерлер жариялаған. Imperativae - арнайы мерекелер немесе құн төлеу қажет болған жағдайларда "талап бойынша" (impero, imperare, "өкім ету, бұйрық беру" етістігінен) өткізілетін мерекелер. Римдік мерекелер туралы ең маңызды дереккөздердің бірі - Овидийдің "Фасти" поэмасы, ол Август кезінде қаңтардан маусымға дейінгі мерекелердің шығу тегін сипаттайды және түсіндіреді.

Фераларды ұстау

Варо ферияларды "құдайлар үшін белгіленген күндер" деп түсіндірді. Ферияларда діни рәсімдер орындалып, мемлекеттік істер тоқтатылды. Тіпті құлдарға да біраз демалыс беру керек болды. Цицеронның айтуынша, бос адамдар соттарға жүгінбеуі және дауласпауы керек, ал құлдар еңбектерінен демалуға тиіс. Ауыл шаруашылығы туралы жазғандар фермада орындалуы тиіс жұмыстардың бар екенін мойындап, оларды нақтылады. Әдетте рұқсат етілмейтін кейбір шаруашылық жұмыстарын алдын ала құрбандық (piaculum) арқылы, көбінесе күшік сойып, жасауға болады. Рим қаласының ішінде фламендер мен Rex sacrorum деп аталатын бас діни қызметкерге тіпті жұмыс жасауға көз жеткізуге де рұқсат болмады. Іс жүзінде, "кездейсоқ" жұмыс істегендер айып төлеуге немесе пиакулум, әдетте шошқа ұсынуға мүмкіндік алды. Дін заңын зерттеушілердің пікірінше, құдайларға немесе адам өмірін сақтауға қажетті жұмыстар кешірілуі мүмкін еді. Римдіктер жұмыс істемеуге міндетті болғанымен, діни амалдар жасауға міндетті емес, егер олар дін қызметкерлері болмаса немесе отбасылық діни рәсімдерін (sacra gentilicia) сақтау қажеттілігі болмаса.

Мерекелер тізімі айлар бойынша

Келесіде Римнің ай сайынғы мейрамдары мен ойындарының тізімі келтірілген, олардың күнтізбеде белгілі бір орны болған. Кейбір мерекелердің алғаш рет қашан құрылғаны жазылған. Құдайға арналған мереке көбінесе ғибадатхананың негірленуінің немесе ірі жөндеуден кейін қайта бағышталуының жылдығын (dies natalis, "туған күні") белгілеген. Құдайлардың атымен аталмаған мейрамдар күнтізбедегі ең ежелгі мерекелердің қатарында саналады. Кейбір діни обрядтар ай сайын өткізілген. Айдың бірінші күні Календа (немесе Календтер, ағылшын тіліндегі "календарь" сөзі осыдан шыққан) болған. Әр Календа Юнонаға қасиетті саналған, ал Регина сакрорум ("Ритуалдар патшайымы", мемлекеттік діни қызметкер) бұл күнді құдайға құрбандық шалу арқылы тойлаған. Бастапқыда понтифик пен Рекс сакрорум жаңа айдың пайда болуын хабарлаған, ал понтифик сол айдағы Ноны 5-немесе 7-сі күні болатынын жариялаған. Ноны күні сол айда болатын оқиғалар туралы хабарламалар жасалған; Поплифугиядан басқа, Ноныдан бұрын ірі мерекелер өткізілмеген, бірақ ғибадатхананың негірлену жылдығы сияқты басқа да обрядтар орындалуы мүмкін. Иды (әдетте 13-і, ал кейбір айларда 15-і) Юпитерге қасиетті болған. Әр Иды күні ақ қоян Сакральді жолмен Капитолийге Юпитерге құрбандық шалу үшін әкелінген. Тізімге сондай-ақ жыл сайын өткізілетін, бірақ feriae немесе dies natales емес, құрбандықтар мен шерулер сияқты басқа да маңызды мемлекеттік діни шаралар кіреді. Басқаша көрсетілмесе, күнтізбе Г.Г. Скалардтың "Рим Республикасының мейрамдары мен салтанаттарына" сәйкес келеді.

