Фукузава Юкити: Жапон ойшылы, педагогы және кәсіпкері

Кіріспе

Жапондық автор, мұғалім және кәсіпкер (1835–1901)

Фукузава Юкичи (福澤諭吉) – жапон педагогы, философы, жазушы, кәсіпкер және самурай. Ол Кейо университетін, газетті және жұқпалы ауруларды зерттеу институтын құрды. Фукузава Жапонияда реформалардың ерте жақтасы болды. Оның үкіметті ұйымдастыру және әлеуметтік институттардың құрылымы туралы ойлары Мейдзи дәуірінде қарқынды өзгерістерге ұшыраған Жапонияға ұзаққа созылған әсер етті. Ол қазіргі 10 000 иендік жапон банкнотында бейнеленген.

Ерте өмір

Фукузава Юкичи 1835 жылы Накацу доменіндегі (қазіргі Оита, Кюсю) Окудайра кланының кедей, төмен ранкті ақсүйек (әскери дворян) отбасында дүниеге келді. Оның отбасы сол кезде Жапонияның басты сауда орталығы болған Осакада тұрды. Әкесі ерте қайтыс болғандықтан, отбасының жағдайы нашарлады, ал ол Конфуций дінін ұстаған ғалым еді. 5 жасында хань оқуын бастады, ал 14 жасқа келгенде «Аналектілер», «Дао Дэ Цзин», «Цзо Чжуань» және «Чжуанцзы» сияқты маңызды еңбектерді оқыды. Фукузава үш жыл Текиджукуде оқыды және голланд тілін толық меңгерді. 1858 жылы ол Накацудың ресми голланд тілі мұғалімі болып тағайындалды және Эдоға отбасының вассалдарына сабақ беру үшін жіберілді. Келесі жылы Жапония үш портын американдық және еуропалық кемелерге ашты, ал Фукузава батыс өркениетіне қызығушылық танытып, оларды көру үшін Канагаваға сапарлады. Ол келгенде, ондағы барлық еуропалық саудагерлердің көпшілігі голланд тілінде емес, ағылшын тілінде сөйлейтінін байқады. Ол ағылшын тілін оқуға кірісті, бірақ сол кезде ағылшын тілінен жапон тіліне аудармашылар сирек болды және сөздіктер мүлдем болған жоқ, сондықтан оқуы баяу жүрді. 1859 жылы Токугава сёгунаты АҚШ-қа өзінің алғашқы дипломатиялық миссиясын жіберді. Фукузава адмирал Кимура Йошитакеге өз қызметін ұсынды. Кимураның кемесі – «Канрин Мару» 1860 жылы Сан-Францискоға (Калифорния штаты) жетті. Сапаршылар қалада бір ай бойы болды, осы уақыт ішінде Фукузава американдық қызбен суретке түсті, сондай-ақ ағылшын тілін жақсырақ оқу үшін Вебстер сөздігін тапты.

