Кіріспе

Англия шіркеуіндегі шіркеулік сот. Консисториялық сот – бұл шіркеулік соттардың бір түрі, әсіресе Англия шіркеуінде, олар бастапқыда король Вильгельм Жеңімпаздың жарғысына сәйкес құрылған және қазірге дейін сақталып келеді. Бірақ 19-шы ғасырдың ортасынан бастап консисториялық соттар өз қарауына тиесілі мәселелердің көп бөлігін жоғалтты. Англия шіркеуіндегі әрбір епархияда консисториялық сот бар (Кентербери епархиясында Комиссариат соты деп аталады).

Англиядағы консисториялық соттардың тарихы

Англияда консисториялық соттар Норман жаулап алуынан кейін көп ұзамай құрылды және олардың юрисдикциясы мен жұмыс істеуі ағылшын реформацияларына ешқандай әсер етпеді. Бастапқыда консисториялық соттардың юрисдикциясы өте кең болды және қорқыту, мұрагерлік, отбасылық даулар және шіркеу тәртібі мен жалпы моральға қатысты мәселелер бойынша дін қызметкерлері мен мирянға қатысты жалпы юрисдикцияны, сондай-ақ діоцездегі қасиетті шіркеу мүліктерін пайдалану мен бақылауды қамтыды. Епископ тағайындаған консисториялық соттың судьясы – епископтың ресми басшысы және діоцездің бас викарийі болды және сот функцияларында "канцлер" деген атаумен танылды. Консисториялық соттан архиепископтың провинциялық сотына шағымдануға болады. Кентербери провинциясында архиепископтың соты Арка соты деп белгілі болды және оған архиепископтың ресми басшысы, Арканың деканы басшылық етті. Йорк провинциясында шағымдар Йорк архиепискобының басшылығындағы Йорк Канцеляриялық сотына берілді. 1532 жылға дейін жоғары инстанция Римде болды, содан кейін – Тажға. Онынан кейін XVIII ғасырдың соңында мирянға қатысты юрисдикцияның іске асырылуы тоқтатылды. Бірақ шіркеу соттарының юрисдикциясын реформалау XIX ғасырдың ортасына дейін болған жоқ. 1855 жылы шіркеу сотының қорқытуға қатысты юрисдикциясы тоқтатылды, ал 1857 жылы мұрагерлік юрисдикциясы жаңадан құрылған Мұрагерлік сотына, ал отбасылық юрисдикция жаңадан құрылған Ажырасу сотына берілді. Бұл екі жаңа сот та шіркеулік емес, уақытша соттар болды; бірақ олардың процедурасы (қазірге дейін жалғасып келеді) юрисдикцияның шіркеулік тамырларын көрсетеді, мысалы, отбасылық істер өтініш арқылы және мұрагерлік істерде тараптарды "шақыру" арқылы қаралады. Шіркеу соттарына қалған юрисдикцияның маңызды бөлігі – қасиетті мүлікті бақылауға қатысты, негізінен шіркеулер мен олардың зираттары және муниципалды жерлеу орындары сияқты басқа да қасиетті орындар. Олардың юрисдикциясының тағы бір маңызды аспектісі – дін қызметкерлеріне қатысты қылмыстық юрисдикция, яғни дін қызметкерлеріне