Кіріспе

Концерттік ансамбль

Концерттік оркестр, сондай-ақ үрлемелі оркестр, үрлемелі ансамбль, үрлемелі симфония, үрлемелі оркестр, симфониялық оркестр, симфониялық жел немесе симфониялық үрлемелі ансамбль деп аталады. Ол ағаш-үрлемелі, мыс-үрлемелі және соққылы аспаптар отбасының мүшелерінен құралған орындаушы ансамбль болып табылады, кейде оған арфа, контрабас немесе бас гитара да қосылады. Сирек жағдайларда, пианино, синтезатор немесе электрогитара сияқты қосымша, дәстүрлі емес аспаптар мұндай ансамбльдерге қосылуы мүмкін. Концерттік оркестр музыкасы көбінесе түпнұсқа үрлемелі композицияларды, концерттік марштарды, оркестрлік аранжировкалардың транскрипцияларын, жеңіл музыканы және эстрадалық музыканы қамтиды. Концерттік оркестрдің құрамы марш-оркестріне ұқсас болғанымен, марш-оркестрінің басты мақсаты – марш кезінде орындау. Ал концерттік оркестр қатаң түрде стационарлық ансамбль ретінде ғана ойнайды.

Шығу тегі

Концерттік оркестрдің тарихы француз төңкерісіне дейін жетеді, онда үлкен топтар патриоттық фестивальдар мен тойларда жиі жиналатын. Бұл топтар халықтың назарын бірден аударатын танымал музыка орындайтын. Алайда, француз төңкерісі кезінде белгілі композиторлар көбінесе оркестрлер үшін музыка жазуға қызығушылық танытпады, бұл аспаптар құрамына байланысты болды. Концерттік оркестрлер қажетті аспаптардың түрі мен саны бойынша стандартталмаған, сондықтан дұрыс аспаптар үшін қажетті партияларды жазу өте қиын болды. Аспаптардың сапасы да композиторлардың концерттік оркестр үшін музыка жазуға құштарлық танытпауына әсер етті. Сол кездегі үрмелі аспаптарды дұрыс үнмен ойнау қиын болды, сонымен қатар олардың биіктігі мен ырғағын жылдам өзгерту де қиындық тудырды. Бұл өз кезегінде оркестрлік бөлімдер мен аранжировкалардан алынған шығармаларды орындауға баулыды, және бұл дәстүр қазірге дейін сақталған. 19 ғасырда британдық және американдық дәстүрдегі үлкен үрмелі және соққылы аспаптар ансамбльдері көбінесе салтанатты және мерекелік шаралардағы әскери оркестрлер түрінде кездесті, ал орындалған шығармалардың көп бөлігі шерулерден тұрды. Үрмелі аспаптар оркестрмен салыстыратын концерттік ортада оркестрлік немесе опералық шығармалардың транскрипциялары орындалғанда ғана қолданылды, себебі үлкен үрмелі аспаптар ансамблі үшін түпнұсқа концерттік шығармалар өте аз болды. 20 ғасырдың басында ғана композиторлар концерттік оркестр үшін шығармалар жаза бастады. Осы кезеңдегі концерттік оркестр композиторлары оркестрлер үшін сапалы музыканың жетіспеуіне наразылық білдірді, сондықтан осы кемшілікті жою үшін жаңа шығармалар жазып, орындауға кірісті. Концерттік оркестр үшін жазылған алғашқы және ең маңызды түпнұсқа шығармалардың бірі – Густав Холсттың 1909 жылы жазған «Оркестрге арналған бірінші сюитасы». Осы кезеңдегі тағы бірнеше композиторлардың қатарында Ральф Воан-Уильямс, Рихард Вагнер және Аарон Копланд бар.

Аспаптар

1950 жылдарға дейін үрмелі аспаптар ансамбльдері әртүрлі аспаптардың комбинацияларын қамтитын. 1952 жылы Фредерик Феннелл Истман музыка мектебінде Истман үрмелі ансамблін құрғанда, оркестр үлгісінде қазіргі заманғы "стандартты" құрамын белгіледі: композитор әртүрлі дыбыстар жасау үшін таңдап алатын орындаушылар қоры. Феннеллдің сөзіне сәйкес, үрмелі ансамбль революциялық емес, музыканың өзінен табиғи түрде дамыған.