Саяси қозғалыстар

1860 жылы оралғаннан кейін Фукузава Токугава шогунатының ресми аудармашысы болды. Көп ұзамай ол өзінің алғашқы басылымын шығарды – «Каэй Цуго» деп аталатын ағылшын-жапон сөздігін (қытай-ағылшын сөздігінен аударған), ол оның кейінгі кітаптарының бастамасы болды. 1862 жылы ол Жапонияның бірінші елшілігінің екі ағылшын тіліндегі аудармашысының бірі ретінде Еуропаға сапар шекті. Еуропадағы бір жыл ішінде елшілік Франция, Англия, Нидерланды, Пруссия және, соңында, Ресеймен келіссөздер жүргізді. Ресейде елшілік Сахалиннің (жапонша – Карафуто) оңтүстік бөлігін алу үшін келіссөздер жүргізуге тырысты, бұл екі ел арасында ұзақ жылдар бойы дау тудырған мәселе еді. Осы сапарлар барысында жиналған ақпараттың нәтижесінде оның танымал еңбегі – «Сейё Джидзё» (西洋事情) жарық көрді, ол 1867, 1868 және 1870 жылдары он томдық болып басылды. Кітаптарда батыс мәдениеті мен институттары қарапайым, түсінікті тілмен сипатталған, олар бірден бестселлерге айналды. Фукузава көп ұзамай батыс өркениетінің сарапшысы ретінде танылды, бұл оны өмірлік міндеті – жапондарды жаңа ойлау жолдарына тәрбиелеу арқылы елдің еуропалық империализмге қарсы тұруына мүмкіндік беру деген тұжырымға әкелді. 1868 жылы ол голланд тілін оқыту үшін құрған мектебінің атын Кейо Гиджуку деп өзгертті және содан бері бар уақытын білім беру ісіне арнады. Ол сондай-ақ, қоғамдық сөйлеуді білім беру жүйесінің оқу бағдарламасына енгізді. 1872 жылдан бастап Фукузава 17 томдық «Гакумон но Сусуме» (学問の勧め) еңбегін жариялады, оны «Оқу туралы» деп аударуға болады. Осы жазбаларында Фукузава мүмкіндіктер теңдігінің қағидасының маңыздылығы туралы өз көзқарасын дамытады, осы қағиданы түсінуге тырысады және білімнің осы қағиданы толыққанды пайдалану мен табысқа жетудің кілті екенін атап көрсетеді. Осы себептерге байланысты ол мемлекеттік мектептерді ынтамен қолдады және білім мен оқу арқылы берік рухани негізді қалауға сенді. Фукузава осы жазбаларында өзінің ең тұрақты ұраны – «жеке тәуелсіздік арқылы ұлттық тәуелсіздік» деп атап көрсетті. Жапонияның оқшаулану саясатының күйреуінен туындаған саяси және мәдени дүмпуілдардан әлі де әсер көрген Жапония халқының арасында өзіне сенімділік сезімін ояту үшін, Фукузава өзін-өзі анықтауға қабілетті әлеуметтік мораль құруға үміттенді, осылайша ел басқа мемлекеттермен теңдесе алатын ұлтқа айналуы мүмкін. Оның түсінігі бойынша, батыс елдерінің күшті болуының себебі – олардың қоғамдары білімді, жеке басқа құрметті (тәуелсіздікті), бәсекелестікті және идеялар алмасуды дамытқандықтары еді.

Upon his return in 1860, Fukuzawa became an official translator for the Tokugawa shogunate. Shortly afterwards he brought out his first publication, an English Japanese dictionary which he called "Kaei Tsūgo" (translated from a Chinese English dictionary) which was a beginning for his series of later books. In 1862, he visited Europe as one of the two English translators in the First Japanese Embassy to Europe. During its year in Europe, the Embassy conducted negotiations with France, England, the Netherlands, Prussia, and finally Russia. In Russia, the embassy attempted unsuccessfully to negotiate for the southern end of Sakhalin (in Japanese Karafuto), a long standing source of dispute between the two countries. The information collected during these travels resulted in his famous work Seiyō Jijō (西洋事情, ), which he published in ten volumes in 1867, 1868 and 1870. The books describe western culture and institutions in simple, easy to understand terms, and they became immediate best sellers. Fukuzawa was soon regarded as the foremost expert on western civilization, leading him to conclude that his mission in life was to educate his countrymen in new ways of thinking in order to enable Japan to resist European imperialism. In 1868 he changed the name of the school he had established to teach Dutch to Keio Gijuku, and from then on devoted all his time to education. He also added Public speaking to the educational system's curriculum. from 1872 76 Fukuzawa published 17 volumes of Gakumon no Susume (学問のすすめ, or more idiomatically "On Studying"). Through these writings, Fukuzawa develops his views on the importance of equality of opportunity as a principle, explores his understanding of the principle, and stresses that education is the key to taking best advantage of
the principle and achieving greatness. For these reasons, he was an avid supporter of public schools and believed in a firm mental foundation through learning and studiousness. Fukuzawa also advocated in these writings his most lasting motto, "national independence through personal independence." By creating a self determining social morality for a Japan still reeling from both the political upheavals wrought by the unwanted end to its isolationism and the cultural upheavals caused by the inundation of so much novelty in products, methods, and ideas, Fukuzawa hoped to instill a sense of personal strength among the people of Japan so they could build a nation to rival all others. To his understanding, Western nations had become more powerful than other regions because their societies fostered education, individualism (independence), competition and exchange of ideas.