қарсы шіркеулік құқық бұзушылықтар туралы шағымдарды қарау (мысалы, әдепсіз мінез-құлық, қызметтік міндеттерді орындамау немесе доктриналық немесе рәсімдік мәселелер). Олардың дін қызметкерлеріне қатысты түзетуші өкілеттігі 1840 жылғы Шіркеу тәртіптік заңымен жойылды. Алайда, 1892 жылғы Діни қызметкерлерді тәртіпке келтіру туралы заңға сәйкес, діни қызметкер әдепсіз әрекеттер немесе мінез-құлық үшін консисториялық сотта қудаланады және сотталуы мүмкін. Осы заңға сәйкес, тараптардың әрқайсысы зайырлы сотқа немесе кеңестегі монархқа шағымдана алады. Уақытша ағылшын ортақ құқық залындағы адвокаттар үшін тік орындықтарға қарағанда, шіркеулік сот залының дөңгелек үстелі ағылшын шіркеуінің инквизициялық жүйесінде прокторлар мен сотқа қатысушылардың рөлі – кімнің мүддесін қорғауға жалданып алғандарына қарамастан, сотқа шындықты білуге көмектесу екенін көрсетеді. Прокторлар ұзаққа созылған істер үшін шіркеулік сотқа қатысушылардан жоғары ақы алатындықтан, прокторлар көбінесе канцлерлерден дауларды одан әрі тергегенге дейін кейінге қалдыруды сұрайтын, бұл прокторларға сотқа қатысушылардан жоғары ақы алуға көбірек уақыт беретін. Көбінесе прокторлар бұрын дау болмаған жағдайда, тіпті шіркеу қызметкерлері мен епископтың көмекшілері сияқты дін қызметкерлерінің кеңесіне қарсы шіркеу мүшелеріне қарсы іс қозғайтын. Бұл кейде діни тұрғыдан қауым мүшелерінің күнәларын кешіруге көбірек көңіл бөлген дін қызметкерлері мен күнәларды кешіру мен жазалауды шіркеу сотына үлкен пайда табу механизмі ретінде пайдаланумен көбірек айналысатын прокторлар арасындағы дауларға әкелді. Соңында, шіркеу сотының аппараттары шіркеулік айыпталушылардың канцлер алдында болуын қамтамасыз ететін және кінәлі деп танылғаннан кейін кейбір шіркеу жазаларын орындатын, бұл уақытша ағылшын ортақ сотындағы сот орындаушысының немесе констебльдің рөліне ұқсас. Аппаратшылар әдетте соттың құдырына, сондай-ақ кафедральдық соттың сарайына кіреберіспен көрінетін креслода отыратын, бұл оларға сотқа шақыруға және істердің орындалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін. Сонымен қатар, аппаратшылар шіркеулік айыпталушылардың пайда болуын қамтамасыз ету үшін архидиакондық, діоцездік немесе архиепископтық түрмелерді бақылауы мүмкін. Олар әдетте әр айда сотқа шақыру қағаздарын табыс еткені үшін жалақы алатын, бірақ кейбір үлкен діоцездер мен архиепископтықтарда жұмыс көлемі аз болғанда немесе олардың жалпы міндеттері үшін шағын жалақы алатын аппаратшылар бірнеше діоцездерге немесе архидиакондықтарға қызмет ете алатын.