Әскери оркестрлер

Әскери оркестр – әскери қызметтерде, әдетте қарулы күштер үшін музыкалық міндеттерді орындайтын адамдардың тобы. Әскери оркестрдің құрамына көбінесе үрмелі және соққылы аспаптар кіреді. Оркестр дирижері әдетте Оркестр жетекшісі немесе Музыка директоры атағын иеленеді. Осман әскерлерінің оркестрлері әлемдегі ең көне әскери марш-оркестрлер саналады, олар 13 ғасырдан бастау алады. Әскери оркестрлер бастапқыда соғыс даласындағы әскерлерді басқару үшін қолданылған, олар барабандар, кернейлер, сыбызғылар және тағы басқа аспаптарды пайдаланған. Соғыс кезінде байланыс жүйелері жетілдірілген сайын, шайқас алаңында аспаптарды сигнал беру құралдары ретінде қолдану тоқтатылды. Осыдан кейін әскери оркестрлер салтанатты рөл атқара бастады, әскерлерді көңілдік ойын-сауықпен қамтамасыз етіп, қоғам үшін ойнады. Оның міндеті өзгергенімен, аспаптар да өзгерді. Оркестрлік шығармалардың нотаға түсірілімдерін, ертедегі үрмелі оркестр репертуарының көп бөлігін орындау үшін кең ауқымды аспаптар қолданылды. Бұл әскери оркестрлер қазіргі заманғы барабан және керней корпусына айналып, концерттік оркестр идеясын таратуға көмектесті. Қазіргі заманғы әскери құрамында көбінесе бірнеше түрлі оркестрлер болады (мысалы, АҚШ Теңіз жаяу әскерлерінің барабан және керней корпусы мен үрмелі ансамблі бар).

Мектеп оркестрлері

Мектептік музыкалық тобы – бірге музыкалық аспаптарда репетиция жасайтын және орындайтын оқушы-музыканттардың тобы. Мектептік музыкалық тобы әдетте бір немесе бірнеше дирижердің (жетекшінің) басшылығымен жұмыс істейді. Мектептік музыкалық топқа үрмелі, мыс құбырлы және соққылы аспаптар кіреді, бірақ жоғары деңгейдегі топтарда скрипка немесе бас-гитара да болуы мүмкін. Көптеген дәстүрлі АҚШ орта мектептерінде біліктілік деңгейі немесе басқа факторлар бойынша ерекшеленетін бірнеше деңгейдегі топтар болады. Мұндай мектептерде келесі деңгейге өту үшін сынақтан өту қажет болуы мүмкін, ал бастапқы деңгейге кез келген оқушы қабылдануы мүмкін. Мысалы, көптеген АҚШ орта мектептерінде "Концерттік топ" – бастапқы деңгейдегі топты, "Симфониялық топ" – орта деңгейдегі топты, ал "Желді аспаптар ансамблі" – жоғары деңгейдегі топты білдіреді.

Репертуарды дамыту

20 ғасырдың басына дейін үрмелі оркестр үшін арнайы жазылған музыка аз болды, нәтижесінде оркестрлік туындылардан көшірілген немесе басқа көздерден бейімделген шығармалардың кең репертуары қалыптасты. Бірақ, үрмелі оркестр әскери марш тобының ғана құрамынан шығып, концерт залына көшкен кезде, композиторлардың назарына ілігіп, қазір көптеген туындылар концерттік оркестр мен үрмелі ансамбль үшін арнайы жазылуда. Бүгінде тек оркестр үшін жазатын композиторлар болғанымен, басқа жанрлардағы еңбектерімен танымал болған көптеген композиторлар да үрмелі оркестр үшін шығарма жазуға өздерінің дарынын арнағанын атап өткен жөн. Бұл әсіресе Жапонияда айқын байқалады, онда үрмелі оркестр туындыларына зор сұраныс бар. Бұл, негізінен, Бүкілжапондық оркестрлер қауымдастығының, Токио Косей үрмелі оркестрі мен Осака қалалық симфониялық оркестрі сияқты жетекші кәсіби топтардың тапсырыстарымен, сондай-ақ Каппа Каппа Пси және Тау Бета Сигма комиссиялық бағдарламасының (Америка Құрама Штаттарындағы үрмелі оркестр үшін ең ұзақ мерзімді тапсырыс беруші бағдарлама) арқасында мүмкін болды.

Жел жолағын зерттеу

Желді аспаптар оркестрі тақырыбын зерттеу 1964 жылы Америкалық оркестрлер қауымдастығымен байланысты "Желді аспаптар оркестрі зерттеулері журналы" арқылы күш алды. ХХІ ғасырдың басында оркестр зерттеуін қолдайтын ұйымдар желді аспаптар оркестріне қатысты тақырыптар бойынша көбірек зерттеулер жариялай бастады: Германиядағы IGEB (1974 жылы құрылған), Симфониялық оркестрлер мен ансамбльдердің әлемдік қауымдастығы (WASBE, 1983 жылы құрылған) және АҚШ-тағы Тарихи мыс қоғамы (1988 жылы құрылған), Ұлттық оркестрлер қауымдастығы (NBA, 1960 жылы құрылған) және Колледж оркестрлері директорларының ұлттық қауымдастығы (CBDNA, 1941 жылы құрылған) сияқты ұйымдар. Халықаралық деңгейдегі белгілі желді аспаптар оркестрі зерттеушілеріне Винсент Дюбуа (француз оркестрлері), Пол Нимисто (фин оркестрлері), Фредерик Харрис (желді аспаптар оркестрі дирижерлері), Джилл М. Салливан (АҚШ әйелдер оркестрлері), Франк Баттисти (АҚШ оркестрлері), Дэвид Хеберт (жапон және полинезиялық оркестрлері), Патрик М. Джонс (АҚШ әскери оркестрлері) және Дэвид Уитвелл (Еуропалық оркестрлер мен репертуары) жатады.