Өркениет теориясының тұжырымдамасы

Фукузава көптеген әсерлі эсселер мен сын тұжырымдамаларын жариялады. Ерекше көзге түсетін мысал – 1875 жылы жарық көрген «Бунмейрон но Гайраку» (文明論之概略), онда ол өзінің өркениет теориясын толыққанды баяндайды. Ол Франсуа Гизоның «Еуропадағы өркениет тарихы» (1828; 1846 ж. ағылшын тіліне аударылған) және Генри Томас Баклдың «Англиядағы өркениет тарихы» (1872–1873, Лондонның 2-ші басылымы) еңбектерінен әсер алды. Фукузаваның пікірінше, өркениет уақыт пен жағдайға, сондай-ақ салыстыруға қатысты ұғым. Мысалы, сол кезде Қытай Африкадағы кейбір колонияларға қарағанда салыстырмалы түрде өркениетті болса, ал еуропалық елдердің бәрінен де өркениетті болды. «Мейрокуша» зияткерлік қоғамының мүшелері Фукузаваның көптеген көзқарастарын бөлісті, ол оларды «Мейроку засси» (Мейджи алты журналы) журналына жариялаған өз үлесі арқылы жеткізді. Ол кітаптарында және журналдарында «өркениет» сөзі мен оның мағынасы туралы жиі жазды. Ол «өркениетке» қадам басуды жақтады, оның астында материалдық және рухани игіліктерді, адам өмірін «жоғары деңгейге» көтеретін жағдайды білдірді. Материалдық және рухани игіліктер білім мен «адамгершілікке» байланысты болғандықтан, «өркениетке қадам басу» – білімді жетілдіру және адамгершілік іздеу еді. Ол адамдар өміріне жауапты жауапты жағдайды «өркениеттен» таба алады деп сендірді. Сонымен қатар, әлсіз бен күшті, үлкен бен кіші арасындағы айырмашылық – олардың білімі мен білім деңгейінің айырмашылығы ғана. Ол Жапонияның қару-жарақ пен материалдарды импорттамауы керек екенін айтты. Оның орнына, ол білімді қолдау керек, ол ақырында материалдық қажеттіліктерді шешеді. Ол жапондықтардың практикалық немесе прагматикалық (実学, jitsugaku) көзқарасы және басқаларға пайдалы, негізгі нәрселерді құру туралы ойларын айтты. Қысқасы, Фукузава үшін «өркениет» білім мен білімді дамытуды білдіреді.

Мұра

Фукузаваның реформаға ең маңызды үлесі 1882 жылы Иноуэ Каору, Окума Шигенобу және Ито Хиробумидің ықпалымен, халық арасында күшті беделге ие болу және әсіресе жоспарланған ұлттық ассамблея туралы үкіметтің көзқарасын жұртшылыққа жеткізу үшін құрылған «Қазіргі оқиғалар» (時事新報) газетін басталған кезде болды. Реформалар күшіне енген кезде, өзінің беделі күмәнсіз болған Фукузава, кең таралған «Джиджи Шинпо» газетін шығара бастады. Ол химия, өнер, әскери іс және қоғамды қамтитын көптеген тақырыптар бойынша көптеген кітаптар мен журналдарды жапон тіліне аударды, сондай-ақ батыс қоғамын, өзінің философиясын және өрбуін сипаттайтын көп томдық кітаптар мен журналдар жариялады. Фукузава Жапонияның қазіргі заманғы мемлекетке айналуына үлкен үлес қосып, ең ықпалды тұлғалардың бірі болды. Ол ешқашан жоғары лауазымды қызметке тағайындалмады және өмірінің соңына дейін қарапайым жапон азаматы болып қала берді. Өлген кезде ол Жапонияның қазіргі заманғы негізін қалаушылардың бірі ретінде құрметке ие болды. Оның барлық еңбектері Жапония қоғамындағы шешуші кезеңде, теңсіз шарттарға қол қойылғаннан кейін жапон халқының болашағына қатысты белгісіздік кезінде жазылып, жарияланды. Бұл кезде жапон үкіметінің әлсіздігі және американдық және еуропалық ықпалды тежеуге қабілетсіздігі айқын болды. Сонымен қатар, американдықтар мен еуропалықтарға және олардың жақтастарына қарсы зорлық-зомбылық көрсеткен самурайлардың топтары болғанын атап өту керек. Фукузаваның өміріне қауіп төнді, өйткені Фукузаваның саясатын қолдағандығы үшін самурайлардың тобы оның әріптестерінің бірін өлтірді. Фукузава жапон халқы американдық және еуропалық мәжбүрлі келісімдер мен империализмге наразы болу керек пе, әлде батысты түсініп, алға жылжу керек пе деген шешімді қабылдамаған кезде жазды. Фукузава модернизацияны қолдаушы күштердің табысына үлкен үлес қосты. Фукузава қазіргі 10,000 иендік банкнотада бейнеленген және АҚШ-тағы Бенджамин Франклинмен салыстырылады. Франклиннің суреті сондай-ақ 100 долларлық банкнотада бар. Жапондық банкноттардағы басқа бейнелердің барлығы жақындағы қайта жобалау кезінде өзгергенімен, Фукузава 10,000 иендік банкнотада қалды. Фукузава Юкичи батыс білімінің Жапониядан жоғары тұратынына сенді. Алайда, ол парламенттік пікірталастар идеясын ұнатпады. 1860 жылдың өзінде Фукузава Юкичи Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына саяхат жасады. Оның пікірінше, Жапониядағы мәселе математика мен ғылымның жеткіліксіз бағалануында еді. Сонымен қатар, олар «тәуелсіздік идеясының жоқтығынан» зардап шекті. Жапон консерваторлары Фукузаваның батыс біліміне қатысты көзқарасына наразы болды. Ол консерваторлардың отбасы досы болғандықтан, олардың ұстанымын жүрекке алды. Кейін Фукузава өзінің шамадан тыс кеткенін мойындады. Оның барлық идеяларын бір сөзбен сипаттауға болады – «тәуелсіздік». Фукузава Юкичи ұлттық тәуелсіздіктің Батыс қоғамының негізі екеніне сенді. Алайда, осы тәуелсіздікке, сондай-ақ жеке тәуелсіздікке қол жеткізу үшін Фукузава батыс білімін қолдады. Ол адамдардың білімділігі артаған сайын қоғамдық ізгілік те артады деп сенді. Үй және оған іргелес Фукузава Юкичи ескерткіш залы, онда «Гакаку но Сусуме» қолжазбасының түпнұсқасы мен Фукузава Юкичидің жеке заттары қойылған, қаланың басты туристік орталықтарының бірі болып табылады. Ол JR Kyushu Nippō магистральдық желісінің Накацу станциясынан шамамен 15 минуттық жаяу қашықтықта орналасқан.