Консисториялық соттардың мәртебесі мен өкілеттіктері

Консисториялық соттар – Корольдің соттары, олардың ең жоғары апелляциялық билігі – Ұлыбритания патшасының Кеңесі немесе Ұлыбритания патшасының Үлкен мөрімен құрылған Тексеру комиссиясы болып табылады. Олар жоғары соттар болып саналады, себебі консисториялық соттардың іс жүргізулерінде немесе шешімдерінде соттың өкілеттігі шегінде әрекет еткені көрсетілуі міндетті емес; бірақ олар төменгі соттар болып саналады, себебі сотқа шағым беру арқылы сот шешімін тексеруге байланысты бұйрық арқылы олардың өкілеттігінен асып кетуіне тоқтама салынуы мүмкін. Консисториялық соттар куәларды шақыру және тексеру, сондай-ақ құжаттарды ұсыну және қарау мәселелерінде Жоғары соттармен бірдей өкілеттіктерге ие. Егер кез келген адам консисториялық соттағы іс жүргізуге немесе консисториялық соттың шешіміне қатысты консисториялық сотты сыйламау құратын әрекет жасаса немесе жасамайынша, ол адам Жоғары сот алдында Жоғары сотты сыйламағандай жазаға тартылуы мүмкін.

Судья

Әр консисториялық соттың төрағасы – епархия канцлері (немесе Кентербериде Бас комиссар) атағы бар бір судья болып табылады. Канцлерді епархия епископы Лорд-канцлермен, Архиерейдің деканымен және аудитормен кеңескеннен кейін патент арқылы тағайындайды. Епархиядағы шіркеулік сот юрисдикциясы, даулы және ерікті, екі бөлек лауазым бойынша канцлерге жүктеледі: ресми директор және бас викарий. Екі лауазымның арасындағы айырмашылық – ресми директор көбінесе даулы юрисдикцияны жүзеге асырады, ал бас викарий ерікті юрисдикцияны жүзеге асырады. Канцлер лауазымына тағайындалу үшін адам жоғары сот лауазымын атқарған немесе атқаратын, аудандық судья лауазымын атқарған немесе атқаратын, немесе аудандық судья лауазымын атқару үшін қажетті біліктілікке ие болуы керек. Әйелдер Англия шіркеуінің діншілері болуы тиіс. Салтанатты шараларда канцлерлер толық түбі бар перука киеді, ал жібек халат сот пальтосымен, кружево жағасы бар сот жилетімен, тізелік шалбармен, жібек шұлықтармен және құлпы бар лак былғары туфлілермен киіледі. Консисториялық соттың өзі «бұл құрметті сот» деп аталады. Көпшілігінде аппаритормен бірге жүретін мақа бар, ол әдетте епархиялық тіркелімнің қызметкері болып табылады және тарихи тұрғыдан сот процестерін жүргізетін және шақыру арқылы айыпталушыларды сотқа келтіретін лауазымда болған. Канцлердің орынбасары да болуы мүмкін, ол канцлер сияқты сот юрисдикциясын жүзеге асыра алады. Канцлердің орынбасары болып тағайындалу үшін адам канцлер болып тағайындалу үшін қажетті біліктілікке ие болуы керек.

Процедура

Факультеттерде сот және тараптардың қандай тәртіппен іс жүргізуі керектігі 2015 жылғы Факультеттік сот юрисдикциясы ережелерінде белгіленген. Консистория соты әдетте ресми тыңдауларсыз, "қағаз жүзінде" отырады. Канцлер оны тиімді деп тапса және барлық тараптар келіссе, даулы мәселелер жазбаша ұсыныстарды қарастыру арқылы шешілуі мүмкін. Егер тыңдау қажет болса, ол кез келген қолайлы ғимаратта өткізілуі мүмкін; бұл іс жүргізуге қатысты шіркеу, сот ғимараты немесе осы мақсат үшін берілген мектеп немесе қоғамдық зал болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан, кейбір консистория соттары диоцездің кафедралық шіркеуінде орналасқан, ал кейбір кафедральдарда әлі де сот залдары бар, бірақ қазір олар басқа мақсаттар үшін пайдаланылады. Мысалы, Санкт-Пол соборындағы бұрынғы консистория соты қазір Әулие Михаил және Әулие Георгий орденінің шапкішысы. Ұлыбританиядағы ең көне сақталған толық шіркеу сот залының бірі – Честер сотындағы консистория соты. Бәлкім, ең ерте мысалы (1617 жыл) Норфолк графтығындағы Кингс-Линн қаласындағы Әулие Николас шапкішында орналасқан. XIX ғасырдың соңына дейін Англияда тек шіркеу және адмиралтейство заң саласында тәжірибе жасаған "адвокаттар" деп аталатын заңгерлер болды және олар "Дәрігерлер үйі" деп аталатын жарғылық институт құрды. 1850 жылдары шіркеу соттарының көп бөлігі жаңа уақытша соттарға берілгеннен кейін, Дәрігерлер үйі құлдырап, ақыры жабылды. Содан кейін адвокаттарға (яғни барристерлерге) шіркеу соттарында қатысуға рұқсат берілді, ал қазіргі уақытта солиситорлар да пайда болады. Өкілдікке қатысты жалғыз шектеу – қаржыландыру мәселесі. Егер даулы факультеттік іс жүргізуге коммерциялық мүдделер қатысқан жағдайда (мысалы, коммуналдық кәсіпорынға жол беру туралы өтініш), өтініш берушілер әдетте заңгерлік көмекке жүгінеді. Егер өтініш берушілер жеке тұлғалар немесе приходтық шіркеу кеңестері болса, олардың адвокаттар мен кеңесшілерді шақыруға жеткілікті ресурстары болмауы мүмкін; бірақ кеңесшілердің тегін қызмет көрсетуі де жиі кездеседі.