Тұқымдық өрбіту

Келесі "қозғалмалы мейрамдар" шамамен хронологиялық тәртіппен тізімделген. Компиталиялар желтоқсанның 17-сі (Сатурналия) мен қаңтардың 5-і аралығында өткізілді; кейінгі империяда олар қаңтардың 3-5-і күндері тұрақты түрде тойланды, бірақ Макроб (5-ші ғасыр) оларды әлі де conceptivae деп санаттады. Сементиве, Теллус және Церераны құрметтеу үшін егіс салған мереке, Овидий оны қаңтардың 24-26-сына белгіледі, ол бұл feriae-ны Паганалиямен бірдей санады; ал Варро олардың екі бөлек мереке болғандығын көрсетеді. Форнакалия, ақпан айының ортасында рим халқының 30 архаикалық бөлімі – куриялар тойлаған нан пісіру мерекесі; күні curio maximus жариялап, әр курия үшін жеке-жеке белгіленді, ал 17 ақпан күні өз куриясын өткізіп алғандар немесе қай курияға жататынын білмейтіндер үшін жалпы Форнакалия өткізілді. Амбурбиум, қаланың (urbs) тұтастай тазару рәсімі, мүмкін ақпан айында өткізілген. Feriae Latinae (Латын фестивалі), сәуір айында өткізілетін маңызды және өте көне conceptiva. Амбарвалия, мамыр айында егістіктерді тазалау. Розалия немесе "Розалар мерекесі" де нақты күні болмаған, бірақ техникалық тұрғыдан ол архаикалық дәстүрге негізделген діни қызметкерлер жариялаған күні бар feriae conceptivae-нің бірі емес еді.

Feriae imperativae (қажеттілік мейрамы)

Ежелгі Римде де белгілі бір оқиғаларға жауап ретінде немесе құдайларға құрмет көрсету, оларға алғыс айту сияқты нақты мақсаттармен мерекелер өткізілді. Мысалы, Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, б.з.б. 7 ғасырда Римнің Альба-Лонганы қиратуынан және албан халқының Римге көшірілуінен кейін Монс-Албанға тас жауғаны хабарланды. Бұл хабарды тексеру үшін римдік өкілдер жіберілді, сосын тағы да тас жауғанын көрді. Римдіктер мұны Альбаның құдайларының наразылығының белгісі деп түсінді, олардың табынуы Альба-Лонганың эвакуациясымен тоқтатылған еді. Ливий одан әрі римдіктердің Монс-Албаннан естілген "көк дауысының" немесе арупицидтердің ұсынысымен тоғыз күндік қоғамдық мереке ұйымдастырғанын айтады. Ливийдің сөзіне қарағанда, Римде тас жауғаны туралы хабар келген сайын тоғыз күндік мереке өткізу дәстүрге айналды. Тағы бір ерекше мереке – Секулярлық ойындар. Олар бірнеше күнге созылып, мемлекет ұйымдастырған құрбандықтар, ойын-сауықтар мен жарыстар өткізілді, бұл сол замандағы ең ұлы шара болып есептелді. Бұл ойындар 100 жыл сайын өткізілуі тиіс еді, сонда әр адамның өмірінде бір рет ғана кездесетіндей болу үшін. Бір кезде Секулярлық ойындардың екі циклі бір уақытта өткізіліп, кейбір адамдар оны өмірінде екі рет көруге мүмкіндік алды.

Меркатус

Mercatus (көпше түрі mercatūs) жалпы "сауда" немесе "базар" деген мағынаны білдіреді, бірақ ол сондай-ақ белгілі бір ойындардан кейін дереу өткізілетін жәрмеңкелерге немесе нарықтарға да қатысты. Цицеронның айтуынша, Римнің жартылай аңызға айналған екінші патшасы Нума Помпилий сауда-саттықты жеңілдету үшін діни мерекелермен бірге mercatus құрған, себебі адамдар бұрыннан көптеп жиналатын. Ерте заманда осы mercatus көтерме саудада маңызды рөл атқарған болуы мүмкін, бірақ Римдегі сауда дамыған сайын, Республиканың соңында олар мерекелік нарыққа мамандандырылған бөлшек сауда жәрмеңкелеріне айналған сияқты. Сатурналиямен байланысты Сигиллария осы мағынадағы mercatus болған болуы мүмкін. Сақталған фастилерде Mercatus Apollinares (14-19 шілде); Mercatus Romani (20-23 қыркүйек); және Mercatus Plebeii (18-20 қараша) тіркелген. Басқалары да болған болуы мүмкін. Ағылшын тіліндегі "жәрмеңке" сөзі латынша feria сөзінен туындаған.