Fukuzawa's most important contribution to the reformation effort, though, came in the form of a newspaper called (時事新報, "Current Events"), which he started in 1882, after being prompted by Inoue Kaoru, Ōkuma Shigenobu, and Itō Hirobumi to establish a strong influence among the people, and in particular to transmit to the public the government's views on the projected national assembly, and as reforms began, Fukuzawa, whose fame was already unquestionable, began production of Jiji Shinpo, which received wide circulation, encouraging the people to enlighten themselves and to adopt a moderate political attitude towards the change that was being engineered within the social and political structures of Japan. He translated many books and journals into Japanese on a wide variety of subjects, including chemistry, the arts, military and society, and published many books (in multiple volumes) and journals himself describing Western society, his own philosophy and change, etc. Fukuzawa was one of the most influential people ever that helped Japan modernize into the country it is today. He never accepted any high position and remained a normal Japanese citizen for his whole life. By the time of his death, he was revered as one of the founders of modern Japan. All of his work was written and was released at a critical juncture in the Japanese society and uncertainty for the Japanese people about their future after the signing of the Unequal treaties, their realization in the weakness of the Japanese government at the time (Tokugawa Shogunate) and its inability to repel the American and European influence. It should also be noted that there were bands of samurai that forcefully opposed the Americans and Europeans and their friends through murder and destruction. Fukuzawa was in danger of his life as a samurai group killed one of his colleagues for advocating policies like those of Fukuzawa. Fukuzawa wrote at a time when the Japanese people were undecided on whether they should be bitter about the American and European forced treaties and imperialism, or to understand the West and move forward. Fukuzawa greatly aided the ultimate success of the pro modernization forces. Fukuzawa appears on the current 10,000 yen banknote and has been compared to Benjamin Franklin in the United States. Franklin appears on the similarly valued $100 bill. Although all other figures appearing on Japanese banknotes changed when the recent redesign was released, Fukuzawa remained on the 10,000 yen note. Fukuzawa Yukichi was a firm believer that Western education surpassed Japan's. However, he did not like the idea of parliamentary debates. As early as 1860, Fukuzawa Yukichi traveled to Europe and the United States. He believed that the problem in Japan was the undervalued mathematics and science. Also, these suffered from a "lack of the idea of independence". The Japanese conservatives were not happy about Fukuzawa's view of Western education. Since he was a family friend of conservatives, he took their stand to heart. Fukuzawa later came to state that he went a little too far. One word sums up his entire theme and that is "independence". Fukuzawa Yukichi believed that national independence was the framework to society in the West. However, to achieve this independence, as well as personal independence, Fukuzawa advocated Western learning. He believed that public virtue would increase as people became more educated. The house and the adjacent Fukuzawa Yukichi Memorial Hall, which displays the original manuscript of Gakaku no Susume and Fukuzawa Yukichi's personal belongings, are the major tourist attractions of this city. It is located approximately a 15 minute walk from Nakatsu Station on the JR Kyushu Nippō Main Line.