Хатшы-реестрлер

Епархияның тіркеушісі сонымен қатар консисториялық соттың тіркеушісі болып табылады. Тіркеуші лауазымына тағайындалу үшін қажетті біліктілік 1990 жылғы Соттар және құқықтық қызметтер туралы заңның 71-бабында көрсетілгендей, жалпы біліктілік болуы тиіс. Бұрын ол көбінесе епископтың заң хатшысы болып тағайындалған, ал қазір заң кеңесшісі болуы керек, сондай-ақ архидиакондардың тіркеушісі болып табылады. Ол шіркеу заңын жақсы білуі керек және Англия шіркеуінің қатысушысы болуы тиіс. Ол епископ тарапынан Епископтар кеңесімен және Епархиялық синодтың тұрақты комитетімен кеңескеннен кейін тағайындалады. Әр консисториялық соттың мөрі болады, оны тіркеуші сақтайды.

Дін қызметкерлерінің тәртіптілігі

Консисториялық соттардың енді дін қызметкерлеріне қатысты қылмыстық (яғни тәртіптік) юрисдикциясы жоқ. Дін қызметкерлерін консисториялық сот арқылы тәртіптік жазалаудың механизмі 1963 жылғы Шіркеулік Сот Төрелігі Заңында қамтылған. Осы заң бойынша сот үш рет ғана отырды. Консисториялық сот қараған соңғы тәртіптік іс 1995 жылы сексуалдық бұзушылыққа қатысты айыпталған Линкольн деканы Брэндон Джексонның ісі болды, ол ақталды. 2003 жылғы Дін қызметкерлерінің Тәртіптік Жөніндегі Заңымен құрылған жаңа епископтардың тәртіптік соттары кейіннен бірқатар тәртіптік істерді қарады.

Апелляциялық шағымдар

Жалпы алғанда, епархияның консисториялық сотынан апелляция, епархия Кентербери провинциясында ма, әлде Йорк провинциясында ма, соған байланысты Арчи сотына немесе Йорк канцлер сотына беріледі. Апелляция жасау үшін консисториялық соттан немесе апелляциялық соттан рұқсат алу қажет. Бірақ, егер апелляцияның мәселесі қандай да бір дәрежеде дін, рәсім немесе ғұрыпқа қатысты болса, онда апелляция тікелей Шіркеу істері жөніндегі арнайы сотқа беріледі және рұқсат алу қажет емес. Апелляция қай сотқа берілуін анықтау үшін консисториялық соттағы іске қатысушы тараптың өтініші бойынша канцлер, ұсынылып отырған апелляцияның дін, рәсім немесе ғұрып мәселесіне қатысы бар-жоғын көрсететін куәлік беруі керек. Сондай-ақ, егер апелляция Арчи сотына немесе Йорк канцлер сотына берілсе, канцлер апелляцияға рұқсат беру туралы шешім қабылдауы тиіс. Факультеттік істерде Арчи сотынан немесе Йорк канцлер сотынан апелляция, тек Тайлық Кеңесінің Сот комитетінің рұқсатымен ғана Сот комитетіне беріледі. Шіркеу істері жөніндегі арнайы соттың шешіміне қарсы, Патша кеңсесіне петиция ұсынып, Оның Ұлылығынан қайта қарау комиссиясын тағайындау туралы өтініш беру арқылы шағымдануға болады.